Ana Sayfa

www.OsmanliMedeniyeti.com
Osmanlı Kültür ve Medeniyeti Hakkında Herşey

www.infoTurkish.com
Herşey Hakkında Türkçe Bilgi

Osmanlıca Türkçe Lügat

A B C Ç D E F G H I İ J K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z

İA' Koyun sürmek, koyun gütmek.
İAB Kökünden koparmak.
İAD Korkutmak, tehdit etmek. Vaidde bulunmak.
İADE Geri vermek. Eski haline getirme. * Mukabilini yapma. Karşılığını yapma. * Avdet ettirmek. * Edb: Bir mısraın veya beytin son kelimesini, kendisinden sonra gelen mısra veya beytin ilk kelimesi olarak kullanma sanatı. İade'li şiire "muâd" da denmektedir.Ey vücud-u kâmilin esrar-ı hikmet masdarıMasdarı zatın olan eşyâ sıfatın mazharıMazharı her hikmetin sensin ki kilk-i kudretinSafha-i eflâke nakşetmiş hutut-ı ahteriAhteri mes'ud olan oldur ki tâb-ı pâkinin Kabil-i feyz ola nutkundan safâ-yı cevheriCevheri ma'yub olan nâkıs benim kim muttasılSadedir hattın hayalinden zamirim defteriDefter-i a'malimin hattı hatadandır siyâhKan döker çeşmim hayâl ettikçe hevl-i mahşeriMahşeri eşkim verir seylâba ger ruz-i cezaOlmasa makbul-i dergâhın sirişkin gevheri Gevheridir ışık bahrinin Fuzulî ab-ı çeşmLiyk bir gevher ki Lütf-u Hak ânadır müşteri.Fuzulî gazelinde olduğu gibi.
İADE-İ ÂFİYET Hastalıktan sonra âfiyetin iadesi. İyileşme.
İADE-İ İTİBAR Ticarette iflâstan kurtulma. * Kaybedilen itibarı tekrar kazanma. Şerefini kurtarma.
İADE-İ MÜCRİMÎN Suçluların kendi memleketlerine iade edilmesi.
İADE-İ ZİYARET Ziyarete gelenin ziyaretine gitmek.
İADETEN Geri vermek üzere.
İALE Çoluk çocuğun nafakasını te'min etme. Evlâd u iyâlin maişetini tedarik etme. * İyali çoğalmak, çoluk çocuğu artmak.
İANAT (İâne. C.) İaneler.
İANE Yardım. İmdat. Yardım için istenen, toplanan şey.
İANE-İ ASKERİYE Tanzimattan sonra cizye yerine Hristiyan tebeadan alınan vergi. Bu vergi sonradan "bedel-i askerî" adını almış ve 1908 Temmuz inkılâbına kadar devam etmiştir.
İANE-İ CİHADİYE Muharebe zamanında harbin icab ettirdiği fazla masrafları karşılamak ve yardım olmak için halktan alınan paralar. Miktarı, her mahallin iktidarı derecesine göre kaza ve liva üzerine merkezden tertib ve "tevzi defterleri"ne maktu' miktar olarak konulurdu. Bu çeşit vergi ve ianeler Tanzimat'tan sonra kaldırılmıştır.
İANET (Avn. dan) Yardım.
İANETEN İane suretiyle, yardım olmak üzere.
İARE Emaneten vermek. Bir malın kullanılmasından karşılık istemiyerek meccanen başkasına vermek.
İARE-İ MUKAYYEDE Bir mülkün kayıd ve şartlarla birine ödünç olarak verilmesi.
İARE-İ MUTLAKA Bir mülkün, bir eşyanın sâhibi tarafından hiç bir şart ve kayda bağlı kalmayarak başka birine ödünç verilmesi.
İARETEN İare olarak. Emaneten.
İAŞE Geçindirmek. Beslemek. Yaşatmak. Diriltmek.
İAZ İşaret etmek.
İAZA (İvaz. dan) Bedel ve karşılık vermek. Bedel vermek.
İAZE Sığındırmak. Muhafaza etmek. İltica.
İBA' Çekinmek. Tiksinmek. * Kabul etmemek, bir işe razı olmamak. * Doymadan yemekten çekilmek.
ÎBA' Tiksindirmek, iğrenme.
İ'BA' Hazırlık.
İBABE Yol, tarik.
İB'AD Uzaklaştırmak. Sürmek. Kovmak.
İBAD Tıb: Bacaklarda diz mafsalının iç kısmındaki büyük damar.
İBAD (Abd. C.) Kullar. Allah'ın kulları.
İBAD Devenin ayağını bağladıkları ip.
İ'BAD Kul etmek, köle yapmak.
İBADAT (İbâdet. C.) İbâdetler.
İBADE Helâk etmek.
İBADET Allah'ın (C.C.) emirlerini yerine getirmek ve nehiylerinden kaçmak. Yapılmasında sevab olup, ihlâsla yapılan herhangi bir amel. Şeriatta bildirildiği gibi Allah'a kulluk etmek. Kâinatın ve dolayısıyla insanların hilkatindeki hikmet ve gaye. (Bak: Târik-üs-salât)(... İbadet'in ruhu ihlâstır. İhlâs ise yapılan ibadetin yalnız emredildiği için yapılmasıdır. Eğer başka bir hikmet ve bir faide ibadete illet gösterilse o ibadet bâtıldır. Faydalar, hikmetler yalnız müreccih olabilirler, illet olamazlar. İ.İ.)(İbadetin mânası şudur ki: Dergâh-ı İlâhîde abd, kendi kusurunu ve acz ve fakrını görüp kemal-i rububiyyetin ve kudret-i Samedaniyyenin ve rahmet-i İlâhiyyenin önünde hayret ve muhabbetle secde etmektir. Yâni, rububiyetin saltanatı, nasılki ubudiyeti ve itaati ister; rububiyetin kudsiyeti, pâklığı dahi ister ki: Abd, kendi kusurunu görüp istiğfar ile ve Rabbini bütün nekaisten pâk ve müberra ve ehl-i dalâletin efkâr-ı bâtılasından münezzeh ve muallâ ve kâinatın bütün kusuratından mukaddes ve muarrâ olduğunu, tesbih ile Sübhanallah ile ilân etsin.Hem de rububiyetin kemal-i kudreti dahi ister ki: Abd, kendi za'fını ve mahlukatın aczini görmekle kudret-i Samedaniyyenin azamet-i âsârına karşı istihsan ve hayret içinde Allahu Ekber deyip huzu ile rükua gidip O'na iltica ve tevekkül etsin.Hem rububiyetin nihayetsiz hazine-i rahmeti de ister ki: Abd, kendi ihtiyacını ve bütün mahlukatın fakr ve ihtiyâcâtını sual ve dua lisaniyle izhar ve Rabbinin ihsan ve in'âmatını, şükür ve sena ile ve Elhamdülillâh ile ilân etsin. Demek, namazın ef'âl ve akvâli, bu mânaları tazammun ediyor ve bunlar için taraf-ı İlâhîden vaz'edilmişler. S.)
İBADETGÂH f. Kanunlarla tanınmış bir dine, bir mezhebe ait ibadetlerin icrasına tahsis olunan yerler. Mabet, ibadethane.
İBADETHANE f. İbadetgâh. Allah'a ibadet edilen yer.
İBADETKÂR f. İbadet yapan. İbadete düşkün.
İBADULLAH Allah'ın kulları.
İBAET Bir şeyi diğer bir şeye ircâ etme.
İBAG Helâk etmek.
İBAH İtibar etmek, ehemmiyet vermek. Hürmet etmek.
İBAHA (İbahe) Sevab veya günah olmamak. Bir şeyin yasak ve haram olmaktan çıkması. * İzin vermek. Mübah ve helâl kılmak. * Bir şeyi izhâr etmek.
İBAHA Ateşi söndürme.
İBAHAT (İbâhe. C.) Mübahlar. Günah ve sevab olmayan işler.
İBAHÎ Herşeyi mübah sayan.
İBAHİYYE Sevab veya günah olduğunu kabul etmeyen bâtıl ve dalâlete saparak dinden çıkan bir fırka veya bu fırkadan olan kimse.
İBAHİYYUN İbaheciler. Her şeyi mübah sayan bâtıl bir zümre.
İBAK Bir esirin, bir köle veya câriyenin sebepsiz olarak, sahibini bırakıp kaçması.
İBALE Kuyu bileziği. * Hayvanları muhafaza etme. * Küçük çocuklara def-i hacet ettirme. * Devenin hallerini ve huylarını iyi bilmek.
İBANE Irak etmek, uzaklaştırmak. * Ayırmak. * İzhar etmek, göstermek.
İBAR Eritilmiş kurşun. * (İbre. C.) İğneler, ibreler.
İBARAT (İbare. C.) İbareler. Bir ifadeyi meydana getiren kelime ve cümleler.
İBARATÜNA ŞETTÂ Bizim ibarelerimiz çeşit çeşittir, muhteliftir, dağınıktır.
İBARE Bir fikri anlatan bir veya birkaç cümlelik yazı. Parağraf. * İbretli ders veren söz. (Bak: İbaret)
İBARE Helâk etmek.
İBARE-SENC f. Düzgün konuşan, akıcı söz söyleyen.
İBARET Meydana gelmiş, toplanmış. Bir şeyden teşekkül etmiş. Bir şeyin aynı. Bir şeyin içindekini ve aslını beyan. Bir halden bir hale tecavüz eylemek. * Rüya tabir etmek.
İB'AS Yeniden yaratmak, göndermek. Hayat vermek.
İBAS Kurutmak.
İBASE Tedkik ve teftiş etme.
İBAT (İbt. den) Bohça, koltuğun altına alınan şey. Paket.
İBATE Bir yerde barındırma. Gece yatırma.
İBATE VE İAŞE Barındırma ve besleme.
İBAVET Yabancı bir adamın bir çocuğa baba gibi olması, babalık yapması.
İBB Zâyi ve telef etmek.
İBBÂN Uygun zaman, vakit. Her şeyin mevsimi.
İBBÂN-ÜL FÂKİHE Meyva mevsimi.
İBCAL Büyük saygı, tâzim ve tekrim. (Bu mânâlarda kullanılırsa da tebcil şeklinde kullanılması doğrudur.)
İBCAM Huzur ve rahatını bozma. Rahatsız etme.
İBDA' İzhar etmek. Bir yerden diğer bir yere çıkmak. * Yaratmak. Nümunesiz şey yapmak.
İBDA' Cenab-ı Hakkın âletsiz, maddesiz, zamansız, mekânsız yaratması ve icâdı. * Misli gelmemiş bir eser meydana koymak, icâd, ("İbda', ihdâs, ihtirâ, icâd, sun', halk, tekvin" kelimeleri birbirine yakın mânâdadırlar.) * Edb: Geçmişte benzeri olmayan şiiri söylemek.
İBDA-I SAN'AT Benzeri olmayan mükemmellikte san'at eseri. İbda' yapabilene mübdi', eserlerine bedi'a denir.
İBDA' (İbzâ') Parça parça etmek. * Sorulan şeye güzel cevab vermek. * Kandırmak. * Birisine, kâr tamamen kendine âit olmak üzere sermaye vermek.
İBDAD Uzaklaştırma, teb'id. * Bir şeyi uzatma.
İBDAL Değiştirmek. Tebdil ve tahvil eylemek. Birinin yerine diğerini getirmek.
İBDAN Kısrak. * Câriye, kız veya kadın esir.
İBEK f. Put, sanem, haç.
İBER (İbret. C.) İbretler, ders alınacak şeyler.
İBER (İbre. C.) İbreler, iğneler.
İBGAZ (Buğz. dan) Buğzetme, nefret etme, hoşlanmama, sevmeme.
İBHA Kesilme, inkıtâ'.
İBHAC Sevindirme, sürur ve sevinç verme.
İBHAH Sesini boğuk bir şekilde çıkarma.
İBHAK Gözünü çıkarma, kör etme.
İBHAL Kendi hâline bırakma, salıverme.
İBHAM Mübhem, kapalı bırakmak. Belirsiz olmak. Muayyen olmayan. * Edb: Sözün kolayca anlaşılmayacak şekilde kapalı olması, vâzıh olmayışı. * Baş parmak.
İBHAMAT (İbham. C.) Mübhem şeyler, açıklanmayan mes'eleler, üstü kapalı sözler.
İBHAMVARÎ f. Belli etmeyerek, âşikâr surette tanıtmıyarak, gizli bir şekilde, mübhem olarak.
İBHAR (Bahr. dan) Deniz yolculuğu.
İBHİRAR Gece yarısı olma.
İBİBİK Çavuşkuşu, hüdhüd.
İBİK Horozun başındaki kırmızımsı bir renkte uzanmış et parçası.
İBİL (Bak: İbl)
İBİŞ Hımbıl, salak. * Orta oyunu ve kukladaki şahıslardan biri.
İBKA Ağlatmak.
İBKA Bâkileştirmek. Devamlı etmek. Azletmeyip yerinde bırakmak. Yerinde devamlı etmek. * Tayinleri her sene, bir sene müddetle yapılan memurlardan bu müddet bitmeden evvel hizmetleri beğenilenlerin yeniden bir sene için yerlerinde kalmalarına müsaade edilmesi. * Mc: Sınıfta bırakmak.(... Madem her şey elimizden çıkacak, fâni olup kaybolacak. Acaba bâkiye tebdil edip ibka etmek çaresi yok mu? deyip, düşünürken birden semavî sadâ-yı Kur'an işitiliyor... S.)
İBKAEN İbka suretiyle.
İBKAEN TA'YİN İşinden ayrılan bir memuru tekrar eski işine getirme.
İBKA FERMANI Tâyinleri bir sene müddetle yapılan memurların vazifelerinde devam edeceklerine dâir gönderilen ferman.
İBKAL Yerde ot bitmesi. Ramis adı verilen otun yeşermesi.
İBKAR Fecirden kuşluğa kadar olan vakit. * Tehir etmek, sonraya bırakmak.
İBL (İbil) Dişi deve. * Deve sürüsü.
İBLA' Yutturma, emdirme.
İBLAG Bildirmek. Yetiştirmek. Haberdar etmek. Göndermek.
İBLAK Alaca olmak. Kapı açmak.
İBLAN İki sürü deve.
İBLAS Mahzun olmak, ümitsiz olmak.
İBLÎ Deveci.
İBLİM Anber. * Bal.
İBLİS İnsanları Allah yolundan çıkarmağa çalışan şeytan. (Bak: Hannas, Şeytan)
İBLİSANE Şeytanca. İblisçesine, müfsidane.
İBN Oğul.
İBN-İ ABBAS (Bak: Abdullah İbn-i Abbas)
İBN-İ ARZ Garip, gurbette bulunan.
İBN-ÜL BETÛL Hz. İsâ (A.S.). Hz. Meryem'in oğlu. (Bak: Betûl)
İBN-İL CELLÂ Meşhur kişi. Namlı ve şöhretli adam.
İBN-İ CERİR-İ TABERÎ (Bak: Taberî)
İBN-İ CEVZÎ (Hi: 508-597) El-Muğni isimli Kur'an-ı Kerim tefsiri vardır. Hanbelî fıkhı ve tarihî bilgilerde muhakkik âlimlerdendir. Ebu-l Ferec İbn-i Cevzî diye de meşhurdur.
İBN-İ DEHALİZ Hırsız.
İBN-İ HACER-İ ASKALANÎ (Hi: 773-852) Büyük hadis âlimidir. Şafiî mezhebinin meşhur fukahasından olup hadis üzerine çok eserleri vardır.
İBN-ÜL HABBE Ekmek.
İBN-İ HURRE Dürüst, doğru ve namuslu insan.
İBN-İ HÜMAM (Hi: 788-861) Hanefî fukahasından meşhur bir zattır. Şer'î ilimlerde, edebiyatta mütehassıs idi.
İBN-İ IRS (C: Benât-ı ırs) Gelincik dedikleri küçük hayvan.
İBN-İ İSHAK (Ebu Abdullah Muhammed) Medine'de büyümüştür. Hz. Muhammed'in (A.S.M.) hayatına dair vak'aları derin bir alâka ile toplamağa başladı. Daha sonra Mısır'a, oradan da Irak'a gitti. Hi: 151 veya 152 tarihinde Bağdat'ta vefat etti. Siyere dair iki eser vücuda getirmiştir.1. Kitab-ül Mübtedâ ve Kısâs-ul Enbiya. 2. Kitab-ül Magazi.
İBN-ÜL MÂ' Su kuşu.
İBN-İ MES'UD Ebu Abdurrahman Abdullah Bin Mes'ud da denir. (R.A.)şeref-i İslâm ile müşerref olanların altıncısıdır. Bütün gazvelere iştirak etmiştir. Dâimî surette huzur-u Risalette bulunduğundan Kur'an-ı Kerim'i herkesten iyi öğrendiği gibi, pekçok hadis de işitmiş ve ezberlemişti. Kur'an-ı Kerim'i en evvel Mekke'de Kureyş'e duyuran, Makam-ı İbrahim'de "Rahman" Suresini açıktan okuyan, bu zâttır. Ashab-ı Kiramın büyük fakih ve müçtehidlerindendir. Bünyesi çok zayıftı. Resul-i Ekrem (A.S.M.) bir gün Ashab-ı Kirama hitaben: "Siz İbn-i Mes'ud'un vücudca zayıf olduğuna bakmayınız. Mizanda hepinizden ağırdır." buyurmuşlardır.Bir gün kendisine: Hangi ilim mu'teberdir diye sormuşlar. "Kur'an-ı Kerim ve Hadis-i Şerif ilmini çok severim" cevabını vermiştir. Resul-i Ekrem'den (A.S.M.) 840 hadis rivayet etmiştir. Hicri 32 tarihinde 60 yaşını mütecaviz olduğu halde ebedî hayata kavuşmuştur.
İBN-İ MİKRAZ Sansar.
İBN-İ ÖMER (Bak: Abdullah İbn-i Ömer)
İBN-İ RÜŞD (Kadı Muhammed Bin Ahmed) (Hi: 514-595) Endülüs Devleti zamanında yetişen bir filozoftur. Kurtuba'da doğmuştur.(Kur'an vahiy olmakla beraber delâil-i akliye ile te'yid ve tahkim edilmiş. Evet kâmil ukalânın ittifakı buna şâhiddir. Başta ulema-i ilm-i Kelâmın allâmeleri ve İbn-i Sina, İbn-i Rüşd gibi felsefenin dâhileri müttefikan esasat-ı Kur'aniyeyi usulleriyle, delilleriyle isbat etmişler. M.)
İBN-İ SEBİL Yolcu. Seyyah.
İBN-İ SİNA (Hi: 370-428) Buhara'lı olup zamanının en büyük âlimi, doktor ve filozofudur. Avrupa'da, Avicenna diye tanınmıştır.
İBN-İ TEYMİYE (Hi: 661-728) Diğer adı Ahmed bin Abdülhalim Harranî'dir. Hanbelî fıkıh ve hadis âlimi olarak bilinir. Bazı mes'elelerde ifrata kaydığından cumhur-u ulemaca hüsn-ü kabul görmemiştir.
İBN-İ UYEYNE (Hi: 107-198) Ebu Muhammed Süfyan bin Uyeyne, ikinci derecede tâbiinden olup aslen Kufeli olduğu hâlde Mekke-i Mükerreme'de kalmıştır. Hadisde, tefsirde ve bilhassa Hadis-i Şerifleri tefsir etmede derin âlim olup yedi bin Hadis-i Şerif nakletmişti. Zâhid, müttaki ve sâlih bir zât olup kuru arpa ekmeği ile beslendiği meşhurdur. (Rahmetullahi aleyh)
İBN-ÜL ÜNS Dost.
İBN-İ ÜSBUAYN Çok güzel genç. * Ayın ondördü.
İBN-ÜS-SEBİL Misâfir.
İBN-İ VAKT Zamanın uyarına giden, vaktin icaplarına göre hareket eden kişi. Zamane adamı. * Mizaç ve tabiata göre söz söyleyen kimse.
İBN-İ VERDÂN Hamam içinde olan kara çekirge.
İBN-İ ZÜKÂ Sabah.
İBN-ÜZ ZAMAN Zamanın çocuğu. Devrin adamı.
İBN-ÜZ ZİNÂ Zinâ sonucu meydana gelen çocuk. Piç.
İBNE Kız çocuğu. Veya teennüs eden oğlan.
İBRÂ (Ber'. den) Temize çıkarmak. Borçtan kurtarmak. Sağlamlaştırmak.
İBRÂ-İ ÂMM Huk: Bir kimsenin zimmetini bütün haklardan, dâvâlardan temize çıkarmak.
İBRÂ-İ HÂS Huk: Bir kimsenin zimmetini belirli bir haktan, hususi bir dâvâdan veya bir kısım haklardan beri kılmaktır.
İBRÂ-İ ISKAT Huk: Bir kimsenin diğer bir kimsedeki hakkını, tamamen veya kısmen terketmesi.
İBRÂ-İ İSTİFA Bir kimsenin, başka birisindeki hakkını aldığına dair ikrar etmesi.
İBRAD Güçsüzleştirme, âciz bırakma. * Soğutma.
İBRAHİM İbrahim kelimesi, İbranicede baba anlamına gelen "eb"; ve cumhur demek olan "reham" kelimelerinden meydana gelmiştir. "Ebu-l cumhur" ise; cumhurun babası demektir. Bu ismi meydana getiren kelimelerin ikisinin de hareke veya telaffuzlarını az bir değişiklik yapmakla yine bu mânalar Arapçada vardır. Bu da İbranilerle Arapların yakınlıklarına delildir.
İBRAHİM (A.S.) Halilullah ve Halil-ür Rahman da denir. Peygamberlerden İshak ve İsmâil'in (A.S.) babasıdır. Yirmi sahifelik kitap kendisine nâzil olmuştur. Süryanice konuşurdu. Peygamberimizin de (A.S.V.) ceddi idi. Urfa'da doğduğu da rivayet edilir. Zamanın kralı Nemrud tarafından ateşe atılmak istendi, mu'cize olarak ateş onu yakmadı. En şiddetli zamanda dahi Allah'tan başka kimsenin dostluğunu kabul etmediğinden, sadece ondan meded beklediğinden kendisine Halilullah denilmiştir. Sonra Mısır'a ve Kenan iline gitti. Oğlu İsmail (A.S.) ile birlikte Kâbe-i Muazzama'yı yeniden inşa' ettiler. Kudüs'te medfun'dur.( $ Ayet-i Kerimesinin delâletine göre, Hazret-i İbrahim ateşe atıldığı zaman, ateşin harareti burudete inkılâb etmesi, beşerin keşfettiği yakıcı olmayan mertebe-i nâriyeye örnek ve me'hazdır. İ.İ.)(Hazret-i İbrahim Aleyhisselâm'ın Nemrud'a karşı imate ve ihyâda Güneş'in tulu' ve gurubuna intikali, cüz'î imate ve ihyadan küllî imate ve ihyâya intikaldir ve bir terakkidir. O delilin en parlak ve en geniş dairesini göstermektir. Yoksa bir kısım ehl-i tefsirin dedikleri gibi, hafî delili bırakıp, zâhir delile çıkmak değildir. M.)
İBRAHİM BİN EDHEM Babası Belh Şehrinin Pâdişahı idi. Hicri 2. asırda yetişmiş büyük bir veliyullahtır. Bir çok kerametleri görülmüş, Allah rızası yolunda dünya saltanatını terk ederek fakirliği kabul etmiş ve bütün ömrünü ibadet ve taat ile geçirmiştir. Kerametleri dillere destandır.
İBRAHİM DESUKÎ Büyük âlim ve mutasavvıflardan olup büyük makam sâhibi bir zâtdır. Pek meşhur ve çok güzel sözleri ve mev'izaları vardır. 676 tarihinde 43 yaşında Şam'da vefat etmiştir. (K.S.)
İBRAHİM HAKKI (K.S.) : Hi: 12. asırda yaşamış büyük âlim ve mutasavvıftır. Hasankale'li olup en son Tillo'da yaşamıştır. Marifetname isimli meşhur eseri vardır.
İBRAHİM-VARİ f. İbrâhim (A.S.) gibi. Fani, gelip geçici şeylere kalbini bağlamamak sureti ile.
İBRAK Av hayvanlarını ürkütüp korkutmak. * Koyun kurban etmek. * Şimşek çakmak.
İBRAK Deveyi çökertmek.
İBRAM Israrla rica etmek. Usandırıncaya kadar üzerine düşmek. * Usandırmak, yıldırmak. * İpi sağlam bükmek. * Muhkem kılmak.
İBRAMAT (İbram. C.) Yalvarmalar, ısrar etmeler, rica etmeler, zorlamalar.
İBRANAME Alacaklı kimse tarafından alacak ve verecek kalmadığına dair verilen kâğıt. İbrâ senedi.
İBRANİ Eski Yahudi Sülâlesi veya o soydan olan.
İBRAR Yapılan yeminin doğru olduğu tasdik edilme.
İBRAZ Göstermek. Meydana koymak.
İBRAZ-I FAZL U HÜNER Hüner ve fazilet gösterme.
İBRE İnce iğne gibi âlet. * Saatlerde veya pusuladaki rakamlara işâret eden ince âlet. * Çam gibi ağaçların yaprağı.
İBRE-İ HAYYAT Kendi işlerini bırakıp başkasının işlerini halledip düzeltmeye çalışan adam. * Terzi iğnesi.
İBRET Uyanıklığa sebeb olan ders. * Çok çirkin ve düşündürücü. * Tuhaf, acâyip.
İBRET-İ ÂLEM İÇİN Bütün âleme ibret olsun diye. Herkese ibret olsun için.
İBRETAMİZ (İbret-âmiz) f. İbret öğreten. Ders verici hâdise.
İBRETBAHŞ f. İbret veren, ibreti iktiza eden.
İBRETBİN f. İbret almış, ders almış.
İBRETEN İbret olmak üzere, intibah ve ibret vesilesi olmak için.
İBRETFEŞAN f. İbret dağıtan, çok mühim ders verici hâdise.
İBRETNÜMA f. İbret gösteren. İbret veren.
İBRETNÜMUN f. İbret olan, ders olan.
İBRÎ (İbriyye) İğne yapan veya satan kimse. * İğne veya ibresi olan.
İBRÎ Yahudi, İbrani.
İBRİC Yoğurdu yayıp ayran yapmağa yarayan âlet. Yayık.
İBRİK (C.: Ebârik) Topraktan, tenekeden, hattâ bakırdan, gümüşten, altundan yapılan emzikli su kabı. * Abdest almağa, çay, kahve v.s. yapmağa yarayan ayrı ayrı ve türlü türlü kaplar. * İyi ve parlak kılıç.
İBRİKDAR Eskiden sarayda büyük devlet adamlarının konaklarında su döken ve leğen ibrik işlerine bakan kimse.
İBRİN Yüzü çok parlak ve güzel olan sevgili.
İBRİNŞAK Ağaçta çiçek açmak.
İBRİŞİM İpek ipliği, bükülmüş ipek. * İbrişimden yapılmış.
İBRİYE Baş konağı.
İBRİYY İğne yapıcı veya satıcı.
İBRİYYUN Yahudiler, İbraniler.
İBRİZ Halis altun, saf altun.
İBS Sevinmek, ferah.
İBSAL Bir şeyi sipariş etme. * Men etme.
İBSAN Bir kimsenin huyunun veya yüzünün güzel olması.
İBSAR Dikkatle bakmak, tetkik etmek.
İBSAS Sırrı açıklama. * Yayma, dağıtma.
İBSİ'RAR At yarışlarında koşuşma.
İBŞAR (Büşr. den) (C.: İbşarât) Müjdeleme, tebşir etme, sevinçli bir haber bildirme.
İBŞARAT (İbşâr. C.) Müjdelemeler, tebşir etmeler, sevinç verici haber bildirmeler.
İBŞAS Bazı bitkilerin veya çiçeklerin birbirine sarılıp karışması.
İBTA' Gecikme, geciktirme. * Ağır hareket.
İBTAL Battal etmek. Çürütmek. Hükümsüz bırakmak.
İBTAL-İ HİSS Duygusunu battal etmek ve uyuşturmak.(Evet, şu elim elemi ve dehşetli mânevi azabı hissetmemek için ehl-i dalâlet, ibtâl-i his nev'inden gaflet sarhoşluğu ile muvakkaten hissetmez. Fakat hissedeceği zaman kabre yakın olduğu vakit birden hisseder. Çünki, Cenab-ı Hakka hakiki abd olmazsa kendi kendine mâlik zannedecek. S.)
İBTALE Bâtıl ve boş şey.
İBTALİYYAT İşe yaramıyan, boş sözler.
İBTAR Parçalama. * Mahrum etme, esirgeme. * Gündüzün başlangıcı.
İBTAR Şaşma, tuhafına gitme, hayrette kalma. * Alabileceği miktardan fazla yük yükletme.
İBTAŞ Şiddetle tutma, kavrama.
İBTAT Kesmek. Kat'etmek.
İBTİAR Kuyu kazma.
İBTİAS Gönderme, ba's etme.
İBTİDA' Benzeri olmayan bir şey yaratmak. (Bak: İbdâ')
İBTİDA Baş taraf. Evvel. Başlangıç. En önce, başta.
İBTİDA-İ DÂHİL Tar: Medreselerden orta tahsili verenler.
İBTİDA-İ CÜLUS Hükümdarlığın başlangıcı. Tahta çıkışın ilk zamanları.
İBTİDAD İki kişinin bir şeyi bir tarafından tutup kavraması.
İBTİDAEN Önceden, ilk ve başlangıç olarak.
İBTİDAÎ Başlangıca ait, en önce olarak. İlk, evvelâ. * Ham, işlenmemiş. * İlk tahsil veren okul. (Daha da evvel bunun yerine "Sıbyan Mektebi" tabiri kullanılırdı.)
İBTİDÂİYYÂT Başlangıçta olanlara öğretilen bilgiler. * Bu derslere ait kitaplar.
İBTİDA-ŞÜDEGAN f. Stajyer.
İBTİDAR Bir işe sür'atle başlama.
İBTİGA Maksad, gaye. Taleb, arzu, istek.
İBTİGA-İ TE'VİL Te'vil maksadıyla. Te'vil ederek izahta bulunma.
İBTİHAC Sevinç, sevinme. İç açıklığı.
İBTİHAC Bolluk, bereket, mebzuliyet.
İBTİHAL Halktan alâkayı keserek Allaha tazarru' ve niyazda bulunmak.
İBTİHAR İki parça olma, ikiye bölünme.
İBTİHAS Bir şeyin doğruluğunu öğrenmek için soruşturma, tetkik etme.
İBTİKA' Bir şeyin renginin fıtri olarak değişikliğe uğraması.
İBTİKA' (Bükâ. dan) Ağlama, göz yaşı dökme.
İBTİKAR Sabahleyin erkenden kalkma.
İBTİLÂ Belâya uğramak. Musibete düşmek. İyi veya kötü şeye düşkünlük, tiryakilik. * İnsanın iyiliğini, kötülüğünü ve kemâl derecesini meydana çıkaran imtihan, tecrübe.
İBTİLÂ-Yİ ŞEDİD Şiddetli tiryakilik.
İBTİLA' Zorlukla yutmak. * Gelini gerdeğe koymak.
İBTİLAC Meydana çıkma, zuhur etme, görünme.
İBTİLAL Islanmak.
İBTİLAZ Alma.
İBTİNA' (Binâ. dan) Bir şeyin üzerine bina etme. Bir dava veya bahiste bir şeye istinad etme.
İBTİNAEN İbtinâ ederek, mübteni olarak, dayanarak.
İBTİRA' Ağaç yontma.
İBTİRAD Duş yapma, soğuk su ile banyo yapma. * Serinlemek için soğuk su içme.
İBTİSAM Tebessüm etmek. İnce ve hafif gülümsemek.
İBTİSAR (Basar. dan) Kalb gözüyle görme. Basiret. * Görüp hakikatına varma.
İBTİSAR Bir şeye başlama, ibtida.
İBTİŞAK Haysiyet ve nâmusa dokunma. * Yalan söyleme.
İBTİTA' Kesilme, inkıta'.
İBTİTAR Tâbi olma, uyma, ittiba etme.
İBTİYA' Satın alma, mübâyaa etme.
İBTİYAR Seçip kabul etme. * Kavga yapma, dövüş etme. * Güçsüz, zaif ve kuvvetsiz olma.
İBTİYAZ Biriktirip yığma.
İBTİZA' Birşey meydanda ve açık olma.
İBTİZAL Çokluğu sebebiyle bir nimetin kıymetini bilmeyip, hor kullanmak. * Devamlı şeklide bir şeyi kullanmak. * Edb: Herkesin bildiği bir sözü tekrar etmek. (Mümtâziyetin zıddıdır.)
İBTİZAR Cebren ve zorla alma. Soygunculuk yapma.
İBTİZAZ İhtiyacdan dolayı zillet ve hakaretlere tahammül etme.
İBYİZAZ Beyazlama, ağarma.
İBZA' Bir kimseyi sıkıntı ve kedere boğma. Mahvetme.
İBZA' Kötü söyleme, fena söyleme.
İBZAL Esirgemeyip bol sarfetme, bol kullanma.
İBZAZ Yağlanma, şişmanlama, semirme.
İBZAZ Bir şeyi istenilen miktardan veya gerektiğinden az verme.
İCA' (Veca. dan) Ağrıtma, veca verme.
İCAA (Cu. dan) Yemek içmek için hiçbir şey vermiyerek aç bırakma.
İ'CAB Şaşırtmak. Hayran etmek. Hayrete düşürmek. * Hodpesendlik. Kendini beğenmişlik.
İCAB Lâzım. Gerekli. Lüzum. Sebeb olmak. * Ist: Akitlerde ilk söylenen söz. Bir mal sahibinin müşteriye karşı, "Bu malımı sana şu kadar paraya sattım" demesidir. Müşterinin de kabul etmesine dair olan sözüne "kabul" denir. Şer'i ıstılahta buna "icâb ve kabul" denir.
İCABAT İcablar. Gerekenler. Lüzum edenler.
İCABE(T) Kabul olmak. Kabul etmek. * Râzı olma, rızâ gösterme, muvafakat etme.
İCABE-İ DUÂ Duânın kabul olması. Duâya cevap verilmesi. Muvafakat edilmesi. (Bak: Dua)
İCABETGÂH f. Kabul etme yeri.
İCABÎ Müsbet. İcaba âit, icaba dair. * Lâzım, gerekli, zarurete müteallik.
İCAD Vücuda getirmek. Yeniden bir şey meydana getirmek. Yoktan var etmek. (Bak: İbda')(şu zamanda çok ileri giden feylesoflar diyorlar ki: "Hiçten, hiçbirşey icad edilmiyor ve hiçbirşey idam edilmiyor; yalnız bir terkip bir tahlildir ki, Kâinat fabrikasını işlettiriyor."Elcevap : Nur-u Kur'an ile mevcudata bakmayan feylesofların en ileri gidenleri bakmışlar ki, tabiat ve esbab vasıtasiyle bu mevcudatın teşekkülât ve vücudlarını -sabıkan isbat ettiğimiz tarzda- imtina derecesinde müşkilâtlı gördüklerinden, iki kısma ayrıldılar.Bir kısmı, Sofestaî olup, insanın hassası olan akıldan istifa ederek, ahmak hayvanlardan daha aşağı düşerek, Kâinatın vücudunu inkâr etmeyi; hatta kendilerinin vücudlarını dahi inkâr etmesini.. dalâlet mesleğinde esbab ve tabiatın icad sahibi olmalarından daha ziyade kolay gördüklerinden; hem kendilerini, hem Kâinatı inkâr edip, cehl-i mutlaka düşmüşler.İkinci güruh bakmışlar ki; dalâlette esbab ve tabiat mucid olmak noktasında, bir sinek ve bir çekirdeğin icadı, hadsiz müşkilâtı var. Ve tavr-ı aklın haricinde bir iktidar iktiza ediyor. Onun için bilmecburiye icadı inkâr ediyorlar, "yoktan var olmaz" diyorlar ve idamı da muhal görüyorlar, "var yok olmaz" hükmediyorlar. Yalnız, harekât-ı zerrât ile, tesadüf rüzgârlariyle bir terkib ve tahlil ve dağılmak ve toplanmak suretinde bir vaziyet-i i'tibariye tahayyül ediyorlar... İşte sen gel, ahmaklığın ve cehaletin en aşağı derecesinde, en yüksek akıllı kendini zanneden adamları gör; ve dalâlet, insanı ne kadar maskara ve süfli ve echel yaptığını bil; ibret al! Acaba her senede, dört yüzbin envâı birden zemin yüzünde icad eden ve Semavat ve Arzı altı günde halkeden ve altı haftada, her baharda, kâinattan daha san'atlı, hikmetli zihayat bir kâinatı inşa eden bir Kudret-i Ezeliye, bir İlm-i Ezelî'nin dairesinde, plânları ve mikdarları taayyün eden mevcudat-ı ilmiyeyi göze göstermiyen bir ecza ile yazılan ve görünmeyen bir yazıyı göstermek için sürülen bir ecza misillü, gayet kolay o mâdumât-ı hâriciye olan mevcudat-ı ilmiyeye vücud-u hârici vermeği o Kudret-i Ezeliyeden uzak görmek ve icadı inkâr etmek; evvelki güruh olan Sofestâilerden daha ziyade ahmakane ve cahilânedir. Bu bedbahtlar, âciz-i mutlak ve yalnız bir cüz-i ihtiyariden başka ellerinde olmayan; firavunlaşmış kendi nefisleri, hiçbir şeyi idam ve yok edemediklerinden ve hiçbir zerreyi, bir maddeyi, hiçten, yoktan icad edemediklerinden ve güvendikleri esbab ve tabiatın ellerinde hiçten icad gelmediği cihetle, ahmaklıklarından diyorlar: "Yoktan var olmaz, var da yok olmaz" deyip, bu bâtıl ve hatâ düsturu, Kadir-i Mutlak'a teşmil etmek istiyorlar. Evet, Kadir-i Zülcelâl'in iki tarzda icadı var. Biri; ihtira ve ibda' iledir. Yâni; hiçten, yoktan vücud veriyor; ve ona lâzım her şey'i de hiçten icad edip eline veriyor. Diğeri; inşâ ile, san'at iledir. Yâni; kemal-i hikmetini ve çok esmasının cilvelerini göstermek gibi, çok dakik hikmetler için, kâinatın anasırından bir kısım mevcudatı inşa ediyor. Her emrine tâbi olan zerratları ve maddeleri, Rezzakıyet kanunuyla onlara gönderir ve onlarda çalıştırır. Evet Kadir-i Mutlak'ın, iki tarzda; hem ibda' hem inşâ suretinde icadı var. Varı yok etmek ve yoğu var etmek; en kolay, en sühuletli, belki daimî, umumî bir kanunudur. Bir baharda, üçyüz bin envâ-i zihayat mahlukatın şekillerini, sıfatlarını, belki zerratlarından başka bütün keyfiyat ve ahvallerini hiçten var eden bir kudrete karşı, "yoğu var edemez!" diyen adam, yok olmalı!...L.)(Eğer desen: "Delil-i İhtiraî i'tâ-i vücuddur. İ'tâ-i vücud ise; i'dam-ı mevcudun refikidir. Halbuki: Adem-i sırftan vücudu ve vücud-u mahzdan adem-i sırf-ı aklımız tasavvur etemiyor." Cevaben derim: Yahu!. Sizin bu istis'âbınız ve şu mes'elenin tasavvurundaki istiğrabınız, bir kıyas-ı hâdi'in netice-i vahimesidir. Zira icad ve ibda-i İlâhiyi, abdin san'at ve kesbine kıyas edersiniz. Halbuki abdin elinden bir zerreyi imate veyahut icad etmek gelmez. Belki yalnız umur-u itibariye ve terkibiyede bir san'at ve kesbi vardır. Evet, bu kıyas aldatıcıdır, insan kendini ondan kurtaramıyor.Elhasıl : İnsan kâinatta mümkinatın öyle bir kuvvet ve kudretini görmemiş ki, icad-ı sırf ve i'dam-ı mahz etsin. Halbuki hükm-i aklîsi de daima üss-ül-esası, müşahedattan neş'et eder. Demek âsâr-ı İlâhiyeye mümkinat tarafından bakıyor. Halbuki: Hayret-efza âsârıyla müsbet olan kudret-i Sâni'in canibinden temaşa etmek gerektir. Demek ibadın ve kâinatın umur-u itibariyeden başka tesiri olmayan kuvvet ve kudretlerin cinsinden olan bir kudret-i mevhume içinde Sânii farz ederek o noktadan şu mes'eleye temaşa ediyor. Halbuki Vacibü'l-vücud'un canibinden, kudret-i tâmmesi nokta-i nazarından bu mes'eleye temaşa etmek gerektir. R.N.)
İCAD (Ücâd) Kapı ve pencerelerin üstlerinde bulunan kemer.
İCADE İyi yapma, iyi işleme.
İCADGERDE f. İcad olunmuş.
İC'AF Yere düşürme, yıkma.
İ'CAF Devamlı olarak hastaya bakma. * Zayıflatmak.
İCAH Örtü, perde.
İ'CAL Acele ettirme, çabuk yaptırma. * Öne geçme.
İCAL Korkutmak.
İCALE (Cevelan. dan) Dolaştırma, cevelan ettirme.
İCALE-İ ESB Atı dolaştırma.
İCALET El kitabı. Lüzum etttiği zaman müracaat olunup faydalanılan, cepte ve elde taşınabilir küçük kitap. * Acele ile ve derhal yapılan iş.
İCALETEN Hemen, acele olarak, seri bir şekilde.
İ'CAM Harflere, yazıya nokta koymak. * İsteğini açıklıkla bildiremeyip, maksadı belirsiz, muğlak söylemek.
İCAM (Eceme. C.) Arslan yatakları. * Çalılıklar, ağaçlıklar, meşelikler.
İCAN Boyun, unk.
İCANE (C: Ecanin) Hamam taşı. * İçinde bez ve kaftan yıkanılan kap.
İCAR Kiralamak. Kiraya vermek. * Kira parası.
İCAR Kadının başına bağladığı nesne.
İCARAT Kiranın gelirleri. Gelirler.
İCARE Kira. Gelir, irâd. Ücret. * Fık: Belli bir menfaati belli bir karşılık ile satmak.
İCARE-İ AKAR Ev, dükkân, arsa gibi yerlerin kirası.
İCARE-İ FÂSİDE İn'ikad şartlarını câmi' olduğu halde sıhhat şartlarını tamamen veya kısmen cami olmayan icaredir. Bu, aslen meşru olduğu hâlde vasfen meşru bulunmamış olur. Binaenaleyh böyle bir icareyi mucir ile müstecirden herhangi biri fesh edebilir.
İCARE-İ GAYR-İ MÜN'AKİDE İn'ikad şartlarını tamamen veya kısmen câmi' olmayan icaredir ki, buna "İcare-i batıla" da denir.
İCARE-İ MEVKUFE Başkasının hakkı taalluk edip icazeti lahık olmadıkça nâfiz olmayan icaredir.
İCARE-İ MÜECCELE Sonradan alınacak kirâ.
İCARE-İ MÜN'AKİDE Bey'ide olduğu gibi in'ikad şartlarını tamamen câmi' olan icaredir.
İCARE-İ MÜNECCEZE Bir şeyi akd-i icare ânından itibaren kiraya vermektir. Akd zamanında kiranın başlangıcı söylenmezse kira, bir icare-yi müneccezeye haml olunur.
İCARE-İ MÜSANEHE Yıllık olarak yapılan icaredir. Bir hanenin bir yıl müddetle kiraya verilmesi gibi.
İCARE-İ MÜŞAHERE Aylık olarak yapılan icaredir. Bir haneyi bir aylığına kiraya vermek gibi.
İCARE-İ MÜZAFE Bir şeyi gelecek muayyen bir vakitten itibaren kiraya vermektir. Meselâ: Bir hâneyi gelecek falan ayın birinden itibaren bir sene müddetle şu kadar bin liraya kiraya vermek, bir icare-i müzafedir.
İCARE-İ SAHİHA İn'ikad ve sıhhat şartlarını tamamen câmi' olan icaredir ki, şuyu'ı asilden ve şartı mufsidden hâli olmak üzere malum bir menfaatı, malum bir bedel mukabilinde temlik etmekten ibarettir.
İCARET İcâr, ücret. Kiraya vermek. * Kurtarmak, yardım etmek.
İCARETEYN Müeccel ve muaccel icarelerle kiralanan vakıf emlâkı. Hem derhal alınan, hem ileride alınacak kirası olan vakıf bina.
İCAS Gönlüne korku düşürmek.
İ'CAZ Âciz bırakmak. Acze düşürmek, şaşırtmak. * Edb: Mu'cize derecesinde düzgün ve icazlı söz söylemek. Benzerini yapmada herkesi acze düşürmek. Güzel söz söylemekte insanların muktedir olmadıkları derece. * Mu'cizelik olan şey.(Kur'an 1350 senedir bütün hakaikını kâinat çarşısında açıp teşhir ettiği halde herkes, her millet, her memleket onun cevahirinden, hakaikından almıştır ve alıyorlar. Halbuki, ne o ülfet, ne o mebzuliyet, ne o mürur-u zaman, ne o büyük tahavvülâtlar onun kıymettar hakaikına, onun güzel üslublarına halel vermemiş, ihtiyarlatmamış, kurutmamış, hüsnünü söndürmemiş; şu hâl tek başı ile bir i'câzdır. M.)
İCAZ (İycâz) Edb: Az söyle çok şey anlatmak. Sözü muhtasar söylemek. Çok mânaya gelen kısa cümlenin hâli. Mâruf ve müteârif olan cümleden kısa bir cümle ile maksadı ifâde san'atı.Böyle sözlere mucez, veciz veya vecize denilir.
İCAZ-I BİTTAKDİR Maksadı az sözle ifade etmekle beraber fazla olan etraflı mânaların zuhurudur.
İCAZ-I HASR Lafzan hiçbir hazf olmadığı halde, ibârenin mânaca zengin olmasıdır.
İCAZ-I HAZF Mânâya halel gelmemek şartı ile ve lâfzî veya aklî karine delâleti ile cümleyi tamamlayanlardan birinin hazfıdır.
İCAZ-I MAKBUL Tazammun ve hazf ile olan icaz.
İCAZ-I MUHİLL Sözün istenilen mânayı ifadeye kifayet etmemesi yüzünden mânanın bozulması halidir.
İCAZ Kadın eşarbı. Baş örtü.
İCAZET İzin. Müsaade. Şehadetname. Diploma. "Olur" demek. Destur vermek. İlmî ehliyet. Reva görmek.
İCAZET-İ FİİLİYE Bir kimseden izin ve ruhsata delalet eden bir fiil ve hareketin sudûr etmesi.
İCAZET-İ KAVLİYE Bir kimsenin bir şey hakkında "izin verdim" demesi.
İCAZET-İ KÜLLÎ Vaktiyle Osmanlı serdarlarına ve sefirlerine müsâlaha, muahede akdi ve sair işler hakkında verilen mezuniyet. Tam salâhiyet demektir. Bu salâhiyeti alan kumandan veya sefir, üzerine aldığı işi merkezden sormaya ihtiyaç kalmadan maslahatın icabettirdiği ve kendi aklının erdiği vechile yapıp bitirirdi.
İCAZET-İ LÂHİKA Bir kimsenin önce izni olmadığı halde, yapıldıktan sonra bir şeyi tasdik edip kabul etmesi.
İCAZETNAME f. Şehadetname. Diploma. Şehadet kâğıdı.
İCAZET VERMEK Medrese usulüne göre okuttuğu dersi bitiren talebeye hocası tarafından izin verilmesi. Bu tasdikan verilen mühürlü kâğıda "icazetname", icazet vermiş olan müderrise de "muciz" denilirdi.
İCAZÎ İcaza dair, icaza ait ve müteallik. Veciz bir tarzda.
İCAZKÂR f. İcazlı, kısa ifadelerle çok şey anlatmak halinde olan.
İ'CAZKÂR f. Mu'cizeli olmak. Başkalarını acze düşürecek derecede olmak.
İ'CAZKÂRANE f. Herkesi yarışmada âciz bırakacak yolda.
İ'CAZNÜMA Mu'cize gösterir derecede. Mu'cize derecesinde eser göstermek. Âciz bırakmayı göstermek.
İCBA' Ekilen ekini henüz olgunlaşmadan satmak.
İCBAR Zor. Zorlama. Cebretmek.
İCBAR-I NEFS Kendini zorlama, nefsini icbar etme.
İCCAR (C: Ecâcir) Dam, çatı.
İCCAS Erik. * Zerdâli. * Armut.
İCDAF Bağırıp çağırma.
İCDAN Sonradan zengin olma.
İCFA' Koparmak.
İCFAL Gidermek. * Devekuşu seğirtmek.
İCFİL Yaşlı kadın, ihtiyar kadın. * Korkak adam.
İCHA' Ayaz çıkma.
İCHAD Eziyet çekme, elem ve sıkıntıya mâruz bırakılma. * Gayret etme.
İCHAF Zulüm etme, gaddarlık. * Gidermek. * Noksan etmek, eksiltmek.
İCHAM Men'etmek, engel olmak.
İCHAR (Cehr. den) Sesle okuma. * Ortaya çıkarma, zuhur ettirme, meydana çıkarma, açıklama.
İCHAŞ Bir kimseden yardım ve medet istemek.
İCHAZ Hazırlandırmak.
İCÎ f. Atmaca. * Hükümdar vekili.
İCL Dana. Sığır yavrusu.
İCL-İ SAMİRÎ Musa (A.S.) zamanında Samirî'nin yaptığı buzağı heykeli. (Bak: Samirî)
İCL (C: İcâl) Boyun ağrısı. * Sığır sürüsü.
İCLÂ (Cilâ. dan) Sürme, nefyetme, sürgün etme. Evinden barkından ayırma. * Sür'atle seğirtme. * Cilâlama, parlatma.
İCLÂ-Yİ VATAN Yerinden yurdundan sürgün etme, başka tarafa nefyetme.
İCLAB Cem'etmek, toplamak. * Yoldaşlık etmek. * Ardından çağırmak. * "Gitsin" diye haykırmak.
İCLAL Ağırlama. İkram. Tekrim eylemek. Büyüklüğünü kabul edip hürmet etmek. Büyüklük. Azamet.
İCLALEN Büyük sayarak, saygı ve hürmet göstererek.
İCLAS Oturtmak. Tahta çıkartmak. Padişahı tahta oturtmak.
İCLE Düve, dişi buzağı.
İCLET (C: Ucul) Dişi buzağı. * Bir cins ot. * Kırba.
İCLİHMAM Toplanmak, cem'olmak.
İCLİNBAB Yan yatmak.
İCMA' Toplanma. Dağınık şeyleri toplamak. * Hazırlamak. * Azm ve kasdeylemek. * Topluluk. Fikir birliği. Bir mes'eleden âlimlerin ittihad etmesi. * Fık: Sahabe-i Güzin Hazretlerinin (R.A.) ittifakları üzere akaid hükmüne geçmiş umur-u diniyenin tamamı.
İCMA-İ ÜMMET Ist: Aynı asırda yaşamış olan İslâm âlimlerinden müctehid olanların, şeriatın bir mes'elesi hakkında verilen hükümde birleşmeleridir.
İCMAD Dondurma, câmidleştirme.
İCMAD-I MÂ Suyun dondurulması. Suyun buz haline getirilmesi.
İCMAEN Toplu olarak, hep birlikte. İcma-i ümmet olarak.
İCMAL Hülâsa etmek. Kısaltmak, bir araya toplamak. Kısa anlatmak. Biriktirmek. * Uzun bir hesaptan çıkarılan hülâsa, netice.
İCMAL-İ SENEVÎ Senelik gelir ve giderleri yahut yalnız giderleri toplu ve kısaltmış olarak gösteren cetveller.
İCMAL-İ ŞEHRÎ Aylık gelir ve giderleri, yahut yalnız giderleri toplu ve kısaltılmış olarak gösteren cetveller.
İCMALEN Kısaca. Özlüce. İcmali ve hülâsa olarak.
İCMALÎ Kısaca, toplu olarak, tafsilatsız. Muhtasaran.
İCMALÎ İMAN İman esaslarını kısaca bilmek. Allah'a ve Peygamberine imân ettiğini söylemek ve tasdik etmek. (Bak: İman-ı icmalî)
İCMAM Atı soluklandırma, dinlendirme. * Biriktirme.
İCMAR Bir araya toplamak. * Süratle yürümek. * Atın sıçrayarak yürümesi. * Bir şeyin umumi olması. Ateşe öd ağacı koymak. * Bir şeyi buhurlamak. Tahmini hesab yapmak. * Yeni ayın görünmesi.
İCNAF Doğruluktan ayrılma. Sadakattan uzaklaşma.
İCNAN Deli etme, divane eyleme. * Bir şeyi örtme.
İCNE Tıb : Yanak kemiği.
İCNİS Tembel ve uyuşuk adam.
İCRA Bir işi yürütmek. * Yerine getirmek. Yapma. Tatbik etme. * Vekil göndermek. * Mahkeme kararını yerine getirmek. * Suyu akıtmak. * Huk: Borçlunun alacaklıya karşı ödemekle mükellef olduğu bir borcu, adlî bir teşekkül vâsıtasıyla ödetme.
İCRA-YI İCABÎ Lüzum eden muamelenin yerine getirilmesi.
İCRA-YI LU'BİYYAT Oyun icra etme, sahnede oyun oynama.
İCRAAT (İcrâ. C.) Meydana getirilen işler. Yapılan işler. * Ameliyat. Tatbikat.
İCRAAT-I CELİLİYE Allah (C.C.)ın celalî sıfatına yani, kibriya ve azametine delâlet eden, kudret-i hakkı ile hâsıl olan icraatı.
İCRA HEY'ETİ Mahkeme kararını tatbike memur olan heyet. İcra memurları heyeti.
İCRA KUVVETİ Memleketi idâre eden, kanunları tatbik eden kuvvet.
İCRAM Kabahat yapma, cürüm işleme.
İCRA MEMURU Mahkeme kararını tatbik ile borçludan borcunu alıp alacaklıya vermekle vazifeli olan adliye memuru.
İCRA VEKİLLERİ HEY'ETİ Vekiller heyeti. Başvekilin riyaset ettiği bakanlardan meydana gelen hey'et.
İCSA' Dizüstü getirme. Çökertme.
İCŞAM Teklif etmek.
İCŞAŞ Bir şeyi döverek ufaltma, küçültme.
İCTİBA Seçmek. İhtiyar ve intihâb etmek. Seçkin bir şeyi almak. * Tahsildarın para ve vergi toplaması.
İCTİBAZ Mıknatıstaki kendine çekme hasiyeti.
İCTİHAD Kudret ve kuvvetini tam kullanarak çalışmak. Gayret etmek. Çalışmak. * Anlayış. * Kanaat. * Fık: Şeriatın fer'î mes'elelerine âit hükümleri, İslâm müçtehidlerinin, usulüne uygun olarak, Kur'an ve Hadis-i Şeriflerden çıkarmaları ve bunun için tam gayret etmiş olmaları. Böyle içtihad eden zâtlara Müçtehid denir.(Mesail-i diniyeden olan içtihad kapısı, açıktır. Fakat, şu zamanda oraya girmeğe altı mâni vardır:Birincisi : Nasılki, kışta fırtınaların şiddetli olduğu bir vakitte, dar delikler dahi seddedilir; yeni kapılar açmak hiç bir cihetle kâr-ı akıl değil. Hem nasılki, büyük bir selin hücumunda tâmir için duvarlarda delikler açmak gark olmağa vesiledir. Öyle de: Şu münkerat zamanında ve âdât-ı ecânibin istilâsı ânında ve bid'aların kesreti vaktinde ve dalâletin tahribatı hengâmında, içtihad namıyla kasr-ı İslâmiyetten yeni kapılar açıp, duvarlarında muharriplerin girmesine vesile olacak olan delikler açmak İslâmiyete cinâyettir...İkincisi : Dinin zaruriyatı ki içtihad onlara giremez. Çünki kat'i ve muayyendirler. Hem o zaruriyat, kut ve gıda hükmündedirler, şu zamanda terke uğruyorlar ve tezelzüldedirler. Ve bütün himmet ve gayreti onların ikamesine ve ihyâsına sarfetmek lâzım gelirken, İslâmiyetin nazariyat kısmında ve selefin içtihadat-ı sâfiyâne ve hâlisânesiyle bütün zamanların hacatına dar gelmeyen efkârları olduğu halde, onları bırakıp, heveskârane yeni içtihadlar yapmak bid'atkârâne bir hıyânettir.Üçüncüsü : Her zamanın insanlarınca kıymetli addedilerek efkârı celbeden câzibedar bir metâ merguptur. Meselâ: Bu zamanda en rağbetli, en iftiharlı, siyâsetle iştigal ve dünya hayatını te'min etmektir. Selef-i sâlihin asrında ve o zaman çarşısında en mergup metâ, Hâlik-ı semâvat ve arzın marziyatlarını ve bizden arzularını kelâmından istinbat etmek ve nur-u Nübüvvet ve Kur'an ile kapatılmayacak derecede açılan âhiret âlemindeki saadet-i ebediyeyi kazandırmak ve vesâilini elde etmek idi. Bu itibarla, o zamanlarda bütün fikirler, kalbler, ruhlar marziyat-ı İlâhiyeyi bilmek ve öğrenmeğe müteveccih idi. Bunun için istidat ve iktidarı olanlar o zamanlarda vukua gelen bütün ahvâl ve vukuat ve muhâverattan ders almakla, içtihadlara zemin teşkil eden yüksek istidatlar vücuda gelirdi.Şimdi ise, fikir ve kalblerin teşettütü, inâyet ve himmetlerin zâfiyeti, insanların siyaset ve felsefeye iptilâ ve rağbetleri yüzünden bütün istidatlar fünun-u hâzıra ve hayat-ı dünyeviyeye müteveccihtir. Ahkâm-ı diniyeye sarfedilecek müstakim bir içtihad yoktur.Dördüncüsü : İçtihad kapısından İslâmiyete girip mesâilini genişlendirmeğe meyleden adamın maksadı, zaruriyata imtisal ile takva ve kemale mazhariyet ise güzeldir. Amma zaruriyatı terk ve hayat-ı dünyeviyeyi, hayat-ı uhreviyeye tercih eden adam ise, onun içtihada meyli, meyl-üt-tahribdir. Tekliften çıkıp kaçmak için bir yol bulmaktır.Beşincisi : Her şeyin, her hükmün vücuda gelmesi bir illete binaen olduğu gibi, bir maslahata dahi tâbidir. Fakat maslahat illet değildir. Ancak tercih edici bir hikmettir. Bu zamanın efkârı, bizzat saadet-i dünyaya müteveccihtir. Şeriatın nazarı ise, bizzat saadet-i uhreviyeye müteveccih olup, bittabi dünyaya da nâzırdır. Çünki, dünya âhirete vesiledir.Umumi bir beliyye olan ve nâsın ona müptelâ olduğu çok işler vardır ki zaruriyattan olmuştur. O gibi işler su-i ihtiyar ile gayr-i meşru meyillerden doğmuş olduklarından, mahzuratı ibâhe eden zaruriyattan değildir. Ve ruhsat ve müsaade-i şer'iyenin şümulüne dâhil olamazlar. Meselâ: Bir adam su-i ihtiyâriyle haram bir tarzda kendini sarhoş etse, hâl-i sekirde yaptığı tasarrufatta mâzur olamaz. Bu zamanda bu gibi içtihadlar, semavî değil ancak arzî içtihadlardır. Bu gibi içtihadlar ile Hâlik-ı Semavat ve Arz'ın hükümlerinde yapılan tasarrufat merduttur.Meselâ : Bazı gafiller, hutbenin Türkçe okunmasını istihsan ediyorlar ki, halkın bilhassa siyasî ahvalden haberleri olsun. Halbuki bu gibi ahval-i siyasiye yalandan, hileden, şeytani fikirlerden hâli değildir. Hutbe makamı ise, ahkâm-ı İlâhiyenin tebliği için ittihaz edilmiş bir makamdır.Sual : Avâm-ı nâs Arabiden haberdar değildir, fehmedemez?Cevap : Avâm-ı nâs, zaruriyat ve müsellemat-ı diniyeye muhtaçtır. Ve hutbe makamı da bu gibi hükümlerin tebliği içindir. Bu hükümler kisve-i Arabiye içinde tafsilen değilse de icmalen avâm-ı nâsa mâlum ve mâruftur. Maahaza lisan-ı Arabda bulunan şehamet, yükseklik, meziyet, satvet diğer lisanlarda yoktur... M.N.)
İCTİHADÂT (İctihad. C.) İçtihadlar.
İCTİHADÎ İçtihada müteallik. İçtihada dair. İçtihada ait.
İCTİHAF Bir şeyden çok şey almak. * Üç parmakla yemek.
İCTİHAH Kadının veya dişi hayvanların hâmile olması.
İCTİHAR Askeri çoğaltma. * Meydanda ve gözükür olma. Aşikâr olma.
İCTİLAB Celbetmek, çekmek.
İCTİLAL Bir şeye bakmak.
İCTİMA' Toplantı. Toplanmak. Bir araya gelmek. Kavuşmak.
İCTİMA-İ A'ZAM Ast: Bir çok gezegenin burç mıntıkalarının aynı noktasına tesadüf etmiş gibi görünmeleri.
İCTİMA-İ NEYYİREYN Güneş ile Ay'ın bir istiva üzerine gelmeleri.
İCTİMA-İ SÂKİNEYN İki sessiz harfin yanyana bulunması. * Ast: İki gezegenin yan yana gelmesi.
İCTİMA-İ ZIDDEYN İki zıt şeyin bir arada, beraber olması.(Bir şey zâtî olsa onun zıddı o zâta ârız olamaz. Çünkü "ictima-i zıddeyn" olur, o da muhâldir. İşte bu sırra binaen madem Kudret-i İlâhiyye zâtiyedir ve Zât-ı Akdes'in lâzım-ı zarurîsidir. Elbette o kudretin zıddı olan acz, O Zât-ı Kadir'e ârız olması mümkün olmaz. Ş.)
İCTİMAAT İçtimalar. Toplanmalar.
İCTİMAÎ Topluluğa ait, birlikte yaşayanlara dair. Cemiyet hayatına ait ve müteallik. Sosyal.
İCTİMAİYYAT İçtimaî ilimler. Topluluk hayatına dair ilimler. Sosyoloji.
İCTİMAİYYUN İçtimaî hayatı en güzel şekilde idareyi düşünen ve ona çalışan. İçtimaî mes'elelere dair ilimlerle uğraşan kimseler. Sosyologlar.
İCTİMAR Tütsülenme, buhurlanma.
İCTİNA Meyve toplamak. Meyve devşirmek. Bir yere toplamak. * Aldanmak.
İCTİNAB Çekinmek. Sakınmak. Uzak olmak.
İCTİNAH Bir yana eğilme, meyletme. * Secde etme. * (Hayvan) bir tarafa meyilli koşma.
İCTİNAN Gizlenmek.
İCTİRA' (Cür'et. den) Cesaret etme, cür'et etme, yeltenme, atılma.
İCTİRA' (Cür'a. dan) Suyu soluk almadan birden içme. * Ağacı bir tutuşta kırma.
İCTİRAH El emeği ile kazanılan para ile geçinme.
İCTİRAM Kabahat yapma, cürüm işleme.
İCTİRAR İleri ve geri çekme, çekilme. * Hayvanın geviş getirmesi.
İCTİRAZ Devenin geviş getirmesi.
İCTİSAR Cür'et ve cesâret göstermek. * Çölü aşıp gitmek. * Denizde geminin geçip gitmesi.
İCTİSAS Ağacı kökünden çekip koparmak.
İCTİSAS Hayvanın, ağzı ile çayırı araştırarak otlaması.
İCTİSAS Evleri yakın olmakla bir arada olma.
İCTİŞA' Yer uygun olmama.
İCTİVA' İğrenme, tiksinme.
İCTİVAR (Civar. dan) Komşu olma, muhit yapma.
İCTİYAB Gömlek giyme. * Yırtma. * Kuyu kazma.
İCTİYAH Öldürme.
İCTİYAL Doğru yoldan döndürme.
İCTİYAS Yağma için dolanma. * Taleb etmek, istemek.
İCTİYAZ Geçmek, mürur.
İCTİZA' Ağaç veya dal kesme.
İCTİZA' İktifa etmek, yeter bulmak.
İCTİZAB (Cezb. den) Çekip uzatma. * Etrafına toplanma.
İCTİZAL Sevinme, mesrur olma.
İCTİZAZ Yün kırkma. * Çayır ve ot biçme.
İCTİZAZ-I AGNAM Koyun kırkma.
İCYAM Men'etmek, engel olmak.
İCZAB Koparmak.
İCZAL Birini sevindirme, mesrur etme, gönlünü hoş etme.
İCZAL Semerin, devenin boynunu yara etmesi.
İCZAM El kesme. * Hızlı yürüme.
İÇ t. Herşeyin içerisi, dâhil, derun. * Bir şeyin ortasındaki kısım, göbek. * Karın, mide. * Kalb, vicdan, gönül. * Harem dairesi. * Bir şeyin görünmez ciheti, bâtın.
İÇ CEBEHANE t. Şimdiki askerî müzeye eskiden verilen addır. İç cebehâne tâbiri bilahare "Hazine-i esliha", Üçüncü Sultan Ahmed devrinde "Dâr-ül esliha", daha sonraları da "Harbiye ambarı" olarak değiştirilmiş, en sonunda "askerî müze" şeklini almıştır.
İÇERLEK t. Dip, kuytu yer. Çıkmaz. * Daha geride, daha içeride bulunan.
İÇ EZAN t. Cuma günleri hatib minberde iken müezzin tarafından mahfilde okunan ezan. Diğer namazlarda yalnız minarede ezan okunurken, cuma günleri öğle vaktinde hem minarede, hem de caminin içinde müezzin mahfilinde ezan okunur. İkinci ezan caminin içinde okunduğu için buna "iç ezan" denilir.
İÇGÜVEY t. (İçgüveyi, içgüveysi) Kayınpederinin evine alınan dâmat. Karısı tarafının evinde oturan dâmat.
İÇ HAZİNE t. Osmanlı İmparatorluğu zamanında sarayda muhafaza edilen bir kısım paralar.
İÇ İL MÜDERRİSLERİ t. İstanbul, Edirne ve Bursa'da ve bunlara bağlı yerlerde 150'şer akça ve daha fazla yevmiyeleri olan medrese müderrisleri.
İÇ KALE t. Kale duvarlarıyla çevrilmiş şehir ve kasabaların bazılarının ortasında ve en yüksek yerinde yapılan küçük kaleler. Bu çeşit kalelere "bâlâ hisâr" da denilirdi. Bu iç kaleler, düşmanın, surları geçmesi hâlinde veya şehirde bir isyân çıktığı zaman, hükümdar veya kumandanın çekilip kendini müdafaa etmesi için yapılırdı.
İÇLİ t. İçi dolu. * Çabuk müteessir olan, hassas duygulu. * Kin tutan, haset eden.
İÇ OĞLANI t. Saray hizmetine alınıp devletin çeşitli makamlarına namzed olarak yetiştirilen gençler. İç oğlanı, Yıldırım Bayezid zamanında yeni teşekküle başlayan saray hizmetlerinde bulunmak üzere yeniçerilik için toplanan devşirmelerden ayrılmak suretiyle meydana getirilmiş ve bu usûl sonradan yapılan kanunla devam edip gitmiştir.
İÇTİHAD (Bak: İctihad)
İÇTİMAÎ (Bak: İctimaî)
İÇTİNAB (Bak: İctinab)
ÎD Bayram günü. Bayram. (Gidip tekrar gelen, bir kimsede âdet olup alışılan şey. Bayram tekrar geldiği için îd denilmiştir. L.R.)
ÎD-İ ADHÂ Kurban Bayramı.
ÎD-İ EKBER Arefesi Cuma gününe raslayan Kurban Bayramı.
ÎD-İ FITR Ramazan Bayramı.
İDA' Emanet bırakmak. Vedia koymak. * Huk: Kendi malının muhafazasını başkasına havale etme.
İDA' Fasid olmak. Bozulmak. * Helâk olmak. * Yardım etmek.
İ'DA' Düşman etmek. * Sıçratmak. * Geri getirmek. * Muavenet etmek, yardım etmek.
İDÂA Zâyi etmek. Boşuna harcamak.
İDÂA-İ VAKT Vaktini boşa geçirmek. Vaktini zâyi etmek.
İDAB Herkesi ziyafete davet etme. Sofrası herkese açık olma. * Doğruluğunu ve hak olduğunu herkese bildirme.
İDAB Acib nesne.
İDABE Edeblilik, terbiyeli oluş.
İDAD Saymak. Sayı. Hesab etmek. * Ölüm vakti. * Fark. Vergi. * Bahşiş. * Küfüv. Denk, hemtâ. * Delilik emâresi. * Parmakla hesab etmek.
İDAD (İded) Üstünlük, galibiyet, zafer. * Kuvvet, zor.
İ'DAD Hazırlama. Yetiştirme. Geliştirme.
İD'AD Korkutmak.
İDADE Kol bağı.
İ'DADİYE Hazırlığa ait. Hazırlığa mahsus. * Orta tahsili veren okullar. Vaktiyle rüşdiyeden sonra gidilip yüksek mekteblere girebilmek için lâzım gelen bilgileri öğreten okul. Sultaniyelerden aşağı olan mekteb.
İDAHA Muti olmak, itaat etmek.
İDAK Davarın kösneyip aygır istemesi.
İ'DAL Güç olmak, zor olmak.
İDALE Bir şeyin elden ele geçmesi.
İ'DAM Vücudu ortadan kaldırmak. Yok etmek. Öldürmek.
İ'DAM-I NEFS İntihar. Kendi kendini öldürmek.
İDAM Katık. Ekmekle beraber yenen şey.
İDAM Islah etmek. Muvafık kılmak, uygun yapmak.
İD'AM Direk vurmak.
İDAME Devam ettirmek. Dâim ve bâki kılmak.
İDANE (Deyn. den) Borç, ödünç verme, ikrâz.
İDANETEN Borç olarak, ödünç olarak, idane suretiyle.
İDARE Devrettirmek. Çekip çevirmek. Döndürmek. Kullanmak. Becermek.
İDARE-İ ASKERİYE Askerlik işleriyle meşgul olan idare.
İDARE-İ EKVANÎ Kevnlerin, âlemlerin idaresi, tasarrufu.
İDARE-İ MAHSUSA İlk adı "İdare-i Aziziye" olan devlet vapur işletme dairesi.
İDARE-İ MASLAHAT Bir işi mümkün mertebe iyi-kötü yürütmek.
İDARE-İ MEŞRUTA Meşrutiyet idaresi, meşrutiyetle idare.
İDARE-İ MUTLAKA Bir hükümdarla idare. Bir hükümdarın idare ve yönetimi altında bulunan devlet. Mutlakiyet idaresi.
İDARE-İ MÜSTEBİDE İstibdat idaresi.
İDARE-İ ÖRFİYE İcabında devletin bir yerde mülki idareye ait nizamları tatil ile kanunen kurduğu askerî idare. Örfi idâre, sıkıyönetim.
İDARE-İ UMÛR İşlerin görülmesi.
İDARE FİTİLİ Eskiden geceleyin yatak odalarını aydınlatmak için zeytinyağı konmuş küçük bir tabağın içinde yakılan bir çeşit fitilin adıdır. Küçük petrol lâmbalarına da idâre denildiği için bunların fitillerine de bu ad verilir.
İDAREHANE f. Bir işe bakan hey'etin veya bir işi idare edenlerin toplanarak iş gördükleri yer ve dâire. * Dergi, gazete vs. gibi yayınların yazı işlerine bakılan dâire.
İDARE KANDİLİ Yatak odalarını aydınlatmağa ve elde gezdirmeğe mahsus küçük, ışığı az lâmba.
İDARETEN İdare için. Kanun ile değil, işin gelişine göre yaparak. İdare yoluyla, işi idare ederek.
İDARÎ İdare. * İdare ile alâkalı.
İD'AS Tepelemek.
İDAVE (C: Edâvâ) Deriden yapılmış su kabı. Asker matarası.
İDB Acib iş.
İDBAK Ulaştırmak. Yapıştırmak. * Tecvidde: Harf okunduğu zaman dilin üst damağa yapışmasına denir. Bu sıfatın harfleri. Sad, dad, tı, zı'dır. İsimlerine müdbaka denir. (Bak: İtbak)
İDBAR Geriye gitmek. Geri dönmek. * İşlerin ters gitmesi. * Talihsizlik. * Bir gezegenin diğer oniki burcun tertibine zıt olarak hareketi. (Asıl tertibe göre gitmesine de ikbal denir.)
İDBİSAS Ne kırmızı, ne siyah olmak. * Ot bitmek.
İDCAN (İdcican) Gökyüzü yağmur bulutlarıyla örtülme. * Hava çok sisli ve dumanlı olma.
İDD Büyük, acib şey. * Belâ, dâhiye. * Yalan.
İDDE Müddet. Zaman. Vakit. * Küfüv. Hemta. Arkadaş.
İDDET Bekleme müddeti. * Sayılmış. Madud. * Cemaat. * Hıfz. * Fık: Kocasından ayrılan kadının, başkası ile evlenebilmesi için, üç defa hayız görüp temiz oluncaya kadar geçen zaman. (Kocasından boşanırsa 100 gün, kocası ölürse 130 gün.)
İDDET-İ EŞHÜR Ay hesabıyla iddet beklemek. Boşanma tarihinden itibaren hür ise üç ay, cariye ise birbuçuk ay bekler.
İDDET-İ HAML Fık: Çocuk doğurmakla biten iddet. Kocası ölen veya boşanan gebe kadının, çocuğun doğmasını beklemesi demektir.
İDDET-İ HAYZ (Bak: Hayz)
İDDET-İ VEFAT Fık: Ölüm neticesinde icab eden iddet. Kocası ölen kadın hür ise 130 gün, cariye ise 65 gün iddet bekler.
İDDİA Bir şeyin müsbet veya menfiliğini ısrarla söylemek. İleri sürülen fikir. Dâva etmek. Israr etmek. İnat etmek. Haklı veya haksız bir dâvaya kalkışmak.(Arzı ve bütün nücum ve şümusu tesbih taneleri gibi kaldıracak ve çevirecek kuvvetli bir ele mâlik olmayan kimse, kâinatta dâva-yı halk ve iddiâ-yı icad edemez. Zira her şey, her şeyle bağlıdır. M.)
İDDİAEN İddia ederek. Doğru olduğunu söyleyerek.
İDDİAÎ İddia ile alâkalı. Şahitsiz, delilsiz ve boş söz.
İDDİAİYYAT (İddiaî. C.) İddia ile ilgili. Şahidi olmayan sözler.
İDDİAM (Diam. dan) Payanda dayamak.
İDDİANAME Müddei umuminin (savcının), iddialarını topladığı ve soruşturma sonunda mahkemede okuduğu yazı. (Ceza işlerinde hazırlık tahkikatının neticesi, davasının açılması için kâfi olduğu anlaşılırsa savcı bu dâvayı, ya ilk tahkikatın açılması hakkında sorgu hakimine bir talepname veya doğrudan doğruya mahkemeye bir iddianame vermek suretiyle açar. Savcının bu suretle davayı açtığını bildiren yazısına iddianame denir. (O.T.D.S.)
İDDİFA' Isınma, ısıtma.
İDDİFA-YI MÂ' Suyun ısınması.
İDDİFAN Kölenin, efendisinin yanından kaçması.
İDDİHAL Girme, duhul etme, dahil olma.
İDDİHAN (Dühn. den) Güzel kokular sürünme.
İDDİHAR Biriktirmek, toplamak, yığmak. * Kıtlık zamanında yüksek fiatla satmak üzere zahire toplayıp saklama.
İDDİLAC Gecenin geç vaktinde gitmek.
İDDİMAC Bir şeyin içine girmek. Bir yere girip gizlenmek.
İDDİRA' Anlama, derketme, kavrama, fehmetme. * Hile ile aldatma. * (Kadın) saçını tarayıp salıverme.
İDDİRAK Akıl etme, idrak etme, anlama, fehmetme. * Bir yere toplanmak. * Birbirine yetişmek.
İDDİSAR Zengin olma, çok mal mülk sahibi olma. Bir şeye bürünme.
İDDİYAN Borçlanma, borca girme.
İDEAL Fr. Fikre ve düşünceye ait. Tasavvuri, hayali. * Mefkûre. Emel. Gaye. Hayalde tasavvur edilen kemal. Fevkalâde, mükemmel kimse veya şey. (Bak: Ülkü)
İDEALİST Fr. İdeal ve mefkûre sahibi. * İdealizm felsefesine bağlı kimse.
İDEALİZM Fr. Bilgide temel olarak düşünceyi alan ve eşyanın müstakil mevcudiyetlerini inkâr edip fikren mevcudiyetlerini kabul eden yanlış bir felsefe doktrini.
İDEOLOJİ Fr. İnsanların düşünce ve hareketlerine muayyen bir istikamet vererek, siyasî veya ictimaî bir doktrin meydana getirmek isteyen fikir sistemi.
İDFA' Soğuktan sakınıp giyinmek. * Isıtmak.
İDFAN Gömme. Defnetme.
ÎDGÂH (Îdgeh) f. Bayram yeri.
İDGAM Gizlemek. * Bir şeyi bir yere koymak. * Tecvidde: Aynı cinsten olan harfleri birbirine katarak iki def'a okumak. Şeddeli okumak veya yazılmak.(Genizden gelen sese gunne dendiği gibi, harfleri şiddetli okumağa idgam deniyor. Konuşurken küçük dil genize çekilerek çıkan ses gunnedir. Gunnenin, bazı kimselerce harf sayılması mecazdır. Çünkü idgâm ikiye ayrılır.Gunnesiz idgam ki; tenvin veya sâkin nun, lâm ve râ harflerine idgam olunursa gunnesiz okunur. ( $ Mirrabbi $Milledünhü gibi)Gunneli idgam: Tenvin veya sakin nun (Ya, mim, nun, vav) harflerinden birine idgam olunursa gunne ile okunur. (Vav ile yâ) ya idgam edilirse gunne yarım olur.)
İDHAC Silah takınmak.
İDHAD İptal etmek, hükümsüz bırakmak.
İDHAL Dâhil etmek. İçine almak. Sokmak.
İDHALÂT (İdhal. C.) Memleket haricinden eşya ve mal getirmek.
İDHAN (Duhân. dan) Tütme. Yanarak dumanı çıkma.
İDHAR Hakir görme, tahkir etme, aşağılatma, hor görme.
İDHAŞ Korkutma, dehşet verme, dehşetlendirme.
İDHİMAM Siyah olmak. * Ekinin susuzluktan dolayı siyah görünmesi.
ÎDÎ Bayramla alâkalı.
İDİL Fr. Kır hayatını mevzu yapan nazım veya nesir yazı.
ÎDİYYE Bayramlık. * Divan Edebiyatı şairlerinin bayram vesilesiyle büyüklerin medhine dair yazdıkları kasideler. * Bayram kutlaması.
İDKAK (Dekik. den) Ezme, ufaltma, küçültme.
İDLA' Delil gösterme. * Kovayı suya sarkıtmak.
İDLA' İhraç etmek, çıkarmak.
İDLAC Gecenin ilk saatlerinden geç vakte kadar gitmek.
İDLAL Naz etmek. * Çok nazlanmak.
İDLAL (Bak: Idlal)
İDLİHAM Galip olmak. * İhâta edip kaplamak.
İDLİ'MAM Kararmak.
İDLİVLA' Evmek, acele.
İDMA' Kan alma. * Kanatma.
İDMAC Bir şeyi bir şeyin içine koymak. * Sıkıştırmak.
İDMAG Bir şeye muhtaç ve muztar eylemek.
İDMAN Alıştırmak. Bir şeyde meleke kazanmak için tekrar tekrar hareket yapmak. * Beden terbiyesi. Jimnastik.
İDMAN-I BEDEN Beden idmanı, jimnastik.
İDNA' Yakın etmek, yaklaştırmak.
İDRA Def etmek. * Bildirmek. Bildirilmek.
İDRAB (Darb. dan) Rüc'u etmek, vaz geçmek. Bir şeyi yapmaktan yüz çevirmek. Mukim olmak. * Bir kimse üzerine kırağı yağmak. * Sıcak yel eserek yerdeki suyu kurutmak. * Ekmeğin pişmesi. (Kamus'tan alınmıştır.)
İDRAC Dercetmek. Dürmek. * Bir yazıyı bir yere koydurmak.
İDRAK Anlayış. Kavrayış. Akıl erdirmek. Fehim. Yetiştirmek.(Maalesef insanlar teâvün sırrını idrak edememişler, hiç olmazsa taşlar arasındaki yardım vaziyetinden ders alsınlar! İ.İ.)
İDRAK-İ DAKİK İnce idrak.
İDRAK-İ MAÂLÎ Büyük mes'eleleri ve sırları kavramak, akıl erdirmek.
İDRAKAT (İdrak. C.) Anlayışlar, kavrayışlar, idrak etmeler.
İDRAR Sidik. Bevl. * Çokça akıtmak. * Devamlı vermek.
İDRARAT (Derr. C.) Gelirler. Vâridat. Tahsilat.
İDRİHMAM İhtiyarlıktan dolayı zayıflayıp iş yapamamak.
İDRİK Dağlarda çok olan bir yemiş.
İDRİMAC Bir yere girip gizlenmek.
İDRİS (A.S.) Hz. Adem'in (A.S.) evlâdlarından ve Kur'anda ismi zikredilen, ilk yazı yazan, terzilik yapan peygamber (A.S.) (Bak: Meratib-i hayat)
İF Vakit.
İFA' Çocuğun büyümesi.
İ'FA' Çoğaltmak. * Terketmek.
İFA Ödemek. Yerine getirmek. Söz verdiğini veya vazife bildiğini yerine getirmek. Kılmak. Yapmak.
İFA-Yİ VAZİFE Görevini yapma, vazifesini yerine getirme.
İFAD Bir kimseyi elçilik (sefirlik) vazifesiyle gönderme.
İFADAT (İfâde. C.) Anlatmalar. İfadeler.
İFADAT-I LÂZİME Gerekli ifadeler.
İFADE Anlatmak. Söylemek. * Fayda vermek, fayda tutmak.
İFADE-İ CEBRİYYE Zoraki ifade. * Mat: Cebir işaretleri ile maksadını anlatma.
İFADE-İ MERAM Dilek ve maksadını anlatmak.
İFADE-İ ŞİFAHİYYE Ağızdan söyleyerek, şifahî olarak ifade ederek.
İFADE-İ TAHRİRİYE Yazı ile anlatış.
İFAHA Yellenmek.
İFAHE Kan fışkırtma. * Kanatma.
İFAKAT (Fevk. den) İyileşme, hastalıktan kalkma. Hastalıktan kurtulup tamamen iyileşinceye kadar aradan geçen zaman. * Ayılma. Sarhoşluk veya baygınlıktan kurtulma.
İFAKAT-PEZİR f. İyileşmesi mümkün, iyileşebilir.
İFAKAT-YÂB f. İfakat bulucu, iyileşen.
İFAKAT-YAFT f. Sıhhat bulan, iyileşen, hastalıktan kalkan.
İFAL Sür'atle gitmek, hızla gitmek. * Uzaklaşmak, ırak olmak.
İFASA Yumuşak söylemek. * Aşikâre söylemek. Açık açık konuşmak.
İFATE (Fevt. den) Kaybetme, kaçırma, elden çıkarma.
İFATE-İ FIRSAT Fırsatı kaçırma. Fırsatı değerlendirememe.
İFATE-İ VAKT Vakit kaybetme, zaman harcama.
İFAVE Çorbanın iyisi. * Çömlek kaynarken yüzüne çıkan köpük.
İFAZA (Feyz. den) Bereketlendirmek. Feyz vermek. Bol bol dağıtmak ve akıtmak. Taşıp yayılmak.
İFAZA-BAHŞ f. Feyizlendiren, feyiz aldıran.
İFAZE (Fevz. den) Maksada erdirmek. Merama kavuşmak. Zaferyâb eylemek.
İFCA' Geçimini genişletme.
İFCAC Kuş cıvıldaması, kuş ötmesi.
İFCAC-I TUYUR Kuşların cıvıldayışı.
İFCAR Fecir vaktine girme. * Bir kimseyi fâcir sayma.
İFDA' Fidye kabul etme.
İFCAS Mânâsız ve münasebetsiz şeylerle kibirlenme.
İFDA' Sahraya çıkmak, çöle çıkmak.
İFDAH (Fadih. den) Kötülüğü açığa vurma. Kusur ve ayıpları meydana çıkarma.
İFDAL (Fadl. dan) Lütuf ve bağış. İhsan.
İFFET Namus. Temizlik. Perhizkârlık. Nefsi behimî temayüllerden men etmek. Helâla razı olup haramdan kaçınmak.
İFFET-FÜRUŞ f. Namus ve iffetten söz eden. Namusluluk taslayan.
İFFETLİ (İffetlü) Namus, hayâ ve iffet sahibi kadın. * Doğru, rüşvet yemez, haram yemez, istikametli kimse. * Eskiden kadınlara yazılan mektub hitabı.
İFHA' Unutmak.
İFHAC Davarın ayaklarını ayırıp sağmak.
İFHAH Âciz bırakma.
İFHAK Doldurmak.
İFHAM İkna edip sükût ettirmek. Delil göstermekle ve isbat etmekle galip gelmek.
İFHAM Bildirmek. Anlatmak. Maksadı bildirmek.
İFHAM Ulu etmek, yüceltmek.
İFHAR Şereflendirmek. Şeref vermek. Fahirlendirmek.
İFHAŞ (Fuhş. dan) Kötü ve fena söyleme.
İFK Bühtan. Bir suçu birisine yüklemek. İftira.
İFKA' Fakir ve kötü durumda bulunma.
İFKAD Kaybettirme, kazandırmama.
İFKAH Öğretme.
İFKAR' Fakir düşürme, fakirleştirme. * Hayvanı kirâya verme.
İFLA' Sütten ayırma, memeden kesme. * Yabana kaçma.
İFLAH Mübarek ve muvaffakiyetli olmak. Selâmete çıkmak. Felâha kavuşmak. * Nimette dâim ve kararlı olmak. (Bak: Felah)
İFLAK şiir okurken fesahat üzerine olmak. * Mâna ve kelime icad etme.
İFLAL Gidermek. * Yağmur gelmeyen yere yetişmek.
İFLAS Malı tükenmek, parası kalmamak. Borçlarını ödeyemiyecek hâle gelmek. Sermayesini batırmak. * Ahirette günahları çok olanın hüsrana düşmesi.
İFLAS Sıyrılıp kurtulmak.
İFLAT Kement veya bağdan kurtulup kaçma.
İFLİLAK Yer yüzünü bulut kaplamak.
İFNA' Mahvetmek. Tüketmek. Kıymetini kaybetmek. Çok zarar etmek. Yok etmek.
İFNA-Yİ BEDEN Vücudu yok etme, öldürme.
İFNA-Yİ HAYAT Hayatını sarf edip bitirmek. Hayatını yok etmek.
İFNA-Yİ MAÂL Malını sarfetme, malını ifnâ etme.
İFRA' Kesmek. * Yarmak.
İFRAC Açılma. * Ayrılmak. * Genişletmek. * Açmak.
İFRAC-ÜL BÂHİRE Geminin kıyıdan veya iskeleden açılması.
İFRAD Tek olarak söylemek. * Ayırmak. * Göndermek. Yollamak.
İFRAG Bir halden başka bir hale sokma. Kalıba dökmek. Şekil vermek. * Boşaltmak. Akıtmak. Dökmek. Câri kılmak.
İFRAH Ferahlandırmak. Memnun etmek.
İFRAH Belirsiz bir şeyi belirtme. * şübhe ve tereddütü giderme. * (Kuş) yavrulama. * (Tohum) yeşerme.
İFRAM Doldurma, doldurulma.
İFRAR Kaçırmak. Kaçırılmak. Firara mecbur etmek.
İFRAS Fırsat ele geçme.
İFRAŞ Zemmetme, kötüleme, çekiştirme. * Serip döşetme.
İFRAT Haddinden geçmek. Pek ileri gitmek. * Takatinden ziyade iş vermek. (Tefrit'in zıddı)
İFRAT-I NEŞAT Sevinç coşkunluğu, sevinçten dolayı çoşma.
İFRATKÂR f. Pek ileri giden. Haddini aşan.
İFRAT Ü TEFRİT Birbirine tamamıyla ters olan iki uç. Çok fazla ve çok az.
İFRAZ Ayırmak, tefrik etmek. Ayrılmak.
İFRAZ f. Yükseklik. Rif'at. İrtifa'.
İFRAZ Vazifeye tayin etmek. * Farzedip vermek.
İFRAZAT Vücuddan çıkan, bedenden ayrılan kan, irin, balgam gibi şeyler.
İFRAZCİYAN Darphanede sikke (para) kesenler. Altun, gümüş ve bakır madenlerini para haline getirdikleri için bu tabir meydana gelmiştir.
İFRAZ HAZİNESİ Tar: Kullanılmayan kıymetli eşyanın saklandığı yer. Bu gibi kıymetli şeylerden ikinci dereceden olanların muhafaza olunduğu yere de "Bodrum Hazinesi" denilirdi.
İFRİNKA' Parmak çıtırdatma. * Gidermek. * Ayırmak.
İFRİT Cin taifesinden çok muzır, şerir ve korkunç bir cins. * Mc: Korkunç, kızgın ve öfkeli insan.
İFRİZ Dam saçağı.
İFSAD Bozmak. Azdırmak. Fesada uğratmak. Fitne salmak. Karıştırmak.
İFSAD-I Mİ'DE Mideyi bozma.
İFSADAT (İfsad. C.) İfsadlar, kargaşalıklar, fesada uğratmalar.
İFSAH Açmak, genişletmek.
İFSAH Fesahatla konuşmak. Açık ve düzgün söz söylemek.
İFSAH Unutmak. Akıldan çıkarmak. İhmal etmek.
İFSAM Hastanın ateşinin düşmesi. * Kesilip bitme, tükenme. * Yağmurdan sonra hava açılma.
İFŞA (C.: İfşâât) Duyurmak. Fâşetmek. Meydana çıkarmak. Gizli bir şeyi herkese duyurmak.
İFŞA-Yİ RAZ Sırrı açıklama.
İFŞAAT (İfşa. C.) İfşa etmeler, fâşetmeler, meydana çıkarmalar, duyurmalar.
İFTA Fetva vermek. (Bak: Fetva)
İFTAH Açmak. Fethetmek. (Bak: Feth)
İFTAH Seğirtme. * Sık nefes alma, hızlı hızlı soluk alma.
İFTAL f. Dağınık. * Yırtık, aralık, yarık.
İFTAM Memeden ayırma, sütten kesme.
İFTAN Fitneye düşürme. * Ayartma.
İFTAR Oruç açmak. Oruç açılırken yenen yemek. (Zıddı: İmsak)
İFTARİYYE İftarlık. İftar için hususi olarak hazırlanmış nevale. Bunlar oruç bozulduktan sonra yemek yenmeden evvel yendiği için bu ad verilmiştir. * Osmanlı İmparatorluğu zamanında padişah sarayında, vüzera, eşraf ve âyân konaklarında, davetlilere iftardan sonra diş kirası namıyle verilen bahşiş, para.
İFTİAL Bir şeyi iş edinmek. Kendiliğinden yapmak. * Arabçada beş harfli fiilin birinci babı. * Yalan düzmek, iftira etmek.
İFTİAL Fal tutma, fala bakma.
İFTİAT Başa tülbent sarmak.
İFTİCA' Birdenbire, ansızın olma.
İFTİDA' (Fidye. den) Fidye vererek esirlikten kurtulma.
İFTİDAH (Fadâhat. den) Kırma, kırıp ufalama. * Maskara olma, rezil olma.
İFTİHAM (Fehm. den) Kavrama, anlama. Fehmetme.
İFTİHAR Övünmek. Kendini beğenircesine kendinden ve yaptıklarından bahsetmek. * Başkasının iyi bir hali ile sevinmek. (Bak: Tahdis-i ni'met)
İFTİHARİYYAT İftihar yoluyla söylenen sözler.
İFTİHAR MADALYASI Padişaha sadakat gösterenlere, tarım ve san'atın ilerlemesine çalışanlara, yangın ve sâri hastalık anında devlet ve millete büyük hizmetleri dokunanlara verilmek üzere II. Abdülhamid'in irade-i seniyesiyle altın ve gümüşten olmak üzere çıkarılan madalya. (1886 ve 1887) Madalyanın ön yüzünde yukarı kısmında şualar içinde tuğra ve alt kısmında Osmanlı arması; diğer yüzünde defne dalı arasında bir boş saha vardır. Buraya, madalyanın sahibi olacak şahsın adı yazılırdı. Kırmızı renkli kurdele ile göğsün sol tarafına takılırdı. Sahibinin ölümünde vereseye intikal etmez, hükümete geri verilirdi.
İFTİHAS Gerçeği ve hakikatını dikkatle araştırma. İçyüzünü iyice tetkik etme. * İmtihan etme, deneme.
İFTİKAD Arayıp sormak. * Kaybolmak.
İFTİKAK (Fekk. den) Rehinden kurtarma, rehinden çıkarma.
İFTİKAL Çok çalışma, bir işte çok fazla emek harcama, pek fazla gayret sarfetme.
İFTİKAR Yoksulluğunu, fakirliğini açığa vurmak. * Çok ihtiyacı olmak. * Tevazu'. Alçak gönüllülük.
İFTİLA' Otlatma.
İFTİLAK Taaccüb etmek, şaşırmak.
İFTİLAL Bükülme. * (Asker) muharebeden yılma.
İFTİLAT Ansızın bir işe girişme. * Hatıra gelivererek şiir veya söz söyleme.
İFTİLAZ Kesmek, kat'. * Bir kimsenin bir parça malını almak.
İFTİNAN Türlü türlü ve birbirini tutmayan düzensiz söz söyleme. * Fitneye düşmek. * Âşık olmak.
İFTİRA Birinin üzerine suç atmak. Bühtan. İfk. Yalan yere birisini suçlu göstermek.
İFTİRAAT (İftira. C.) İftiralar, asılsız isnatlar, aslı esası olmayan suç yüklemeler.
İFTİRAK Perişan olmak. * Ayrılmak, dağılmak. Hicran.
İFTİRAK-I İZAM Kemiklerin dağılması.
İFTİRAKAT Ayrılıklar. İftiraklar. Parçalanmalar.
İFTİRAR Gülmek.
İFTİRAS Yırtmak. Parçalamak. Yırtıp parçalamak. * Zorla yere yıkmak.
İFTİRAS Fırsat gözlemek. Fırsatı ganimet bilmek.
İFTİRAŞ İzine uyma. * Namusa dokunur söz söyleme. * Yayılma. * Cima. * Döşemek.
İFTİRAZ Farz kılma, vacib kılma.
İFTİSAD Neşter ile kan aldırma.
İFTİSAL Sütten kesilme, memeden ayrılma. * Fidanı çıkarıp başka yere dikme.
İFTİTAH (Fetih. den) Açmak, başlamak, fethetmek. Zabtetmek.
İFTİTAH TEKBİRİ Namaza başlarken alınan tekbir. Namaz, her nevi dünya meşguliyetinden alâkayı keserek kılındığı için, Allahü Ekber diye iftitah tekbirini alarak namaza başladıktan sonra ibadet esnasında dünya işi haram olup namazı bozar. Bu mâna için bu tekbire, tahrime adı da verilir.
İFTİTAN (Fitne. den) Fitneye uğrama. * Aldatmak. * Azdırmak.
İFTİYAK Fakirleşmek, yoksullaşmak.
İFTİYAL Fal tutma.
İFTİYAT Düşünmeden bir işe başlama. * Bir şey kaybolup gitme.
İFTİZAH (Bak: İftidâh)
İFZA' Korkutmak. * Güç olmak.
İFZA' Medet etmek, yardım etmek. * Korkutmak.
İFZAH (Fazih. den) Kusuru, kötülüğü, ayıbı açığa vurma.
İG Koku, rayiha.
İĞ Yün, pamuk vs. kıvırmağa mahsus iğne.
İGAL Acele ile bir kimseyi bir yere sokma. * Uzaklara gitme.
İGAME Havanın bulutlu olması.
İGARE Yağma etmek, hücum etmek. * Teşvik etmek. Gayrete getirmek. Acele etmek.
İGASE İmdada yetişmek, yardım etmek.
İGAZA Kızdırma, darıltma.
İGBAB Korkmak. * Bir gün görüp bir gün terketmek.
İGBİRAR Kırılmak. Gücenmek. * Toz ile paslanmak. * Boz benizli olmak.
İGDAB Gadablandırmak, kızdırmak, öfkelendirmek.
İĞDE Kızılcığa benzer bir meyve ve bu meyveyi veren ağaç ve çiçeği.
İGDİDAN Saç uzamak. * Ot yeşermek.
İGDİN Bozulmuş, kokmuş, cılık (yumurta).
İĞDİŞ f. Burulmuş, enenmiş hayvan. Erkeklik bezleri (hayaları) çıkarılmış at. Melez.
İĞERÇİN Karar veremeyen, mütereddit, kuşkulu.
İGFA' Uyuklamak.
İGFAL (C.: İgfalât) Dikkatsizlikle terkettirmek. * Gaflette bırakmak. * Kandırmak. Aldatmak.
İGFALAT (İgfal. C.) İğfal etmeler, kandırmalar, aldatmalar.
İGFALİYYAT Yanıltıp aldatmak için söylenen sözler.
İGLA' Pahalandırma, fiatını yükseltme. * Kaynatma.
İGLAF (Gılaf. dan) Kınına sokma, kılıfa koyma.
İGLAK Karıştırmak. Kapamak. Muğlak yapmak. Anlaşılmaz hâle koymak. * Zorla iş yaptırmak. * Edb: Sözü karışık ve anlaşılmaz surette söyleme.
İGLAKAT (İglak. C.) Muğlak yapmalar. * Karışık ve anlaşılmaz sözler.
İGLAT (Galat. dan) Yanlışa götürme.
İGLAZ (Galiz. den) Kaba ve fenâ söyleme.
İGLAZAT (İglaz. C.) Kaba ve galiz söyleme.
İGLİNTA' Vurmakla ve sövmekle üstün gelip galebe etmek.
İGLİVVAT Lâzım olmak, icab etmek.
İGMA' Bayılma, baygınlık, kendinden geçme.
İGMAD Kınına sokma, kılıfına koyma. * Birçok şeyleri bir yere tıkma.
İGMAD-I SEYF Kılıcı kınına sokma.
İGMAM Kederlendirmek. Gamlandırmak. Hüzünlendirmek. * Gökyüzünün bulutlu olması.
İGMAR Batırmak.
İGMAZ Ayıplamak. Kınamak. Tahkir etmek.
İGMAZ Müsamaha etmek. Görmemezliğe gelmek.
İGMAZ-I AYN Göz yummak. Aldırmamak, görmemezlikten gelmek.
İGNA' Ganileştirmek. Zengin etmek. * Kifâyet edip bir şeyin yerini tutmak.
İGNAN Ot çok olmak.
İĞNEDAN İğne koymağa mahsus küçük kutu.
İĞNELEMEK t. İğne ile delmek. * Kalıbını almak için kenarlarını iğne ile delerek işaretlemek. * Mc: Sözle hırpalamak. Dokunaklı konuşmak.
İĞNELİ FIÇI Mc: Eziyetli ve usandırıcı iş. İnsana eziyet veren ve rahatsız eden yer.
İGRA Rağbetlendirmek. Teşvik etmek. Hırsını tahrik etmek.
İGRAB Uzak yerlere yolculuk etme. * Garb (batı) tarafına gitme.
İGRAD Yüksek ve güzel sesle şarkı söyleme.
İGRAK Suya batırmak, boğmak. * Kabı doldurmak. * Edb: İmkânsız bulunan mübalâğa.
İGRAKAT (İgrak. C.) Mübalâğalar, iğraklar, aşırı büyültmeler.
İGRAKİYYAT Aşırı büyültmelerle ve mübâlâğalarla söylenen sözler.
İGRAM Borç ödetme.
İGRAR Batırmak.
İGRAS Ağaç dikmek. Toprağa gömmek.
İGRAZ Doldurmak. * Taze hamurdan ekmek yapıp misafire yedirme.
İĞRETİ t. Ödünç, borç, kendi malı olmayan. Yerli ve sabit olmayan, muallak gibi duran. * Muvakkat, bağlı bulunmayan, geçici. * Fıtrî olmayan, sahte, sun'î.
İGRİK Çok bağırıp böğüren (hayvan).
İGRİZ Kabuğundan henüz çıkan çiçek.
İGSAS Güzel yemekler yedirme.
İGSAS Sıkıştırma, tazyik etme. * Bir yer ahalisini sıkıntıya düşürme.
İGŞA Örtmek. Bürümek. Kapamak. Perdelemek.
İGŞAŞ Acele ettirme. * Kışkırtma, tahrik etme.
İGTA' Ağacın dalları uzayarak yerlere sürünme. * (Asma) yeşerme.
İGTAŞ Karanlık olmak.
İGTİBAK Akşam vaktinde şarap içmek.
İGTİBAT Refahlı, sürurlu ve zengin olmayı temenni etmek.
İGTİFAR Mağfiret olunma. * Şüyu' bulma.
İGTİLA' Hızlı ve sür'atli yürüme. Çabuk yürüme.
İGTİLAF Kılıf içine girme, gılaflanma.
İGTİLAF-I SEYF Kılıcın kınına girmesi.
İGTİLAL Hayvanın çok susaması. * Elbiseleri üst üste giyme. * İçme. * İyi sağılmadığı için (koyun) hastalanma.
İGTİLAM Hırs ve şehvetin galip gelmesi. * Muzdarib olmak, acı çekmek.
İGTİMAD (Gamd. dan) (Kılıç) kılıfına girme. * Karanlıkta görünmez olmak.
İGTİMAM Tasalanmak. Kederli olmak.
İGTİMAS Hor ve hâkir görme. * Nankörlük.
İGTİMAS Suya dalma.
İGTİMAZ Gözünü kapatma, gözünü yumma. Uyuma.
İGTİMAZ Birini çekiştirme, bir kimsenin aleyhinde bulunma.
İGTİNA' (Gınâ. dan) Zenginleşme, zengin olma.
İGTİNAM Yağma etmek. Fırsatı ganimet bilmek.
İGTİNAM-I FIRSAT Fırsatı yakalama, fırsattan istifade etme.
İGTİRAB (Gurbet. den) Gurbete gitme. * (Güneş, Ay vb. seyyareler) batma. * Göz önünden kaybolma.
İGTİRAF Avuçla su içme, eliyle su alma.
İGTİRAK (Gark. dan) Suya batma, gark olma, suda boğulma. * Soluğu kuvvetle içe çekme.
İGTİRAM Borç, diyet veya cerime verme.
İGTİRAR (Gurur. dan) Aldanma, iğfâl olunma. * Gururlanma. Kibirlenme, böbürlenme. Güvenilmeyecek şeye güvenme. * Gaflette olma, gafil bulunma.
İGTİRAREN Güvenerek, mağrur olarak.
İGTİSAB Gasb etmek. Başkasının malını zorla elinden almak.
İGTİSABAT (İgtisab. C.) Gasbetmeler, başkasının malını elinden zorla almalar.
İGTİSAL Yıkanmak. Gusletmek. (Bak: Gusül)
İGTİŞAŞ Karışıklık. Kargaşalık. Karmakarışık olmak. * Birisinin fena telkinini kabul etmek.
İĞTİŞAŞAT (İgtişaş. C.) Karışıklıklar, kargaşalıklar, fenâlıklar.
İĞTİTA' Örtünme, bir şeye sarınma.
İGTİYAB Gıybet etmek. Zemmetmek. Yermek.
İGTİYAL Baskın yapıp öldürme.
İGTİYAR Faydalanma, istifâde etme. * Azık edinme.
İGTİYAZ Gazaba gelme, kızma, öfkelenme.
İGTİZA (Gızâ. dan) Beslenme, gıdalanma.
İGTİZAB Gücenme, kızma, gazaba gelme, darılma.
İĞTİZAL İplik eğirme.
İGVA' Ayartmak. Azdırmak. Baştan çıkarmak.
İGYAL Hâmile kadının sütünü vermesi.
İGYAM Havanın bulutlu olması.
İGZA' Görmemezliğe gelme.
İGZA' (Gazâ. dan) Savaştırma. Gazâ ettirme. Muharebeye gönderme.
İGZAB (Gazab. dan) Gazaba getirme, hiddetlendirme, kızdırma, öfkelendirme.
İGZAF Gece çok karanlık olmak.
İGZAL Eğirmek.
İHA Sevketme, gönderme.
İHAB Ham deri.
İHAB Verme, bağışlama.
İHAFE Korkutmak. Havf ettirmek.
İHAKE Te'sir etme. * Kesme.
İHALE Bir işi birisinin üzerine bırakmak. Bir hâlden diğer hâle dönmek. * Artırma veya eksiltmeye çıkarılan bir işi en münâsib bulunan bir istekliye vermek. * Zayıf addetmek. * Muhal söz söylemek.
İHALETEN İhale ederek, ihale suretiyle.
İHAM Vehme düşürmek, vehimlendirmek. * Edb: İki mânaya gelen bir kelimeden en az kullanılan mânayı bilerek kullanmak.
İHAM-I KABİH Edeb ve terbiye dışı anlamı bilerek kullanma. Sözü edeb ve terbiyeye aykırı bir mecazî mânâya getirme.
İHAME Çadır kurma.
İHAN (Vehn. den) Bir kimseyi zayıf, kuvvetsiz tutma. Güçsüzlendirme. * Hor görme, tahkir etme.
İHAN (İhnet. C.) Kızgınlıklar, öfkeler, gazablar, dargınlıklar.
İHANET (Hevn. den) Alçak ve hakir addedip itibar etmemek, kıymet vermemek. * Hainlik. Haksızlık. Kötülük.
İHANET Helâk etmek. Öldürmek. Mahvetmek.
İHASE Toprağı kazarak bir şeyler arama.
İHAŞ Bir kimsenin namusuna dokunma, namusunu lekeleme.
İHAŞE Avı, tuzağa düşürebilmek için sürüp götürme.
İHATA Etrafından çevirmek, kuşatmak, içine almak. Kuşatılmak, sarılmak. * Geniş bilgi ile anlamak, tam kavramak.
İHATAVÎ İhata edecek şekilde. Kaplayıp içine alacak yolda.
İHAZE Kalkanın elle tutulacak olan yeri. * Timar. Hükümdarın verdiği arazi.
İHBA' Örtmek, saklamak, gizlemek. * Ateşi basıp söndürmek.
İHBAB Muhabbet etmek. Sevgisini göstermek.
İHBAK Boyun eğme, inkıyâd, yumuşaklıkla söz dinleme.
İHBAL Gebe koyma, hâmile yapma. * Çiçekler dökülüp meyve tutma.
İHBAR Haber vermek. Haber almak. Alınan haber. Anlatmak. (Bak: Ahbâr)
İHBAR-I GAYBÎ Gayıbdan verilen haber. Geçmiş zamandan veya gelecekten verilen haber. (Bak: Ahbar)
İHBARAT Bildirilen haberler. İhbarlar. Bildirilen hadis-i şerifler.
İHBARÎ Haberle alâkalı. Haber vermeğe dair. * Gr: Bir işin ne zaman olacağını bildiren fiil.
İHBARİYYAT Haberle alâkalı, habere âit cümleler.
İHBARİYYE Haber vermek işi. * Kaçak veya kayıp eşyayı haber verene mükâfat olarak verilen para.
İHBARNAME f. Yazılı haber. Yazı ile haber vermek. * Belirli hadiselere dair bilgi olarak, alâkalı olduğu yere verilen yazı. * Bir paranın ödenmesi veya başka bir muamelenin yapılması lüzumuna dair resmi bir daireden gönderilen ihtarnâme.
İHBAS Eteğinde bir şey gizleme. * Hapsetme. * Vakfetme. Hayır yollarında mal ve hayvan bağışlama.
İHBAS Birinin hakkını yeme.
İHBAT Huşu ve tevazu etmek.
İHBAT Mahveylemek. Battal ve geçmez hale koymak. * Kuyunun suyu çoğalmak veya bitmek. * İşin karşılığını vermek. * Amelin sevabını giderip, hiçe indirmek.
İHBAT Koşturmak.
İHCAC Hac vazifesi için bedel vermek veya nâib tutmak. Nâib tutana "Âmir, menub veya mahcucun anh" da denir.
İHCAF Noksanlık, eksiklik, kusurluluk.
İHCAL (Hacl. den) Utandırma.
İHCAM Bir şeyden korkarak vaz geçme, dönme. cayma. Men olunma.
İHDA (Müennes) Bir. Ehad.
İHDA İman ve İslâmiyet yolunu göstermek. Hidayete eriştirmek. Doğru yola götürmek. Allah rızasına uyan yola girmesine vesile olmak. * Hediye etmek. Armağan yollamak.
İHDA AŞER Onbir.
İHDAD (Gövdenin) derisi şişme.
İHDAD Keskinleştirme.
İHDAF Gelip çatmak. Karşısına dikilip durmak. Hedef olmak.
İHDAİYYE Hediye etme vesilesiyle yazılan yazı.
İHDAL Islatma.
İHDAR (Hadr. dan) Tıb : Bir organın hissini iptal etme, uyuşturma. * Kızı yaşmaklandırma, ferace giydirme.
İHDAR (Heder. den) İptal etme, battal etme, hükümsüz bırakma. * Boşa harcama.
İHDAR-I DEM Huk: Maktulün (öldürülmüş olan kimsenin) diyetini katilden (öldürenden) aldırmamak.
İHDAS Yeniden bir şey yapmak. Ortaya koymak. Meydana koymak. (Bak: İbda', Hudus)
İHEVAT (İhve. C.) Samimi ve sâdık arkadaşlar. Candan dostlar. * Tarikat arkadaşları.
İHFA Saklamak. Gizlemek. Ketmetmek. Gizlenilmek. * Tecvidde: Harflerden birisini söylerken gizli ve zayıf söylemek.
İHFAF Hafifletmek. Birinin şerefine dokunacak şekilde konuşmak.
İHFİK Yer sarsıntısı ve zelzeleler neticesinde meydana gelen yarıklar, çatlaklıklar.
İHFİK-ÜL ARZ Yer yarığı.
İHKAB Arkası kesilme.
İHKAD Başka bir kimsede garaz ve kin uyandırma.
İHKAK Mazlumun hakkını zâlimden almak. Hakkı yerine getirmek. Hak ile hasmına galib olmak.
İHKAK-I HAK Haklıya hakkını vermek. Hakkı, usülü dairesinde yerine getirmek.
İHKÂM Manen tahkim etmek. Sağlamlaştırma. Muhafaza ile fesaddan menetmek.
İHKAR Rezil ve rüsvay etme.
İHLA Boş bırakma. Boşaltmak, hâli kılmak.
İHLA-İ SEBİL Yolunu açık bırakma.
İHLA' (Hulv. den) Tatlılandırma.
İHLAF Yemin vermek. Yemin etmek. * Yok etmek. Telef etmek.
İHLAK (Helâk. dan) Harcama, tüketme, bitirme. * Yok etme, helâk etme, öldürme.
İHLAL (Mahal. den) Yer değiştirmek. Vermek. Yerleştirmek. * Helâl kılmak.
İHLAL (Halel. den) Sakatlamak. Bozmak. Halel vermek. * Birini ihtiyaç içinde bırakmak. * Düşmanın haklarına vefa etmeyip gadretmek.
İHLAS Müşteriyi aldatmak. Müflis olmak.
İHLAS (Hulus. dan) Kalbini safi etmek. İçten, samimi, riyasız sevgi. İçten gelen sevgi ile doğruluk ve bağlılık. * Sırf Allah emretmiş olduğu için ibadet etmek. Yapılan ibadet ve işlerde hiçbir karşılık ve menfaati, hakiki ve esas gaye etmeyerek yalnız ve yalnız Allah rızasını esas maksat ve gaye edinmek. İnsanlara riyakârlıktan, gösterişten uzak olmak.(Bu dünyada, hususan uhrevî hizmetlerde, en mühim bir esas, en büyük bir kuvvet, en makbul bir şefaatçi, en metin bir nokta-i istinad, en kısa bir tarik-i hakikat, en makbul bir duâ-yı manevî, en kerametli bir vesile-i makasıd, en yüksek bir haslet, en sâfi bir ubudiyet ihlastır....Cenab-ı Hakk'ın rızası ihlas ile kazanılır. Kesret-i etba' ile ve fazla muvaffakiyet ile değildir. Çünkü onlar vazife-i İlâhiyyeye ait olduğu için istenilmez; belki bazan verilir. Evet, bazan bir tek kelime sebeb-i necat ve medar-ı rıza olur. Kemmiyetin ehemmiyeti o kadar medar-ı nazar olmamalı. Çünkü, bazan bir tek adamın irşadı, bin adamın irşadı kadar rıza-yı İlâhîye medar olur. Hem, ihlas ve hakperestlik ise, müslümanların nereden ve kimden olursa olsun, istifadelerine taraftar olmaktır. Yoksa benden ders alıp sevap kazandırsınlar düşüncesi, nefsin ve enaniyetin bir hilesidir. L.)(Cay-ı ibret bir hâdise: Bir vakit İmam-ı Ali Radıyallahü Anh, bir kâfiri yere atmış. Kılıncını çekip keseceği zaman, o kâfir O'na tükürmüş. O kâfiri bırakmış, kesmemiş. O kâfir, O'na demiş ki: "Neden beni kesmedin?" Dedi: "Seni Allah için kesecektim. Fakat bana tükürdün; hiddete geldim. Nefsimin hissesi karıştığı için ihlasım zedelendi. Onun için seni kesmedim." O kâfir, O'na dedi: "Beni çabuk kesmen için seni hiddete getirmekti. Mâdem dininiz bu derece sâfi ve hâlistir; o din haktır." dedi. M.)
İHLAS-MEND f. İhlaslı, ihlas sahibi, temiz kalbli.
İHLAS-MENDANE f. Temiz yürekli kimseye yakışır şekilde, ihlaslı kişiye uygun tarzda.
İHLAS-MENDÎ f. İhlaslılık, temiz kalblilik.
İHLAS-PERVER f. İhlas sahibi, temiz kalbli.
İHLAS-PERVERANE f. Temiz yürekli, ihlas sahibi bir kimseye yakışacak surette.
İHLAS-PERVERÎ f. Temiz yürekli, ihlas sâhibi olma.
İHLAS SURESİ Kur'an-ı Kerim'de şirkin ve küfrün envâını reddedip, tevhidi ilân eden $ diye başlayan 112. Sure.Bu sureye: Esas, Tevhid, Tefrid, Tecrid, Necat, Velâyet, Marifet, Samed, Muavvize, Mazhar, Berâe, Nur, İman suresi de denilmektedir. Maâni, Müzekkire gibi isimleri de vardır. (E.T.)
İHLİL Erkek tenasül organının deliği, sidik yolu. Sidik deliği. * Kadınlarda memede sütün aktığı yer.
İHMA Bir şeyi ateşte kızdırma.
İHMAD Ateşin alevini söndürmek.
İHMAL Bir şeyi yüklemesi için yardım etmek. Yükletilmek.
İHMAL Ehemmiyet vermemek. Yapılması lâzım bir işi sonraya bırakma. Dikkatsizlik. Başlayıp bırakmak. Terk etmek.
İHMALCİ t. Dikkat etmeyen, dikkatsiz, müsamahacı.
İHMALKÂR f. İhmalci, işine dikkat etmeyen.
İHMAM Kederlendirmek. Mahzun etmek. * İhtiyarlatmak.
İHMİRAR Kızarmak. Kızıllık. * Kızıl hastalığı.
İHN Yün. Renkli yün, renkli kumaş.
İHNA' Acıma, merhamet etme, şefkat etme.
İHNAC Bir şeyi bir yana eğme.
İHNAK (Hunk. dan) Boğma.
İHNAK (Hunk. dan) Kin bağlama. Gazaplandırma.
İHNET Gazap, öfke. Hiddet. * Kalb katılığı. * Kin bağlamak.
İHRA' Eksiltme, azaltma, noksanlaştırma.
İHRAB Harâb etme, perişan etme.
İHRAB Kavgayı kızıştırma, muharebeyi alevlendirme.
İHRAB Kaçma zorunda bırakma. * Çalışma, azmetme, didinme.
İHRAC Çıkarmak. Dışarı atmak. Fazla malı başka memlekete göndermek. İstifade için meydana koymak.
İHRACAT (İhrâc. C.) Memleketteki fazla malı başka memlekete göndermek, satmak. * Çıkarmalar. İhraç etmeler.
İHRAK Ateşe atmak. Yakmak. Yandırmak. * Bulamaç yapmak.
İHRAK Akıtma, dökme.
İHRAK-I DÜMU' Gözyaşı akıtma, ağlama.
İHRAKAN Yakmak suretiyle.
İHRAK Bİ-N-NAR Ateşte yakma.
İHRAM Hacıların örtündükleri dikişsiz elbise. * Yün yaygı. Büyük yün çarşaf. * Fık: Hac veya umreyi yada her ikisini eda etmek için mübah olan şeylerden bazılarını nefsine menetmek ve onlardan sakınmak.
İHRAS Dilsiz olmak. Dilsiz kalmak.
İHRAZ Nail olmak. Erişmek. * Kazanmak. Kesbetmek. * Birisini güzel bir surette korumak.
İHRİZ Bitkin, dermansız. Kımıldanmağa ve bir şey yapmağa hâli ve mecâli olmayan.
İHSA Saymak. Sayılmak. İstatistik, sayım. * Kandırmak, aldatmak. * Zaptetmek. * Ezber etmek. * Fehmetmek. İdrâk eylemek.
İHSA' Hayvan tezeği yakma.
İHSA' Yalnız bir ilim ve san'at dalıyla meşgul olup, o hususda ihtisas yapıp terakki etme. Husyelerini çıkarma, iğdiş etme, eneme, erkekliğini giderme.
İHSAB Ucuzlama, fiattaki azalma.
İHSAD Ekin veya ot biçme veya biçtirme. Hasâd etme.
İHSAÎ Sayım ile alâkalı. İstatistiğe ait.
İHSAİYAT İstatistik. İstatistiğe ait mâlumatı toplama ilmi.
İHSAN İyilik, lütuf, bağışlamak. * Sahilik etmek, cömertlik yapmak. * Allah'ı görür gibi ibadet etmek. * Güzel bilmek. Güzel eylemek.
İHSAN (Hısn. dan) Sağlamlaştırmak. Tahkim etmek. * Zevcesini nâmahremden korumak. Kadın kendisini haramdan sakınmak. * Ehl-i azamet olmak.
İHSANAT (İhsan. C.) İhsanlar, lütuflar.
İHSANDİDE (C.: İhsandidegân) f. İhsan görmüş, bağış almış. Birinin lütfunu görmüş, minnettar.
İHSAN-DİDEGÂN (İhsandide. C.) İyilik görmüş olanlar, bahşiş almış kimseler, minnettar bulunanlar.
İHSANEN İhsan suretiyle. Bağışlayarak, lütuf ve iyilik ederek.
İHSANNAME f. Edb: İltifat mektubu. İltifat ve tahsini hâvi yazılan mektub.
İHSANPERVER f. İhsan edici. İyiliği çok sever.(İhsan ihsandır, eğer nev'e olsa veya muhtaca ve fakire olsa. Sehavet o vakit tam sehavettir, eğer millet için olsa, yahut milleti tazammun eden bir ferde olsa güzeldir. Şayet muhtaç olmayan şahsa olsa, şahsı tembel eder. Çingeneliğe alıştırır. Elhasıl, millet bâkidir, fert fâni!) (Münazarat)
İHSAR (Hasr. dan) Birisini işinden alıkoymak. * Fık: Hac için ihrama girmiş bir zâtın, Arafat'ta durmakla ziyaret tavafından; ve umre için ihrama girmiş bir kimsenin de tavaftan men edilmesi. Böyle men edilen zâta "muhsar" denir. * Kısaltma, kısalma. * Sıkıştırma.
İHSAS Hissetmek. Hissettirmek. Açık anlatmadan kapalıca bahsetmek. * Bulmak. Görmek. Bilmek. Zannetmek. İdrak etmek. Duyurmak.
İHSAS (Hisse. den) Pay ayırmak. Hisse vermek. * Azletmek.
İHSAS-I GANAİM Düşmandan ele geçirilen ganimet mallarını paylaşma.
İHSAS Kandırmak, tergib, teşvik etmek.
İHSAS Aşağılık işler yapma. * Cimrilik, pintilik, hasislik.
İHSASÎ Hisse ait ve müteallik. Duygu ile alâkalı.
İHSASİYYE Tecrübeden ve hissedilenden gayrısını kabul etmeyen. Hissiyyun ve maddiyyun fırkasından olanlar. İmansızlık. Dinsizlik.
İHŞA' Tevazu ve alçak gönüllülükle zorlama.
İHŞAD (Halk) Birikme, toplanma, cem' olma.
İHŞAM Utandırma, kızdırma.
İHTA' Yanılma veya yanıltma. * Hatâya düşürme veya düşürülme.
İHTAR Hatırlatmak. Dikkati çekmek. Tenbih. Uyarma. Kalbe gelen doğuş, ilham.(... Fakat dinî olmayan musibetler hakikat noktasında musibet değildirler. Bir kısmı ihtar-ı Rahmanîdir. Nasıl ki, çoban gayrın tarlasına tecavüz eden koyunlarına taş atıp, onlar o taştan hissederler ki zararlı işten kurtarmak için bir ihtardır.L.)
İHTARAT (İhtar. C.) İhtarlar, hatırlatmalar. * Dikkati çekmeler, tenbihler.
İHTİBA' (Habâ. dan) İyice saklayıp gizleme.
İHTİBAK Kumaş ve bez dokuma.
İHTİBAL (Habl. den) İpten yapılmış ağ ile tuzak kurma.
İHTİBAR Yoklama. Deneme. Sınama. Tecrübe.
İHTİBAS (Habs. den) Tutulma, tutukluk. * Hapsolunma, hapsetme.
İHTİBAS-I BEVL İdrar tutukluğu, zorluğu.
İHTİCA' Karşılıklı olarak birbirini hicvetme.
İHTİCAB Örtünme. Saklanma. Gizlenme. Perdelenme. * Doğumun belirli zamanından fazla uzaması.
İHTİCAC (C.: İhticacat) Delil, vesika, şahit göstermek. Münâzaa ve mürâfaada hüccet ve delil göstermek. Bir mes'elenin şüphesizliğini delillerle isbat etmek.
İHTİCACAT (İhticac. C.) Delil, şahit göstermeler.
İHTİCACEN Delil, şahit ve vesika gösterme yoluyla.
İHTİCAM (Hacamet. den) Hacamet olma, kan aldırma.
İHTİCAN Bir yerin etrafına duvar yapma, çit çekme.
İHTİDA' Aldatmak. Hile yapmak. Oyun etmek.
İHTİDA' Tevazu, alçak gönüllülük, mahviyet, mütevazilik.
İHTİDA Hidayete ermek. Delâlet ve irşadı kabul edip doğru yola girmek. Allah'a ve Resül-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm Efendimize iman etmek. * Başkasına tekaddüm etmek.
İHTİDAB Kına ile saç ve sakalı boyama. * Boyanma, renklenme.
İHTİDAD Keskinleşmek. * Hızlanmak. * Azmak. * Hiddetlenmek.
İHTİDAR Örtülenme, perdelenme, perde tutma.
İHTİFA Gizlenme. Saklanma.
İHTİFA' Çıplak ayakla yürüme.
İHTİFAD Acele yapma, sür'atle ve çabuk olarak işleme.
İHTİFAF Kuşatma, etrafını çevirme. * Yüzdeki kılları giderme, traş etme.
İHTİFAL Hürmet ve saygı için büyük cemaat ile yapılan merasim. Cenaze alayı.
İHTİFALAT (İhtifal. C.) Törenler, merasimler. * Cenaze alayları.
İHTİFAR (Hafr. dan) Kazma veya kazılma.
İHTİFAZ Darılma, küsme. * Bir şeyi nefsine hasretme. * Kendini sakınma, muhafaza etme.
İHTİFAZ (Bastırarak) Aşağılatma.
İHTİKA' Bir şeyin sağlamlığı, muhkemliği. * Dimağ heyecanı.
İHTİKAK Hakkını istemek. Niza' etmek. Birbirine husumet etmek. Hapseylemek. * Fık: İki taraftan her birinin haklı olduğunu iddia etmesi.
İHTİKAK (Hikke. den) Sürtünüp kaşınma.
İHTİKAN Kan toplanması. Bir uzva kan birikmesi sebebi ile oranın şişip kabarması. * Şırınga kullanma.
İHTİKAN-I DEM Vücudun bir tarafına kanın hücum etmesi.
İHTİKAR Hor ve hakir görmek. Hakarete katlanmak.
İHTİKÂR Bir şeyi kıymetlensin diye saklamak. * Ist: İnsanların veya ehlî hayvanların yiyeceklerine âit şeylerin satış kıymetleri yükselsin diye kırk gün kadar saklamak. Böyle yapan kimseye muhtekir denir. * Vurgunculuk, bozgunculuk. (Bak: Muhtekir)
İHTİKÂREN İhtikâr suretiyle, vurgunculukla.
İHTİLA' Tenha yere veya halvete çekilme. * Taze ot koparma, biçme.
İHTİLA' (Kadın) Nikâhı bozdurma. Kadın mehrinden vazgeçip veya çok para vererek kocasından boşanması.
İHTİLAB Aldatma, kandırma. * Aldatılma, kandırılma. Hile yapılma.
İHTİLAB Süt sağma.
İHTİLAC Seğirtme. * Çarpıntı, çarpma. * Etler gevşeyip büzülme. * Havale nöbeti.
İHTİLACAT (İhtilâc. C.) İhtilaclar, çarpıntılar, seğirtmeler.
İHTİLACAT-I ASABİYE Asabî çarpıntılar.
İHTİLAF (Hulf. den) Anlaşmazlık, uyuşmazlık, karışıklık, ikilik. * Birisinin halifesi olmak.(Eğer denilse: Hadiste $ denilmiş. İhtilaf ise, tarafgirliği iktiza ediyor. Hem tarafgirlik marazı; mazlum avâmı, zâlim havassın şerrinden kurtarıyor. Çünki: Bir kasabanın ve bir köyün havassı ittifak etseler, mazlum avâmı ezerler. Tarafgirlik olsa, mazlum bir tarafa iltica eder, kendisini kurtarır. Hem, tesadüm-ü efkârdan ve tehâlüf-ü ukulden hakikat tamamiyle tezahür eder?Elcevab : Birinci suale deriz ki: Hadisteki ihtilaf ise, müsbet ihtilaftır. Yâni: Herbiri kendi mesleğinin tamir ve revacına sa'yeder. Başkasının tahrip ve ibtaline değil, belki tekmil ve ıslahına çalışır. Amma menfi ihtilaf ise ki; garazkârane, adavetkârane birbirinin tahribine çalışmaktır. Hadisin nazarında merduttur. Çünki birbiriyle boğuşanlar, müsbet hareket edemezler...İkinci suale deriz ki: Tarafgirlik eğer Hak namına olsa, haklılara melce' olabilir. Fakat şimdiki gibi garazkârâne, nefis hesabına olan tarafgirlik, haksızlara melce'dir ki; onlara nokta-i istinad teşkil eder. Çünki garazkârane tarafgirlik eden bir adama şeytan gelse, onun fikrine yardım edip taraftarlık gösterse, o adam o şeytana rahmet okuyacak. Eğer mukabil tarafa melek gibi bir adam gelse, ona hâşâ lânet okuyacak derecede bir haksızlık gösterecek.Üçüncü suale deriz ki : Hak namına, hakikat hesabına olan tesadüm-ü efkâr ise; meksatta ve esasta ittifak ile beraber, vesailde ihtilaf eder. Hakikatın her köşesini izhar edip, hakka ve hakikata hizmet eder. Fakat, tarafgirane ve garazkârane firavunlaşmış nefs-i emmare hesabına hodfuruşluk, şöhretperverane bir tarzdaki tesadüm-ü efkârdan bârika-i hakikat değil, belki fitne ateşleri çıkıyor. Çünki maksatta ittifak lâzım gelirken, öylelerin efkârının Küre-i Arz'da dahi nokta-i telâkisi bulunmaz. Hak namına olmadığı için, nihayetsiz müfritane gider. Kabil-i iltiyam olmayan inşikaklara sebebiyet verir. Hâl-i âlem buna şahittir... M.)
İHTİLAF-I DÂR Huk: Mirası bırakan ile vâristen her birinin başka başka ülkeler ahâlisinden olması.
İHTİLAF-I DİN Biri müslim, diğeri gayr-ı müslim olmak gibi ayrı dinde bulunmak. Din ayrılığı miras almağa mânidir. Binaenaleyh gayr-i müslim, müslimin; müslim de gayr-i müslimin mirasına nâil olamaz. Fakat müslim olmayan milletler arasında din ayrılığı miras almağa mani değildir.
İHTİLAF-I METALİ' Güneş, ay gibi gök cisimlerinin ufukta doğdukları yerin farklı oluşu.
İHTİLAF-I RE'Y Fikir ihtilafı, fikirlerin başka başka olması.
İHTİLAF-I RE'Y-İ ÜMMET Ümmetin re'y ayrılığı. Halkın fikirlerinin başka başka olması.
İHTİLAFAT Anlaşmazlıklar, uyuşmazlıklar. İhtilaflar.
İHTİLAF-DAR f. Huk: Mirasçı ile miras bırakanın ayrı ayrı memleketler halkından olması.
İHTİLAK Tıraş etme veya edilme.
İHTİLAK Huy ve tabiat edinme. * Yalan uydurma.
İHTİLAKEN İhtilak suretiyle, yalan uydurarak.
İHTİLAKIYYAT Yalanlar, aslı olmayan sözler. Uydurma sözler.
İHTİLAL (C.: İhtilalât) Ayaklanma, devlete isyan. Bozukluk, karışıklık. * Şerre çalışmak, düzensizlik.
İHTİLAL-İ NİZAM Nizamın bozukluğu.
İHTİLAL-İ UMÛR İşlerin karışıklığı, işlerin bozukluğu.
İHTİLALAT (İhtilâl. C.) Ayaklanmalar, isyan etmeler, ihtilaller.(Bütün ihtilalât ve fesadın aslı ve mâdeni ve bütün ahlâk-ı rezilenin muharrik ve menbaı tek iki kelimedir. O iki kelimenin imtizacından bomba gibi küre-i arz patladı. Ve izdivacından medeni insanlardan canavarlar doğdu.Birinci kelime : "Ben tok olsam, başkası açlıktan ölse bana ne!."İkinci kelime: "İstirahatım için zahmet çek; sen çalış, ben yiyeyim."Merhametsiz nefis-perest olan birinci kelime-i gaddâredir ki, âlem-i insanı zelzeleye getirip kıyameti kopmak üzeredir. Şu kelimenin ırkını kesecek tek bir devası var ki; o da zekâttır ve zekâtın mükemmili olan sadakadır. Ve onun mütemmimi olan karz-ı hasendir.Haris, hodgâm, zalim olan ikinci kelimedir ki, beşerin terakkiyatını öyle sarsıyor ki, herc ü merc ateşine atmak üzeredir. Şu dahiye-i dehyânın tek bir devası var. O da hürmet-i ribadır ve faizin bütün vesailini hayat-ı içtimaiyeden ref' etmektir... Adalet-i Kur'aniye âlem kapısında durup ribaya: "Yasaktır, girmeğe hakkın yoktur" der. Beşer bu emri dinlemedi, büyük bir sille yedi, daha müthişini yemeden dinlemeli!.. M.)
İHTİLAM Uyurken cenabet olmak, düş azmak. Ergenlik.
İHTİLAS (C.: İhtilasât) Çalma, sirkat, hırsızlık. * Usulca ve elçabukluğu ile aşırma. * Bir çeşit ok atma tavrı.
İHTİLAS-İ VAKT İşlerin arasında vakit bulabilme.
İHTİLASAT (İhtilas. C.) Hırsızlıklar, çalmalar, sirkatler.
İHTİLASKÂR f. Çalan, aşıran, hırsızlık yapan.
İHTİLASKÂRAN (İhtilaskâr. C.) Çalanlar, aşıranlar, ihtilas edenler.
İHTİLASKÂRANE f. Çalıp aşıranlara yakışacak şekilde, hırsızlar gibi.
İHTİLAT Karışmak, karışıp görüşmek.
İHTİLATGÂH f. İhtilat yeri.
İHTİMA' (Himye. den) Perhiz. * Kaçınma, ictinâb etme. * Sığınma, himâyesine girme.
İHTİMAL (Haml. den) Mümkün olma, belki. Olması mümkün görünmek. * Kabul eylemek. * Yükselip götürmek. * İhsana mukabil şükretmek. * Kızma ve hiddetlenmekten dolayı yüzünün rengi değişmek.
İHTİMAL-İ ZATÎ (Bak: İmkân-ı zatî)
İHTİMALAT (İhtimal. C.) İhtimaller. Olması mümkün olan şeyler.
İHTİMALAT-I BAİDE Uzak ihtimaller.
İHTİMALAT-I KARİBE Yakın ihtimaller.
İHTİMALAT-I KESİRE Pek çok ihtimaller.
İHTİMAM Özenmek, fazla dikkat etmek. Gayret ve dikkat etmek.
İHTİMAM Elem ve kederden uyuyamamak. * Perhizkârlık etmek, riyazette bulunmak.
İHTİMAM Süpürmek, süpürülmek.
İHTİMAM-I BEYT Evi süpürme, temizleme.
İHTİMAR (Hamr. dan) Mayalanma, ekşiyip mayalanma.
İHTİNAC Meyletme, bir tarafa yönelme, dönme.
İHTİNAK (Hank. dan) Boğazın sıkılıp tıkanmasından dolayı nefes alamama. Boğulma.
İHTİNÂK-I RAHM Eskiden, rahmin tıkanmasından dolayı olduğu sanılan ve kadınlarda görülen asabî bir hal ve hastalık.
İHTİNAN Sünnet olma.
İHTİRA' Evvelce keşfolunmamış, bilinmeyen bir şeyi keşfetmek. İcad etmek. * Edb: Hiç kimse tarafından kullanılmamış tabirler ve mazmunlar kullanma. (Bak: Delil-i ihtira', İbda')
İHTİRAB Savaşma, muharebe etme.
İHTİRAÎ (C.: İhtiraiyyat) İcad ve ihtira ile alâkalı.
İHTİRAK Yanmak, tutuşmak, yanıp kül olmak. * Koz: Bir gezegenin güneşe yaklaşması.
İHTİRA'-KERDE f. Eşine rastlanmayan keşif. * Yaratılmamış olmak.
İHTİRAM Hürmet olunmak, tazim olunmak, hürmet, saygı.
İHTİRAMAT (İhtiram. C.) İhtiramlar, hürmetler, saygılar.
İHTİRAMEN Hürmet ederek, saygı göstererek.
İHTİRAMKÂR f. Saygılı, hürmetkâr.
İHTİRAS Aşırı istek sahibi olmak, hırs duymak, şiddetli arzu.
İHTİRAS (Hiraset. den) Kaçınmak, kendini korumak, muhafaza etmek. * Kesmek.
İHTİRAS Ekme.
İHTİRASAT (İhtiras. C.) Şiddetli arzu ve istekler. İhtiraslar.
İHTİRASÎ Korunma, muhafaza olunma, kendini gözetme.
İHTİRAZ Sakınmak, çekinmek, kaçınmak.
İHTİRAZEN Korunarak, sakınarak, muhafaza olunarak.
İHTİRAZÎ Çekinmeye ait, sakınmayla alâkalı.
İHTİSAB Hesab sorma, mes'uliyet. * İhtisab dâiresinin aldığı vergi. * Emr-i bilma'ruf nehy-i an-ilmünker vazifesi, * Ceza. * Eskiden belediye işlerine bakan memurun işi ve dâiresi.
İHTİSABİYYE İhtisaba (belediyeye) ait vergi.
İHTİSAB RESMİ Eskiden belediye varidatı olarak damga, tartı, ölçü, panayır ve pazar vergisi adı altında alınan vergiler ile, hile yapan esnaftan alınan para cezalarının umumi adı.
İHTİSAD Hasad etme, biçme.
İHTİSAD-I MEZRUAT Ekinlerin biçilmesi.
İHTİSAM (Husumet. den) Düşmanlık, husumet, muhâsame.
İHTİSAR İcmâl etmek. Sözün kısaltılması. Kısaltmak. * Mat: Sadeleştirme, basitleştirme. Hesapta bir tenasübü en küçük haddine indirme.
İHTİSAREN İhtisar suretiyle, muhtasar olarak, kısaltarak, tafsilâtsız, kısaca.
İHTİSAS (Husus. dan) Kendine mahsus kılmak. Bir kimsenin dünyevi veya uhrevi, Kur'âni, İslâmi, imâni bir mesleğe, fen veya san'ata hasr-ı mesâi etmesi; yalnız onunla meşgul olması. (Bu metot insanı muvaffakiyete eriştiren en birinci ve en büyük bir âmildir. Bir kimse yaktığı bir meş'aleyi parlatabilmesi ve bâkileştirebilmesi için o meş'alenin, o nurun pervanesi olması gerekir.) Zübeyir Gündüzalp (R.Aleyh)* Gr: Mütekellim veya muhatab zamiri olan mübtedanın haberinin hükmünü bir isme âit (mahsus) kılma. Bu isim zamiri tâkibeder.(Bir fennin veya bir san'atın medar-ı münakaşa olmuş bir mes'elesinde, o fennin ve o san'atın hâricindeki adamlar ne kadar büyük ve âlim ve san'atkâr da olsalar, sözleri onda geçmez. Hükümleri hüccet olmaz; o fennin icmâ-i ulemâsına dâhil sayılmazlar. Meselâ; büyük bir mühendisin, bir hastalığın keşfinde ve tedavisinde bir küçük tabib kadar hükmü geçmez. Ve bilhassa, maddiyatta çok tevaggul eden ve gittikçe maneviyattan tebaud eden ve nura karşı gabileşen ve kabalaşan ve aklı gözüne inen en büyük bir feylesofun münkirâne sözü maneviyatta nazara alınmaz ve kıymetsizdir.Acaba yerde iken arş-ı azamı temaşa eden, hârika bir dehâ-yı kudsî sahibi olan ve doksan sene maneviyatta terakki edip çalışan ve hakaik-i imaniyeyi ilmelyakîn, aynelyakîn hattâ hakkalyakîn suretinde keşfeden Şeyh Geylâni (K.S.) gibi yüzbinler ehl-i hakikatın ittifak ettikleri tevhidî ve kudsî ve manevî mes'elelerde, maddiyatın en dağınık ve kesretin en cüz'î teferruatına dalan ve sersemleşen ve boğulan feylesofların sözleri kaç para eder ve inkârları ve itirazları, gök gürültüsüne karşı sivrisineğin sesi gibi sönük olmaz mı? Ş.)
İHTİSAS Hissetmek. Sezmek. Duymak. Duygulanmak. Hislenmek.
İHTİSASİYYUN İhtisas sâhibi kimseler, mütehassıslar.
İHTİSAT İtibar gösterme, rağbet etme.
İHTİŞA' Tam olarak dolma. * Yastık veya döşek gibi bir şey edinme.
İHTİŞAD Toplanmak, birikmek, yığılmak.
İHTİŞAM Debdebe. Şanlı görünüş. * Etbâ dairesi ve takımının kalabalığı.
İHTİŞAR Büyük kafalı olma, koca başlı olma. * Toplanma, cem' olma.
İHTİŞAŞ Kuru ot veya saman gibi hayvan yemi biriktirme.
İHTİTAB (Hatab. dan) Odun toplamak, odun kesmek.
İHTİTAB Nikâhla kadın veya kız istemek.
İHTİTAF (Hatf. dan) Göz kamaştırma. * Kapıp götürme, kapma.
İHTİTAL Gizli söylenen sözü dinleme. Kulak kabartma.
İHTİTAM Hitam bulma, sona erme, iş bitme.
İHTİTAN (Hitan. dan) Sünnet ettirme.
İHTİTAT Yukarıdan aşağı indirme.
İHTİTAT Sınırlandırma, hududlandırma. Hat çekme. * Sakal bitme.
İHTİVA İçinde bulundurmak, içine almak, hâvi olmak, şâmil olmak. Bir şeyi toplamak ve korumak.
İHTİYAC Çaresiz kalıp istemek. Muhabbetle meyletmek. Acz, fakr ve yoksulluk. Zaruret hali.
İHTİYAC-I MÜBREM Elzem ve zaruri olan ihtiyaç.
İHTİYACAT (İhtiyac. C.) İhtiyaçlar. Lüzumlu olan şeyler.
İHTİYACAT-I ZARURİYE Zaruri ihtiyaçlar. (Ev, yeme, içme, yakma, giyinme v.s. gibi)
İHTİYAL Gururlanma, enaniyetlenme, kibirlenme.
İHTİYAL (Hile. den) Hile yapma, aldatma, düzen, oyun etme.
İHTİYAL Korkma, havfetme.
İHTİYALAT (İhtiyal. C.) Düzenler, hileler, aldatmalar, oyunlar.
İHTİYAN Sözde durmama, emanete hiyanet etme.
İHTİYAR Yaşlanmış kimse. Yaşlı. * Ist: İstek, arzu. Razı olmak. Katlanmak. Seçmek. Tensib etmek. Seçilmek. (Bak: İrade)
İHTİYAR-I CÜZ'Î (İhtiyar-ı cüz'iye) İnsanın küçücük ihtiyarı, iradesi. Pek az, zayıf ihtiyar. (Bak: Cüz'-i ihtiyarî)
İHTİYAR-I KÜLFET Külfete katlanma.
İHTİYAR-I ZAHMET Zahmet ve meşakkate katlanma.
İHTİYAR ELDEN GİTMEK Mc: Kendini zaptedememek, hiddet ve gazaba gelmek, irâdeyi kaybetmek.
İHTİYARÎ Mecburi olmayan. İsteğe bağlı. Bir kimsenin isteğine bırakılmış olan.
İHTİYARİYAT Yapılması insanın kendi elinde olan şeyler.
İHTİYAT Sakınmak. İşleri iyi düşünmek. Tedbirlilik. İşlerde basiret üzere bulunmak. Yedek.
İHTİYATEN İhtiyat ederek, ilerisini düşünerek.
İHTİYAT HAZİNESİ Tar: Savaş ve diğer fevkalâde masraflara karşılık olmak üzere sarayda biriktirilen paralar. Gelirleri havass-ı hümayun hâsılatı, ganimetlerin beşte biri ve başka hükümdarlardan gelen hediyelerdi. Buna "iç hazine" veya "enderun hazinesi" de denilirdi.
İHTİYATÎ İhtiyatla alâkalı. Gelecek zamana ait olan.
İHTİYATKÂR f. İhtiyatlı, ilerisini düşünen.
İHTİYATKÂRANE f. İhtiyatla, sakınganlıkla.
İHTİZA' Tevazu. Gönül alçaklığı. Alçak gönüllülük.
İHTİZA Ateş yakıp alevlendirme.
İHTİZAB (Saç, sakal v.s.yi) boyama.
İHTİZAM Kemer takma, kuşak bağlama.
İHTİZAN Birisini işinden alıkoyma. * Çocuğu besleme.
İHTİZAR (İhtidar) Huzura çıkmak. Hâzır olmak. * Can çekişmek. Hastanın ölüme hazır olması.
İHTİZAR Hazer etmek. Korunmak. Sakınmak.
İHTİZAZ Haz duymak. Ferahlamak.
İHTİZAZ Hafif titremek. Deprenmek. * Şevk ile meyil ve hareket. Harekete geçme. * Sallanma, sıçrayıp oynama.
İHTİZAZ Alçalma, tezellül.
İHTİZAZÎ İhtizaza ait. Titremekle alâkalı.
İHVAN ( kelimesinin cem'i) Kardeşler. Eş, dost. * Sâdık arkadaşlar. * Aynı mezheb veya tarikata mensub olanlar.
İHVAN-I BÂSAFA Mevlevi tabirlerindendir. Saf, yani kalbinde gıll u gış bulunmayan kardeşler mânâsınadır.
İHVANİYAT Arkadaşlar, eş dost mektubları.
İHVE Kardeşler. Arkadaşlar.
İHYA Diriltmek. Yeniden hayata kavuşturmak. Canlandırmak. Şenlendirmek. Uyandırmak. * Gece de uyumayıp çalışmak veya ibâdetle vakit geçirmek.(İnsan der: "Çürümüş kemikleri kim diriltecek?" Sen, de: "Kim onları bidayeten inşâ edip hayat vermiş ise o diriltecek." S.) (Bak: Hayat)
İHYA-Yİ EMVAT Ölüleri diriltmek.
İHYA-Yİ LEYL Geceyi ibadetle geçirmek.
İHYA-Yİ MEVAT İşlenmemiş toprağı, ekin için elverişli bir hâle getirme.
İHYA-KERDE f. İhya edilmiş. Lutfedilmiş. Yeniden inşa edilmiş.
İHYANEN (Bak: Ahyanen)
İHZA' Ganimetten pay ayırma. * Ayakkabı giydirme.
İHZA' Semirme, yağlanma. Semirtme, semirtilme.
İHZA' Rezil ve rüsvay etme. Kepâze etme.
İHZAK Kahkaha ile gülme. Çok gülme.
İHZAL Islatma, ıslatılma.
İHZAL Şaka ve alay ile çok uğraşma.
İHZAN Mahzun etme, hüzünlendirme, keder verme.
İHZAR Hazır etmek. Hazırlamak. * Huzura getirmek. Derpiş etmek. * Mahkemeye gelmeyenleri cebren getirme müzekkeresi.
İHZARAT (İhzar. C.) Hazırlıklar, hazırlanmalar.
İHZAREN Huzura getirerek. Birini mahkemeye dâvet ederek. * Hazırlayarak, ihzar ederek.
İHZARÎ Hazırlık mahiyetinde olan. Hazırlayan.
İHZARİYE Aleyhine açılan dâva münasebetiyle getirilen şahıslardan, gönderilen mübaşir veya muhzirin masrafı karşılığı olarak tahsil edilen para. İhzariyeye mübaşir ve muhzirin at ve araba masrafından başka yemek, içmek gibi şahsî masrafları da ilâve edilirdi. * Birinin mahkemeye çağrılması için yazılan yazı.
İHZAZ Rahatlandırmak. Haz duymak. Nasipli olmak. Bahtlı.
İJEK f. Kıvılcım, şerare.
İKA' (Vuku'. dan) Vuku buldurmak. Fena bir şey yapmak. Meydana getirmek. Yetiştirmek. Düşürmek.
İKÂ' Dayanma, istinad etme. * Dayanacak bir şey verme.
İKAB Şiddetli azab, eziyet, ceza.
İK'AD Bir hükümdarın tahta oturtulması. Oturtmak.
İKAD Ateş yakma, tutuşturma.
İKAD-I KANADİL Kandillerin yakılması.
İ'KAD Düğümlemek. Bağlamak. Bend etmek.
İKAD Kuvvetlendirme, sağlam kılma.
İKAE Kusturma, istifra ettirme. Kusturulma.
İKAF (Vakf. dan) Vakfetme, malını vakıf şekline koyma. * Bir işten vaz geçme, durdurma.
İKAF Palan.
İKAHE Düşmana üstün gelme, galibiyet.
İKAL Ayak bağı, ayak köstegi. * Bağ, bend.
İKALE Pazarlığı bozma. Her iki tarafın isteğiyle alışveriş mukavelesini bozma. Bir hukuki muamele ile meydana gelen vaziyetin diğer bir hukuki muamele ile eski haline getirilmesi. * Demediği halde "Dedin" diye iddia etme.
İKAM Kısırlar, akamete uğrayanlar.
İKAME Oturtmak. Mukim olmak. Yerleştirmek. İskân eylemek. Bulundurmak. Meydana koymak. Vücuda getirmek. Dâva açmak. Ayağa kaldırmak. Kıyam etmek.
İKAME-İ BEYYİNE Şâhid getirme.
İKAME-İ DA'VA Dâvâ açma.
İKAMET Bir yerde kalmak. Oturmak. * Müezzinin kamet getirmesi.
İKAMETGÂH f. Ev, hane. * İkamet yeri.
İKAN İyi ve yakînen bilmek. * Sağlam bir iş. * Yakin hasıl etmek ve edilmek suretiyle bilmek.
İKAR Doldurma, doldurulma.
İ'KAR Kadının dölyatağını sakatlama.
İK'AR Derinletme, derinleştirme.
İK'AR-I ÂBÂR Kuyuların derinleştirilmesi.
İK'AR-I ENHAR Nehirlerin derinleştirilmesi.
İKAZ Uyandırmak. Gafletten kurtarmak. Tenbih.
İKBAB Yüzüstü düşme, kapanma. * Bir şeyin üstüne fazla düşme. Olması için aşırı derecede çalışma.
İKBAH (Kubh. dan) Fenalık yapma, kötülük etme.
İKBAL Bir şeye yönelmek. Teveccüh etmek. Reddetmeyip kabul etmek. Bir şeyi birinin önüne götürmek. Baht açıklığı. Talih. Refah. * İstemek. (Bak: İdbar)
İKBAL-İ BEŞER İnsanın saadeti.
İKBALCU f. İkbal ve büyüklük arayan. Onların peşinde olan.
İKBALMEND f. Bahtiyar, mutlu, saadetli, talihli. * Refaha, büyük bir makama erişen.
İKBALPEREST f. Bir mevki ve makam için hırslı olan. İkbale çok hırs duyan.
İKBAR Ulu görme, büyük görme veya görülme.
İKBAR Kabre koyma, mezara koyma veya konulma.
İKBAR-I MEYYİT Ölünün kabre konulması. Mevtanın gömülmesi.
İKDAM Gayret ve sebat ile çalışmak. İlerlemeye gayret etmek. Devamlı çalışmak. İlerlemek.
İKDAMAT (İkdam. C.) İlerlemeler. Sürekli çalışmalar.
İKDAR (Kudret. den) Kudret verme, kuvvetleştirme, güç kazandırma. Geçimini sağlama. * Birini kayırma.
İKDİRAR Bulanma, bulanık olma.
İKDİRAR-I MÂ' Suyun bulanması.
İKFA' Edb: Sesleri birbirine yakın olan harflerle kafiye yapmak.
İKFAL Kilitlenmek, kilitlemek, kilit takmak.
İKFAL Kefil gösterme, tekellüf ettirme.
İKFAR Birisine kâfir demek, kâfir denilmek.
İKHAT Kuraklığa uğratma, kıtlığa uğratma.
İKİÇİFTE t. Dört kürekli kayık.
İKİ DİRHEM BİR ÇEKİRDEK Mc: "Pek süslü" yerine kullanılır bir tabirdir. Osmanlı altını iki dirhem bir çekirdek ağırlığında olduğu için bu tâbir meydana gelmiştir.
İKİ ELİ YAKASINDA OLMAK Mecaz yoluyla âhiret gününde birinden hakkını aramak.
İKİLİK t. İki kuruş kıymetindeki eski gümüş para. * İki kısımdan meydana gelmiş. * Ayrılık, ihtilâf, ikiye bölünme, iki taraf olma.
İKİNDİ DİVANI t. Tanzimattan evvel sadrazamların kendi konaklarında yaptıkları divanlar. Bu divan ikindi namazından sonra toplandığı için bu adı almıştı. Bâb-ı Âlî teşkilâtının ilk şekli olarak Divan-ı Hümayun, muayyen günlerde toplandığı zaman, vezir-i azamlar da divanda bitirilemeyen veya arza lüzum görülmeyen işleri kendi konaklarında salı ve perşembenin haricindeki günlerde hallederlerdi. Sadrazamdan başka hiçbir vezir, ikindi divanı aktedemezdi. (O.T.D.S.)
İKLAB Tersine çevrilme, çevirmek. Tersine döndürmek.
İKLAL (Kıllet. den) Azaltma, miktarını indirme. * Az bulma, az görme.
İKLİL Hz. Peygamber'in (A.S.M.) Zebur'da geçen bir ismidir. Müzeyyen tâç manâsına da gelir.
İKLİM (Bak: Iklim)
İKMAH Buğdayı un yapma. Buğday yetiştirme. * Kafa tutmak, kibir ve azametle karşı gelmek.
İKMAL Tamamlamak. Bitirmek. Mükemmelleştirmek.
İKMAL-İ NEVAKIS Eksiklikleri tamamlamak.
İKMAL-İ NÜSAH Bütün sahifeleri tamam etmek, okuyup bitirmek.
İKMAM Ağaçların tomurcuklanması. Çiçek tomurcuğu görünmesi. * Elbiseye yen yapmak.
İKMAN Gizleme, saklama, örtme.
İKNA' Kanaat vermek. Râzı etmek. Râzı edilmek. İnandırmak. İnandırılmak. * Ayakta iki tarafa bakmadan durmak.
İKNAİYYAT İknâ etmek veya râzı etmek için söylenilen sözler.
İKNAİYYAT-I HİTABİYYE Kelâm ilmine ait bir ıstılahtır. Zannî olan aklî delil demektir. Bürhanın aşağı mertebesidir. Aklı, muhalif fikirlerle karışmamış ve bürhanı anlayamayacak kimseler için kullanılır. İsbattan çok ikna vasfı taşır.
İKNAN Örtme, saklama, gizleme.
İKRA' Okutmak. "Oku" diye emretmek. * Selâm göndermek. Yakın gelmek. Ziyafet istemek.
İKRA Kiraya verme.
İKRAB Kederlendirme, hüzün verme.
İKRAH İğrenmek. Tiksinmek. Bir işi istemiyerek yapmak. * Birine zorla iş yaptırmak veya muamele yapmak.
İKRAH-I GAYR-İ MÜLCÎ Huk: Eskiden döğme ve hapis gibi yalnız keder ve elemi icab ettiren şeylerle vuku bulan ikrah.
İKRAH-I MÜLCÎ Huk: Ölüm veya bir uzvun kesilmesi veya bunlara sebep olacak şiddetli döğme ile olan ikrah.
İKRAH-I NÂKIS Huk: Dayak ve hapis gibi keder ve elemi gerektiren şeylerden meydana gelen mecburiyet.
İKRAHEN İstemiyerek, tiksinerek. Zorlanarak.
İKRAM Ağırlamak. Hürmet etmek. Saygı göstermek. * İltifat olarak bir şeyler vermek. * Bağış. * Hesap dışı verilen şey veya yapılan indirme, tenzilât. * Allah'ın lütfu ve ihsanı.(İkramın izharı, yani Allah'ın lütfu ve ihsanı olan ikramın izharı tahdis-i nimettir. İnsanın nefsi, Allah'ın lütfunu kendine isnad etmez. Çünkü kesbinin medhali yoktur.)
İKRAMAT (İkram. C.) İkramlar, hürmetler, bağışlar.
İKRAMEN İkram olarak. Ağırlama suretiyle. Hürmet, tazim ve saygı için.
İKRAMİYE Hürmet ve mükâfat için verilen para veya hediye. * Memurlara maaş haricinde ve her sene belli bir zamanda verilen para. * Yapılan iyilik karşılığı olarak verilen hediye veya para. * Satıcı tarafından pazarlığın hâricinde olarak müşteriye yahut arada vasıta olana verilen şey. * Bazı teşekkül ve müesseselerin belirli zamanlarda, hisse sahiplerine kur'a çekerek dağıttıkları para.
İKRAR Açıktan söylemek. Kabul ve tasdik etmek. Hakkı itiraf etmek. Karar vermek. Mukarrer kılmak. * Fık: Bir kimseye diğerinin kendisinde olan hakkını haber vermek.
İKRAR-I MARİZ Ölüm ânında iken edilen ikrar. Vasiyetname.
İKRAR Bİ-L KİTABE Bir kimsenin diğer bir kimseye olan borcunu kitabetle yani yazı ile tasdik etmesi. Tabirin mânası yazı ile ikrar'dır.
İKRAZ Ödünç vermek. Borç vermek. * Kesip ayırmak.
İKRAZAT Borçlar. Borç vermeler.
İKSA' Kasvet. Sıkıntı vermek. Sıkıntı verilmek.
İKSA-Yİ KALB Gönül sıkıntısı, iç darlığı.
İKSA Giydirmek. Giyecek vermek.
İKSA-Yİ EYTAM Yetimlerin giydirilmesi.
İKSAD (Kesad. dan) Kesada düşürme, kesatlandırma.
İKSAL (Kesel. den) Bezginlik ve bıkkınlık verme.
İKSAM Kasem etme, yemin etme, and içme.
İKSAM Çok miktarda mal alıp biriktirme. * Kökünü kırma. Hepsini silip süpürme.
İKSAR (Kesret. den) Çoğaltma, fazlalaştırma, arttırma.
İKSAR-I KELÂM Çok söyleme, sözü uzatma, gevezelik etme.
İKSAR Bir şeyi yapmak imkânı varken yapmama.
İKSAT Doğruluk ve hakkaniyet gösterme.
İKSİR Çok te'sirli, her derde devâ sayılan mevhum cisim. Bir şeyin olmasına veya hastanın iyileşmesine sebeb olan ehemmiyetli madde. * Tıb: Oldukça şekerli ve kolayca alınabilen bir ilâç. * Eski kimyada: (Bazılarının söylediğine göre) kıymetsiz madenleri ve sair şeyleri altuna tebdile ve bütün hastalıkları gidermeye vesile olan ve öyle te'sirli farzedilen ilâç.
İKŞİ'RAR Ürperme. Ürkmeden dolayı tüylerin diken diken kalkması ve derinin iğne iğne kabarması.
İKTAB (Ketb. den) Yazdırma, dikte ettirme.
İKTAM (Ketm. den) Gizleme, saklama.
İKTAN Yapıştırma veya yapıştırılma.
İKTAT Alçak sesle kulağa fısıldama.
İKTIFA Arkasından gitme, ardına düşme, takib.
İKTİBAS Bir söz veya yazıyı olduğu gibi veya kısaltarak almak. Birisinden ilmen istifade etmek. İstifade suretiyle almak, alınmak. * Söz arasında Kur'an-ı Kerimden veya Hadis-i Şeriftden veya başka makbul eserlerden bir cümlenin kâmilen veya kısmen az tasarruf ile veya tasarrufsuz alınması. * Ateş almak. * Ödünç almak.
İKTİBASAT (İktibas. C.) İktibaslar, aktarmalar.
İKTİBASEN İktibas suretiyle. Faydalanma yoluyla alarak. Parça alarak.
İKTİDA Uymak, tâbi olmak. Birinin hareketini örnek alarak ona benzemeye çalışmak. İttiba etmek.
İKTİDAEN Uyarak, tâbi' olarak.
İKTİDAB Bir şeyi kendisi için kesmek. * Henüz öğretilmemiş deveye binmek. * İrticâlen söz söylemek. * Edb: Şâir, kasidesinden teşbihi keserek maksadına, yani medhettiğinin medhine geçmek. Hüsn-i tahallus (yani: Bir şeyin meydana gelmesine hayali ve güzel bir sebeb göstermek ile olan intikal), en uygunu ve en lâtifi olur. Müelliflerin Emmâ ba'dü, "Bundan sonra" kelimesine iktidab demeleri hamdeleden inkitaa binaendir. Edb. S.)
İKTİDAR Güç, takat. Kudret. Güç yetmek. Yapabilmek.
İKTİDAR-I KÂMİN Gizli güç.
İKTİDARÎ Güç ve iktidarla alâkalı ve mensub.
İKTİFA Fazla istemeyiş. Yeter bulmak. Kâfi görmek. Var olanı yeter saymak.
İKTİHAL Göze sürme çekme.
İKTİHAL İhtiyarlama, yaşlılanma, kocama. * Saç ve sakala kır düşme.
İKTİHAM Hücum ve istilâ eylemek. * Dayanmak. Tahammül etmek. Katlanmak. Güçlükleri yenmek. * Mülâhazasız bir işe başlamak. * Bir şeyi hakir addetmek.
İKTİHAMAT (İktihâm. C.) İktihamlar, hücumlar, saldırışlar. * Tahammül etmeler, göğüs germeler.
İKTİHAN Kır saçlı ve sakallı olma.
İKTİLA' Kapıp alma, koparma.
İKTİMAN Gizlenme, saklanma.
İKTİMAN-I SÂRIK Hırsızın gizlenmesi.
İKTİNA' Künyelenme. * Anlaşılmayacak şekilde söyleme. * Gizlenme, saklanma.
İKTİNA' Yığma, biriktirme. * Çalışarak kazanma. * Meslek edinme. * Tuzak kurup avlanma. * İmsak etme. * Sermâye verme.
İKTİNAF Bir şeyin etrafını kuşatmak. * Deve için ağıl edinmek.
İKTİNAH (Künh. den) Bir işin esâsını, künhünü, kökünü ve gerçeğini anlama. İçyüzüne, derinliğine varma.
İKTİNAN Saklanma, gizlenme.
İKTİNAN-I NİSVAN Kadınların örtünmesi.
İKTİNAS Tuzak kurup avlanma.
İKTİRA' Kurrâ atma, seçme.
İKTİRA' (Kirâ. dan) Kiralama, kira ile tutma.
İKTİRAB Tasalı ve gamlı olma. Korkulu ve hüzünlü bulunma.
İKTİRAB (Kurb. dan) Yanaşma, yaklaşma, takarrüb.
İKTİRAB-I SAAT Kıyamet vaktinin yaklaşması.
İKTİRAC Paslanma, küflenme.
İKTİRAF Emek çekerek kesb ü kâr eylemek, kazanmak. * Günah kazanmak.
İKTİRAH (C.: İktirahat) (Karh. dan) Evvelden hazırlamadan düzgün bir şekilde ve içe doğduğu gibi (şiir veya nutuk) söyleme.
İKTİRAN Ulaşmak. Mukarin olmak. Yaklaşmak. Yetişmek. * İki şeyin bir arada gelmesi. İki nimetin aynı anda bulunması gibi... (İktiran tâbirinden anlaşılan: Bir şeyin zahirî sebebiyle o şeyin beraber görünmesidir. Meselâ bir bahçeye su vermek zahirî sebebi ile nebatların büyümesi; veya bir mürşidin irşadiyle hidayete ermenin bir zaman içinde beraber bulunmaları ki, hem zahirî sebeplerin, hem de neticelerin hakiki sahibi ve müessiri ancak Cenab-ı Hak'tır.)(Esbab-ı zâhiriyeyi perestiş edenleri aldatan; iki şeyin beraber gelmesi veya bulunmasıdır ki, "iktiran" tabir edilir, birbirine illet zannetmeleridir. Hem bir şeyin ademi, bir nimetin mâdum olmasına illet olduğundan, tevehhüm eder ki: O şeyin vücudu dahi, o nimetin vücuduna illettir. Şükrünü, minnettarlığını o şeye verir, hataya düşer. Çünki bir nimetin vücudu, o nimetin umum mukaddematına ve şerâitine terettüb eder. Halbuki o nimetin ademi, birtek şartın ademiyle oluyor. Meselâ: Bir bahçeyi sulayan cedvelin deliğini açmıyan adam, o bahçenin kurumasına ve o nimetlerin ademine sebeb ve illet oluyor. Fakat o bahçenin nimetlerinin vücudu, o adamın hizmetinden başka yüzer şeraitin vücuduna tevakkufla beraber, illet-i hakiki olan kudret ve irade-i Rabbaniye ile vücuda gelir: İşte bu mağlatanın ne kadar hatâsı zâhir olduğunu anla ve esbabperestlerin de ne kadar hatâ ettiklerini bil! L.)
İKTİRAN-I KEVAKİB Ast: İki gezegenin zâhiren birbirine yakın bir mevziye gelmeleri veya aynı burçta bulunmaları.
İKTİRANÎ KIYAS Man: Neticenin aynı veya nakizı, mukaddemelerinin birisinde bilfiil zikredilmeyen kıyastır. Meselâ: "Her cisim muhdestir". Ve nakizı olan: "Bazı cisimler muhdes değildir" kaziyeleri, ne birinci ve ne de ikinci mukaddemede hey'et-i mecmuası ile zikredilmiş olmadığından iktirânidir.
İKTİRAS Bir işe ehemmiyet verme, bir şeyi mühimseme. * Kederli ve hüzünlü olma.
İKTİRAZ (Karz. dan) Borç alma.
İKTİSA Giyinmek, giymek.
İKTİSA Biriktirme, toplama, yığma.
İKTİSA-İ NUKUD Para biriktirme.
İKTİSAB Kazanmak. Tahsil etmek. Elde etmek.
İKTİSAB-I ŞAN Ü ŞÖHRET Şan ve şöhret kazanma, meşhur olma.
İKTİSABAT (İktisab. C.): İktisablar, kazanmalar, elde etmeler ve edinmeler.
İKTİSAD Tutum, biriktirme. Her hususta itidal üzere bulunmak. Lüzumundan fazla veya noksan sarfiyattan kaçınmak. * Edb: Beyit veya kasideyi birbirine vasl ile uzatmak.(İktisad ve hıssetin çok farkı var. Tevâzu, nasıl ki ahlâk-ı seyyieden olan tezellülden mânen ayrı ve sureten benzer bir haslet-i memduhadır. Ve vakar, nasıl ki kötü hasletlerden olan tekebbürden mânen ayrı ve sureten benzer bir haslet-i memduhadır. Öyle de: Ahlâk-ı âliye-i Peygamberiyeden olan ve belki kâinattaki nizâm-ı hikmet-i İlâhiyye'nin medarlarından olan iktisad ise, sefillik ve bahillik ve tama'kârlık ve hırsın bir halitası olan hısset ile hiç münasebeti yok. Yalnız, sureten bir benzeyiş var. Bu hakikatı te'yid eden bir vâkıa:Sahabenin abâdile-i seb'a-yı meşhuresinden olan Abdullah İbn-i Ömer Hazretleri ki: Halife-i Resulullah olan Fâruk-u Azam Hazret-i Ömer'in (R.A.) en mühim ve büyük mahdumu ve sahabe âlimlerinin içinde en mümtazlarından olan o zat-ı mübârek çarşı içinde, alış verişte, kırk paralık bir meseleden iktisad için ve ticaretin medarı olan emniyet ve istikameti muhafaza için şiddetli münakaşa etmiş. Bir sahabe ona bakmış. Ruy-i zeminin Halife-i Zişânı olan Hazret-i Ömer'in mahdumunun kırk para için münakaşasını acip bir hısset tevehhüm ederek o imamın arkasına düşüp, ahvâlini anlamak ister. Baktı ki Hazret-i Abdullah hâne-i mübârekine girdi. Kapıda bir fakir adam gördü. Bir parça eğlendi; ayrıldı, gitti. Sonra hanesinin ikinci kapısından çıktı, diğer bir fakiri orada da gördü. Onun yanında da bir parça eğlendi; ayrıldı, gitti. Uzaktan bakan o sahabe merak etti. Gitti o fakirlere sordu: "İmam sizin yanınızda durdu, ne yaptı?" Herbirisi dedi: "Bana bir altın verdi." O sahabe dedi: "Fesübhânallah... Çarşı içinde kırk para için böyle münakaşa etsin de, sonra hanesinde ikiyüz kuruşu kimseye sezdirmeden kemâl-i rıza-yı nefisle versin!" diye düşündü, gitti, Hazret-i Abdullah İbn-i Ömer'i gördü. Dedi: "Ya İmam! Bu müşkülümü hallet. Sen çarşıda böyle yaptın, hanende de şöyle yapmışsın." Ona cevaben dedi ki: "Çarşıdaki vaziyet iktisattan ve kemâl-i akıldan ve alışverişin esası ve ruhu olan emniyetin, sadâkatın muhafazasından gelmiş bir hâlettir; hısset değildir. Hânemdeki vaziyet kalbin şefkatinden ve ruhun kemalinden gelmiş bir hâlettir. Ne o hıssettir ve ne de bu israftır."İmam-ı Azam, bu sırra işaret olarak: "Lâ isrâfe fi-l hayri kemâ lâ hayre fi-l isrâfi" demiş. Yani: "Hayırda ve ihsanda (fakat müstahak olanlara) israf olmadığı gibi, israfta da hiçbir hayır yoktur..." L.)(İktisad, lügatta "amelde i'tidal" demektir ki, kasıddan me'huzdur. Çünkü matlubunu iyi tanıyan bir kimse, onu hiç eğilip bükülmeden istikamet üzere kasdeder. Maksudunun mevzi ve mevkiini bilemiyen ise tahayyür içinde kalır. İfrat veya tefrit ile kâh sağa, kâh sola bocalar, çabalar durur. İşte bu sebeple iktisad, maksada müeddi olan amel demek olmuştur. Umur-u maliyedeki iktisadın da esası budur.) (E.T.)
İKTİSADÎ İktisada ait, tutumla alâkalı. Ekonomik.
İKTİSADİYAT İktisad bilgisi. İktisad ve tutumla alâkalı olan işler.
İKTİSAM (Kısım. dan) Bölüşmek, paylaşmak.
İKTİSAR (Kasr. dan) Sözü kısa kesmek. Kısaltmak.
İKTİSAR (Kesir. den) Paralamak. Kırılmak.
İKTİSAS Birinin izinden, ardından gitmek. * Kısas istemek. İntikam almak. * Kıssa. * Hikâyeyi veya bir haberi doğruca söylemek.
İKTİSAS Çekip koparma veya koparılma.
İKTİTA' Almak. Bir şeyin bir kısmını koparıp almak.
İKTİTAB Yazılmış olan bir şeyin kopyasını çıkarma, suretini alma.
İKTİTAF Edb: Sözün özünü almak. * Ağaçtan meyve toplamak. Toplanma. Toplama. * Bir uğraşma sonucunda faydalanma.
İKTİTAF-I ESMAR Meyve toplama.
İKTİTAL Birbirini öldürme.
İKTİTAM (Ketm. den) Ketmetme, gizleme, saklama. * Sararma.
İKTİVA' Dağlama. Kızgın demirle vücudun bir yerine dağ vurma.
İKTİVA' Kuvvetlenme.
İKTİYAD Tutup götürme veya götürülme.
İKTİYAD Hile yapma, dalavere ve oyun etme.
İKTİYAL Kile veya ölçek ile ölçme.
İKTİYAS Benzerini bulma. * Ölçme, kıyas tutma.
İKTİZA Lâzım gelme, gerekme. * Lâzım, ihtiyaç. Gerek. * İşe yarama.
İKTİZA-Yİ HAL Halin ve durumun gösterdiği lüzum.
İKTİZAZ Bozulup buruşma.
İKVAL Bir kimsenin, söylemediği halde bir sözü söyledi diye iddia etme.
İKZA Azarlama, sövme, hakaret etme.
İLA Son, nihâyet, dek, değin,...ye,...ye kadar (mânâlarına gelir, harf-i cerdir.)
İ'LA (Ulüv. den) Yükseltmek. Bir şeyin yukarısına çıkmak. Yukarı kaldırmak. Şânını yüceltmek. Şöhretini artırmak.
İ'LA-YI KELİMETULLAH Allah kelâmının, İslâmiyetin ulviyetini ve hakikatlarının kıymetini bildirmek ve yaymak. Hakaik-ı Kur'âniye ve imâniyenin neşir ve tâmimine cehd ile çalışmak.(Bu zamanda her bir mü'min i'lâ-yı Kelimetullah ile mükelleftir. H.)(Eskiden beri i'lâ-yı Kelimetullah ve beka-yı istiklâliyet-i İslâm için farz-ı kifâye-i cihadı deruhde ile, kendini yek-vücud olan Alem-i İslâma fedaya vazifedâr ve hilâfete bayrakdar görmüş olan bu devlet-i İslâmiyenin felâketi; Alem-i İslâmın saâdet-i müstakbelesiyle telâfi edilecektir. Zira şu musibet, mâye-i hayatımız ve âb-ı hayatımız olan uhuvvet-i İslâmiyenin inkişaf ve ihtizazını harikulâde ta'cil etti. R.N.)
İLA' Çok istekli ve tâlib kılma, haris etme.
İLA' Sıkıntı ve derde uğramak. * Karısına yaklaşmamak için erkeğin yemin etmesi.
İLÂ-ÂHİR Sona kadar, diğerleri de böyledir ve başkaları... (manalarına gelir.)
İL'AB Oynatma, oynatılma.
İLAC İçeri sokma, idhal etme, girdirme.
İLAC Derde devâ olan şey. Hastayı veya yaralıyı iyi etmek için içmek veya sürmek üzere verilen şey. * Devâ, mualece. * Mc: Tedbir, çare, tavsiye, derman. * Hastaya bakma, iyi olmasına çalışma.
İLAC NÂ-PEZİR f. Tedavisi mümkün olmayan, ilâç kabul etmeyen. * İmkânsız, çaresiz.
İLAC-PEZİR f. Çaresi bulunabilen. * Tedavi edilebilen, ilâç kabul eden.
İLAD (Veladet. den) Doğurma, tevlid etme. * Doğurtma.
İLAF Ülfet etmek. Alıştırmak. Ülfet ettirmek. * Bir adedi bine çıkarmak.
İ'LAF (Alef. den) Hayvana yem verme.
İLAH Kendine ibadet edilen, Allah (C.C.) Her şeyden çok sevilen, tâzim ve tesbih edilen Allah Teâlâ ve Tekaddes Hazretleri.(Eğer her şey Cenab-ı Hakk'a isnad edilmezse, bir an-ı vâhidde, gayr-ı mütenahî ilahların isbatı lâzım gelir; ve bütün zerrat-ı kâinattan daha çok olan şu ilahların herbirisi, bütün ilahlara hem zıd hem misil olması lâzım geliyor. Ve aynı zamanda, herbirisi, bütün kâinata elini uzatmış tasarrufatta bulunuyor gibi bir vaziyet alması lâzım gelir. Meselâ: Bal arısının bir ferdini yaratan bir kudretin hükmü bütün kâinata câri ve nâfiz olması lâzımdır. Zira o bal arısı, kâinatın unsurlarına nümunedir; eczasını kâinattan alıyor. Halbuki, vücud sahasında mahal ve makam, yalnız ve yalnız Vacib-ül Ehad'a mahsustur. Eğer eşya kendi nefislerine isnad edilirse, herbir zerreye bir uluhiyet lâzımdır. Meselâ: Ayasofya'nın bânisi inkâr edildiği takdirde, herbir taşı bir Mimar Sinan olması lâzım geliyor. Öyle ise, kâinatın Sânia olan delâleti, kendi nefsine olan delâletinden daha vâzıh, daha zâhir, daha evlâdır. M.N.)
İLAH Arabçadaki "ilâ âhir" kelimesinin kısaltılmışı. "Sonuna kadar, böylece devam eder" demektir.
İLAHE Müşriklerin kadın heykeli şeklindeki putları. Bâtıl mâbud.
İLAHÎ Cenâb-ı Hak ile alâkalı, Allah'a dâir. Cenab-ı Hakk'a aid ve müteallik. * Ey Allahım, ey İlâhım! (meâlinde duâ içinde söylenir). * Edb: Tasavvufî şairler tarafından dinî ve İlâhî fikirleri havi olmak üzere yazılmış olan ve makamla okunan şiirler.
İLAHİYAT Hikmet ilminin dinden ve sadece Cenab-ı Hak'tan bahseden kısmı. Filozoflarca fikir olarak ileri sürülen dine dâir nazariyeler, düşünceler.
İLAHİYYUN İlâhiyatçılar. * Fls: Sadece Allah'ın varlığından bahseden filozoflar. Sadece akıllarına güvenerek Cenab-ı Hak'tan bahseden bir kısım filozoflar. (Bak: Feylesof)
İ'LAK (Alak. dan) Sülük yapıştırmak.
İ'LAL Harf-i illetlerin kolaylık için başka harfe değiştirilmesine denir. ( ) nin ( ) olduğu gibi.
İLALLAH-İL MÜŞTEKA Şikâyet Allah'adır. Allaha şikâyet edilir.
İ'LAM Bildirmek. Belli etmek. Anlatmak. * Mahkeme hükmünü bildiren resmi karar yazısı.
İLAM Elem vermek. Rencide etmek. * Düğün yemeği.
İ'LAMAT (İ'lam. C.) Bir dâvânın mahkemece nasıl bir hükme bağlandığını gösteren resmî vesikalar.
İ'LAMAT-I NİZAMİYE Huk: Nizamiye mahkemelerinden çıkan ilâmlar.
İ'LAMAT-I ŞER'İYE Huk: Şer'iye mahkemelerinden nafaka, nikâh vs. ye dâir verilen i'lâmlar.
İ'LAMAT-I ŞER'İYE MÜMEYYİZİ Şeyh-ül İslâm kapısındaki fetvahanenin üç kaleminden biri olan "İlâmat Odası"nın başındaki memurun ünvanı idi. Kadılar tarafından verilen ilâmları tetkik vazifesiyle mükellef olduğu için, bu memuriyete, ulemadan tanınmış olanlar tâyin edilirdi. (O.T.D.S.)
İ'LAN (İLÂN) Belli etmek. Yaymak. Herkese duyurmak. * Gazetelerde veya sokaklarda duvarlara kâğıt yapıştırarak ticari bir iş, bir adres veya başka bir şeyi herkese bildirme. * Açığa vurma, yayma, meydana çıkarma.
İLÂN-I HARB Savaş açma. Harb ilân etme.
İLÂN-I İFLÂS Tüccarın işinde güçsüzlüğünü yani iflâs ettiğini resmî olarak söyleyip açığa vurması.
İLÂN-I TEKVİNÎ Umumi âfetler ve gök taşları düşmesi gibi Cenab-ı Hakk'ın tekvinî âyetleri ve ibretli hâdiseleri ile hakaik ve hikmet-i İlâhiyesini ilân edip bildirmesi.
İ'LANAT İlânlar.
İLANE Yumuşatmak.
İ'LANEN İlân ederek, ilân yoluyla.
İLA-NİHAYE Sona kadar, nihayete kadar. Böylece devam eder.
İ'LANNAME f. İçinde ilân yazılı olan kâğıt. * Bir hususun herkese ilân edilmesi için hükümetçe hazırlanıp bastırılan resmi kâğıt.
İLAS Kinâyeli ve iğneleyici sözler söyleme.
İLAVAT (İlâve. C.) İlâveler, ekler, katmalar.
İLAVE (C.: İlâvât) Katma, ek yapma, arttırma, zam. * Bir kitabın sonuna gerek yazarı ve gerek başkası tarafından sonradan eklenen kısım. Zeyil. * Bir gazetenin çıkardığı sayıdan başka ona ek olarak ve ayrıca çıkardığı sayı. * İmzadan sonra mektubun altına yazılan şey.
İLÂVETEN İlâve olarak, ekliyerek, katarak, arttırarak.
İLA-YEVM-İL KIYAME Kıyamete kadar.
İLBAD Yamama, yırtıkları kapatma. * Yapıştırma veya yapıştırılma.
İLBAS (Lebs. den) Giydirme veya giydirilme. * Örtme yahut örtülme.
İLBAS-I HIRKA Bir tarikata intisab ile mutad olan menzilleri geçerek irşad mertebesine yükselenlere, şeyhlerinden gördükleri yolda başkalarını irşad ile izin verme salâhiyetini ihtiva eden "İcazetname: hilâfetname" verme.
İLBAS-I HİL'AT Hil'at giydirmek. (Üst elbisesi demek olan hil'at; padişahlar ile sadrazam ve vezirler tarafından memurlarla, âyân ve eşrâfa, taltif makamında giydirilirdi. Sonradan bunun yerine rütbe ve nişan verilmeğe başlanmıştır.) (O.T.D.S.)
İLBAS Durdurma, mâni olma, alıkoyma.
İLCA' Mecbur etme. Zorlama. Muztar kılma. * Tefviz eyleme.
İLCAAT Zorlamalar. * Lüzumlu şeyler.
İLCAAT-I ZAMAN Zamanın zorlamaları ve mecburiyetleri. Yaşanılan zaman içinde meydana gelmiş bazı sebeplerin neticesi olarak karşılanan mecburiyetler.
İLCAC Feryad etme, bağırma.
İLCAM Gemleme, gem takma. Gemlenme.
İLÇE t. İdarî bakımdan vilâyetten sonra gelen yer. Kaza. Kaymakamlık.
İLEL (İllet. C.) İlletler. Esaslar. Temeller. Sebebler. * Sakatlıklar. Hastalıklar.
İLEL-İ MUHTELİFE Türlü illetler ve sebepler, çeşitli hastalıklar.
İLEL-İ MÜSTEVLİYE Tıb: Salgın hastalıklar.
İLEL-İ MÜTESELSİLE Zincir gibi birbirine bağlı olup devam eden sebepler, illetler.
İLEL-İ SÂRİYE Tıb: Bulaşıcı hastalıklar. Sâri illetler.
İLE-L-AN Şimdiye kadar, bu âna kadar.
İLE-L-EBED Ebede kadar. Nihayetsiz.
İLEL Ü EMRAZ Hastalıklar ve sakatlıklar.
İ'LEM ( $ masdarından emirdir.) "Bil!" mânasına gelir.
İLEYH Ona. (Erkek olan tek kimse için)
İLEYHA Ona. (Kadın olan tek kimse için)
İLEYHİM Onlara. (Erkek olan çok kişi için söylenir.)
İLEYHİMA Onlara. (Erkek olan iki kişi için söylenir)
İLEYHİNNE Onlara. (Kadın olan çok kişi için söylenir.)
İLGA Kaldırmak. Hükümsüz bırakmak. Lağvetmek. Bâtıl eylemek.
İLGAZ (Lugaz. dan) Sözde maksadı gizleme.
İLH "İlâ âhir" sözünün kısaltılmışı.
İLHA' Boş şeylerle meşgul etmek. Gaflet.
İLHAB Tutuşturma, alevlendirme. * İltihaplandırma, şişirip kızartma.
İLHAD Dinden çıkmak. Dinsizlik. Dinden dönmek. Allahın varlığına, birliğine inanmamak. İmânsızlık.
İLHAD Zulüm yapma, eziyet etme.
İLHAF İstemekle ısrar etme, zorlama.
İLHAH Zorlamak. Israr etmek. Bir şeyin kabulü için son derece üstüne düşmek.
İLHAHAT (İlhah. C.) Direnmeler, zorlamalar.
İLHAK İlâve etmek, eklemek. Katmak.
İLHAM Allah tarafından kalbe gelen mâna.(İlhamın ekserisi vasıtasız olarak kalbe gelir. İlhamın en cüz'îsi ve basiti hayvanat ilhamıdır. Sonra avâm-ı nâsın ilhamatıdır. Sonra melâikenin ilhamatıdır, sonra evliya ilhamatıdır, sonra melâike-i izam ilhamatıdır... S.) (Bak: Vahiy)(İlham, aslında bir şeyi bir defada yutmak mânasına "lehm" den if'al olup, lahzada yutturmak mânasınadır. E.T.)
İLHAM Söverek ve hakaret ederek onur kırma.
İLHAMAT İlhamlar. Allah tarafından kalbe gelen mânalar.
İLHAMÎ İlham ile elde edilen ve nâil olunan. İlham ile alâkalı. * Erkek adı.
İLHAN Tar: Cengizlilerin İran kolunun Hülâgu hanedanının hükümdarlarına verilen ünvan.
İLHANÎ İlhanlık. İlhanla alâkalı. İlhanın idare ettiği devlet şekli, imparatorluk. Bu idareye bağlı memleketler. İlhan olma hâli.
İLHANLILAR İlhanlılar hanedanı ve bu hanedanın idare ettiği XIII. asrın sonu ve XIV. asrın ilk yarısında yaşayan bir yakındoğu imparatorluğu.
İLHAZ Yan bakışla bakma.
İLİK t. Elbisenin düğme geçmeye mahsus deliği. * Kemiğin içinde bulunan madde.
İLİM (Bak: İlm)
İLKA' Koymak, bırakmak. Terk etmek. Öne atmak.
İLKAAT Zararlı sözlerle şaşırtmak. * Bırakmalar, terk etmeler.
İLKAH Döllenmek. Döllemek. Gebe bırakmak. Aşılamak. * Tıb: İki ayrı cins hücrenin birleşmesi.
İLKAHAT (İlkah. C.) İlkahlar, döllemeler, gebe bırakmalar.
İLKAM Yutturma, boğazından geçirtme.
İLKAN Çabuk ezberleme.
İLKBAHAR t. Mart, nisan ve mayıs aylarını içine alan mevsim.
İLKE (Bak: Unsur - Umde - Mebde')
İLKEL (Bak: İbtidâi)
İLKTEŞRİN Ekim ayı. Teşrin-i evvel.
İLL Keskinlik veya parlaklık mânasından alınmış olup; feryat, yemin, ahid ve karâbet mânalarına gelir. İbrânice "il", ilâh demek olduğu da söylenmiştir. (E.T.)
İLLÂ (İstisnâ edatıdır) Maadâ, olmadığı suretle, alel-husus, mutlaka, illâ, meğer, aksi hâlde, ne olursa olsun, bâhusus, ancak (gibi mânalara gelir).
İLLÂHU Ancak O. Allah (C.C.)
İLLE (İllet) Esas sebeb. Vesile. * Hastalık, maraz, dert, sakatlık. Mûcib, maksad, gaye.(...Göz ile görünmeyen bir mikrob, bir hayvancık, küçüklüğüyle beraber pek ince ve garib bir makine-i İlâhiyeyi hâvidir. O makina mümkinattan olduğundan vücud ve ademi mütesavidir. İlletsiz vücuda gelmesi muhaldir. O makinenin bir illetten vücuda geldiği zaruridir. İ.İ.)
İLLE-İ GAİYE Elde edilmesi için çalışılan gaye, maksad ve netice. Vazifeye terettüb eden maslahat, fayda, semere, iş.
İLLE-İ IZTIRARÎ Kabul edilmesi mecburi görülen sebeb.
İLLET-İ TÂMME Herhangi bir şeyin var olması için lâzım gelen sebeblerin tamamı. Bu sebebler var olunca neticesinin vücuda gelmesi bizzarure ve bilvücub iktiza eder.
İLLÎ Sebebe ait. Neden ve sebeple alâkalı.
İLLİYET Sebeb ile alâkalı. Esas sebeble alâkadarlık. Sebeb arayış.
İLLİYYE (Ulliyye) En şerefli, yüksek.
İLLİYYUN (İlliyyîn) (Aliyyu. C.) Cennetin en yüksek tabakası. Ahirete giden tam kâmil mü'minlerin yeri. Hafaza meleklerinin divanları ismidir ki, salihlerin amelleri oraya yükseltilir. Ahirette yüksek dereceye, dergâh-ı rızâya en yakın olan derecedir.
İLLİZYON Lât. Cisimleri yanlış idrak etme. Meselâ su borusunu yılan gibi görme.
İLM (İlim) Okumakla veya görmek ve dinlemekle veya ihsan-ı Hak'la elde edilen malumat. Bilmek. İdrak etmek.(İlim, hakikatı bilmekten ibarettir. İlim, marifetten daha umumidir. Marifet, tefekkürle bilmek mânasına olmakla beraber, Cenab-ı Hakk'a nisbeti câiz olmaz. Gerek huzurî olsun (ilm-i İlâhî gibi) ve gerek husulî olsun (ilm-i ibad gibi) ve vech-i dikkat üzere bilmeye de denir. Şuur, fıtnat gibi. İlmin zıddı "cehil"dir. Marifetin zıddı ise "inkâr"dır.) * İlm-i Kelâm'da: İlim; bilmek, idrak etmek sıfatıdır. Cenab-ı Hak ilim sıfatı ile de muttasıftır. O'nun ilmi, mahlukatın ilmi gibi basit ve mahdut olmayıp, bütün kâinatı muhittir. Hiç bir şey onun ilminden gizlenemez ve haricinde kalamaz. Allah'ın ilmi mutlaktır. Allah, Alîm-i Mutlak'tır.İlim mâluma tâbidir. Yani: İlim sıfatı varlıkları icad etmez ve hâdiseleri meydana getirmez. Belki, varlıkları ve hâdiseleri bilmekle ilim olur.Cenab-ı Hak ilmi ile, olmuş ve olacak herşeyi ezelî ve ebedî olarak bilir. Böylece o eşya, ilm-i İlâhîde bilinmesiyle vücud-u ilmîye mazhardır. Fakat maddî vücutlarının icadı, kudret-i İlâhiyeye istinad eder. Yani mahlukatın maddî vücudunu ilim icad etmez, kudret icad eder. Bu itibarla malumun yani mahlukun icadı, ilme değil, kudrete tâbidir. (Bak: İrfan, Ulum)
İLM-İ ÂDÂB Yemek, içmek, yatıp kalkmak, giyinmek, sefer gibi hâllere dair hadisler için, ilm-i hadis istılâhında kullanılan tâbirdir.
İLM-İ AHBÂR (Bak: İlm-i hadis)
İLM-İ AHLÂK Ahlâk bilgisi.
İLM-İ AHVÂL-İ CEVV Meteoroloji.
İLM-İ ARZ (İlm-ül arz) Yer bilimi. Jeoloji.
İLM-İ ÂSÂR (Bak: İlm-i hadis)
İLM-İ BEDEN (İlm-ül ebdân) Hekimlik bilgisi, tabâbet.
İLM-İ BEDİ' İlm-i beyânın üç bölümünden üçüncü bölümüdür ki, bediiyat da denir. Muktezâ-yı hâle uygun bir kelâmın lâfız ve mânâ bakımından daha da güzelleştirilmesinin kaidelerinden bahseder. Bu kaidelere Edebî San'atlar da denir.Her şeyin güzellik cihetlerinden bilhassa Arabi terkiblerden bahseder, kelâmın güzelliğini ve muktezâ-yı hâle mutabakatını ve vuzuh-u delâletini işitmeğe ve ruha mülâyim ve hoş gelecek surette intisak, insicam, tertib ve intizamını bildiren usul ve kaidelerin ilmidir. Cemi olarak hepsine ulum-u bedi'a dendiği gibi, İlm-i bedi' diye de söylenir. İki kısma ayrılır.1- Muhassınât-ı mâneviye : Kelâmın mânâsına ait san'atlar. Tevriye, hüsn-ü ta'lil, üslub-u hakim..gibi.2- Muhassınât-ı lâfziyye : Kelâmın lâfzına ait san'atlar. Seci', cinas gibi. (Bak: Bedi')
İLM-İ BELÂGAT Edb: Güzel söz söyleme veya yazmayı öğreten ilim. Edebiyatın bir şubesi.
İLM-İ BEYAN Belâgat ilminin, yâni edebiyatın, hakikat, teşbih, istiâre, mecaz, kinaye kısımlarından bahseden ilim dalıdır.
İLM-İ CİFİR Harflerin sayı değerlerinden mânâ çıkararak elde edilen ilim. (Bak: Ebced)
İLM-İ FİTEN Asr-ı saadetten sonra zuhur eden hâdiselere, fitnelere dâir olan hadis-i şeriflere, ehl-i hadis ıstılahında İlm-i Fiten denilmektedir.
İLM-İ HADİS (İlm-i Rivayet - İlm-i Ahbâr - İlm-i Âsâr) Resulüllah'ın (A.S.M.) akvâli (sözleri), ef'ali ve hallerine dâir ilimdir. Ehl-i hadis ıstılahında; tarihe ve siyere dâir hadis-i şeriflere bazan İlm-i Hadis-ül Halk, bazan da Sîre (Sîret) tabir edilir. (Bak: Hadis)
İLM-İ HÂL İbadet usullerini, din kaidelerini bildiren kitap.
İLM-İ HESAB Hesap bilgisi, aritmetik, matematik.
İLM-İ HEY'ET Gökler ve yıldızlar ilmi. Astronomi.
İLM-İ HURUF Gr: Harflerden mâna çıkarıp tefsir etmek ilmi. (Ebced hesabında olduğu gibi)
İLM-İ İCTİMAÎ İçtimaî hayat ilmi. Toplu yaşayış ve cemiyet bilgisi. Sosyoloji.
İLM-İ KELÂM Cenab-ı Hakk'ın zât ve sıfatlarından ve nübüvvet ve itikada ait mes'elelerinden İslâmî esaslar dairesinde bahseden ilim. Usul-üd din de denir. Bu hususlara çalışan İslâm allâmelerine "Mütekellimîn" denir.
İLM-İ KIRAAT Usul ve kaidesine uygun olarak Kur'an-ı Kerimin okunması ilmi. Bak: (Kıraat) ve (Kıraat-ı seb'a) ve (Fenn-i kıraat)
İLM-İ LEDÜN (Bak: Ledün)
İLM-İ MEVALİD Tabiat, eşya ilmi. Hayvanat, nebatât ve maddelerine ait ilim.
İLM-İ NÜCUM (İLM-İ TENCİM) İlm-i Ahkâm-ı Nücum da denir. Yıldızların ahvalinden, hareketlerinden mâna çıkarmağa çalışmak ve araştırmak ilmidir.
İLM-İ RİVAYET (Bak: İlm-i Hadis)
İLM-İ RUH Ruh ilmi. Psikoloji.
İLM-İ TABAKAT-ÜL ARZ Arzın tabakalarından bahseden ilim. Jeoloji.
İLM-İ TEVHİD Allah'ın varlığı ve birliğini isbat ve izah etme ilmi. * Akaide müteallik hadis-i şeriflere ehl-i hadis ıstılahında İlm-i Tevhid tabir edilir.
İLM-İ USUL Delillerden hüküm nasıl çıkarıldığını öğreten ilim. (Usul-ü fıkıh, Usul-ü şeri'at veya hikmet-i teşriiye de denir.)
İLM-İ USUL-ÜD DİN (Bak: İlm-i Kelâm)
İLMA Çalma, hırsızlama, sirkat.
İLMA' Parlatma. * İşaret etme.
İLMAH Hemen gösterip çabucak yok etme. * Bir şeyi parlatma. * Güzel simalı bir kadın veya kız, yüzünü gösterip hemen çekilme.
İLMAM İki şey birbirine yaklaşma. * Küçük günah işleme.
İLMÎ İlimle, bilgi ile alâkalı. İlme ait ve müteallik. Câhilce ve tetkiksizce olmayan.
İLMİYE Fıkıh ve şeriat ilimleri, iman ve Kur'an hakikatları ve tahkiki iman dersleri ile iştigal eden zatların mensub oldukları yol. Alimlerin mesleği.
İLMİYE KIYAFETİ İlmiye mensublarının giyiniş tarzları. İlmiye kıyafeti; şalvar, cübbe ve sarıktı. Bununla birlikte ilmiye mensublarının kıyafetlerinde bazı değişiklikler de vardı. Orta derecedekiler cübbe ile sokağa çıktıkları halde üst tabakayı teşkil eden ricâl kısmı, lata yahut biniş giyerlerdi. Ayrıca ilmiyenin, "İlmiye" maddesinde yazılı, resmi günlere mahsus kıyafetleri de vardı. (O.T.D.S.)
İLMİYE RİCALİ İlmiye tarikinin yüksek tabakasına verilen addır. Bunun yerine "ricâl-i ilmiye" tabiri de kullanılırdı. İlmiye mensubları cübbe ile sokağa çıktıkları halde ilmiye ricali lata yahut biniş giyerlerdi.
İLMİYE RÜTBELERİ İlmiye denilen ulema sınıfına mahsus rütbeler. Rütbeler, aşağıdan üste doğru şöyle idi: Müderrislik, kibar-ı müderrisîn, mahreç mevleviyeti, bilâd-ı hamse mevleviyeti, Haremeyn-iş şerifeyn mevleviyeti, İstanbul kadılığı, Anadolu ve Rumeli kazaskerliği.
İLMÜHABER (İlm-i haber) Resmi bir daireye verilmek üzere hazırlanan ve bir adamın ahvâli hakkında bilgileri ihtiva eden kâğıt. Resmi vesika. * Para, evrak vs. teslim olunduğunu gösteren ve bunları getiren adamın eline verilen pusula.
İLSAK Yapışmak. Bitişmek. Ulaşmak. Yapıştırılma. Kavuşturulmak.
İLTİAB Oynama. Oyun oynama.
İLTİAK Rengi bozulma, rengi değişme.
İLTİAN (Bak: Lian)
İLTİBAS Birbirine benzeyen şeyleri şaşırıp birbirine karıştırmak. Yanlışlık. Karışıklık. * Tereddüt. Şüphe.
İLTİCA Sığınmak. Melce' ve penaha varmak. Birinden himâye istemek.
İLTİCAC Karışık olma, karışma. * Sığınma. İltica etme.
İLTİCAGÂH f. Sığınılacak yer. Sığınacak şey. Sığınak.
İLTİDA' Yalvarma.
İLTİFAF Örtünme, sarınma. * Çiçeklerin katmerleşmesi.
İLTİFAT Güzel sözle samimi olarak okşamak. Yüz göstermek. Teveccüh etmek. İyilik etmek. Lütfetmek. * Dikkat, itina. * Edb: Bir mevzu anlatılırken, o anda kalbe doğan bir ilham coşkunluğu ile -mevzu dışına çıkmadan- sözün ve hitabın yönünü değiştirme san'atıdır. Meselâ: (Asım'ın nesli... Diyordum ya... Nesilmiş gerçek: İşte çiğnetmedi namusunu, çiğnetmeyecekŞüheda gövdesi, bir baksana, dağlar taşlar.O, rüku olmasa, dünyada eğilmez başlar.Vurulup tertemiz alnından uzanmış yatıyor,Bir hilâl uğruna ya Rab ne güneşler batıyor! Ey bu topraklar için toprağa düşmüş asker,Gökten ecdad inerek öpse o pâk alnı değer.Mehmed Akif Ersoy)
İLTİFATAT İltifatlar.
İLTİFATKÂR İltifat eden, mültefit. Hal hatır sorup gönül alan.
İLTİFATKÂRANE f. İltifat edene yakışır şekilde.
İLTİFATPERVER f. İltifat eden, iltifatkâr, mültefit.
İLTİHA' Oynama, eğlenme.
İLTİHA' (Lihye. den) Sakal bırakma. * Kabuk soyma.
İLTİHAB Caddede gitmek. Geniş yolda yürümek.
İLTİHAB Alevlenmek. Yanmak. * Tıb: Bir uzuvda olan hararet, yanma. Cerahat toplanıp yaranın hararetlenmesi.
İLTİHAB-I A'VER Tıb: Körbağırsağın iltihabı.
İLTİHAB-I EDEME Tıb: Cildin iltihablanarak katılaşması.
İLTİHAB-I KEBED Tıb: Karaciğer iltihabı.
İLTİHABAT (İltihab. C.) İltihablar, alevlenmeler.
İLTİHABÎ İltihabla alâkalı.
İLTİHAF (Lihaf. dan) Sarılıp bürünme. Örtünme.
İLTİHAF Parlama, yanma.
İLTİHAK Karışmak. Katılmak. Yetişmek. Bitişmek.
İLTİHAM Yaranın iyi olup ağzının kapanması, etlenerek iyileşmesi. * Muharebenin kızışması.
İLTİHAP (Bak: İltihab)
İLTİHAS Açlık veya susuzluktan dolayı soluma.
İLTİHAT Öfkelenme, kızma, gazaba gelme, hiddet etme.
İLTİKA Rast gelmek. Buluşmak. Kavuşmak. * Kavuşturulmak.
İLTİKA' İnsanın rengi değişmek. Benzi sararmak.
İLTİKAM (Lokma. dan) Lokma etme, yutma.
İLTİKAT Yere düşen şeyi almak. * Toplamak. Çeşitli kitaplardan bilgi toplamak. (Bak: Lükata)
İLTİMA Sararıp solmak. Renk değiştirmek.
İLTİMA' Parıldamak. Işıldamak. * Kapıp almak.
İLTİMA-İ KEVAKİB Yıldızların parıldaması.
İLTİMAH (Lemh. den) Bir şeye şaşkın şaşkın bakınma.
İLTİMAM Bir kimseyi ziyaret etme. * Konma, konup durma.
İLTİMAS Tavsiye. Rica. İstirham. * Kayırmak, tutmak, haksız olarak yardımda bulunmak. * Yapılmasını isteme.
İLTİMASAT (İltimas. C.) İltimaslar, tavsiyeler, ricalar. * Kayırmalar, tutmalar.
İLTİMASGERDE f. İltimas edilen, kayırılan.
İLTİMASNAME f. İltimas mektubu. Kayırma yapılması için yazılan mektub.
İLTİSAK Rutubetlenmek, ıslanmak.
İLTİSAK İki uzvun birbirine yapışık olması. * Bitişmek. Yapışmak. Kavuşmak. Yapışık olmak.
İLTİSAK-I ECFAN Tıb : Ağrı ve sızıdan dolayı gözkapaklarının birbirine bitişmesi.
İLTİSAKÎ İltisakla alâkalı. * Yapışan, birleşen. Kavuşan, bitişen.
İLTİSAM Örtünmek, yaşmaklanmak, ağzını örtmek. * Öpmek, takbil eylemek, öpülmek.
İLTİSAM-I NİSVAN Kadınların örtünmeleri.
İLTİTAM Dalgalanma, temevvüc.
İLTİVA Burulmak. * Kıvrılmak, bükülmek. * Sarılıp birbirine dolaşmak. * Dalgalanma. * Eğri durma. * Nehrin dolaşıklı bir yatağı olma.
İLTİVA-Yİ EM'Â Tıb: Bağırsağın kendi üzerine helezoni biçimde kıvrılması.
İLTİYA' Heyecanlanmak, iç alevlenmesi. * İç sıkıntısı çekme, dertlenme.
İLTİYAH Vücudun güneşten yanması. * Susama. * Şimşek çakma. * Yıldızın parıltısı.
İLTİYAH Mayalanmak. * Karışmak.
İLTİYAK Sıkı fıkı dost olma, candan arkadaş olma.
İLTİYAM Yaranın kapanıp iyi olması. * Cem' olmak. * Zemmolunmak.(Hayatın yarası iltiyam bulur. İzzet-i İslâmiyenin ve namusun ve izzet-i milliyenin yaraları pek derindir. M.)
İLTİYAM-PEZİR f. İyi olabilir, kapanabilir yara.
İLTİYAM-NÂPEZİR f. İyi olmaz, kapanmaz yara.
İLTİZAK Yapışma, birleşme.
İLTİZAK-I ESABİ' Parmakların yapışması.
İLTİZAM Kendine lâzım kılma. İcrasına cehdettiği şeyi kendi üzerine vâcib kılma. Mülâzemet etme. Gerekli bulma. * Tarafgirlik etme, birinin tarafını tutma. * Onyedinci y.y. dan itibâren devlete gelir getiren kaynaklar, yavaş yavaş belirli bedel karşılığında şahıslara verilmeğe başlandı. Bu usulün adı iltizamdı. İltizamı üzerine alan kimseler, yani mültezimler; geliri devlete peşin olarak öderler, sonra bunu halktan tahsil ederlerdi. (Bak: Mültezim)(Dimağda merâtib var, birbiriyle mültebis, ahkâmları muhtelif. Evvel tahayyül olur, sonra tasavvur gelir.Sonra gelir taakkul, sonra tasdik ediyor sonra iz'an oluyor.Sonra gelir iltizam, sonra i'tikad gelir.i'tikadın başkadır, iltizamın başkadır. Her birinden çıkar bir hâlet: Salâbet i'tikaddan.Taassub iltizamdan, imtisal iz'andan, tasdikten iltizam, taakkulde bitaraf, bibehre tasavvurda. Tahayyülde safsata hasıl olur, mezcine eğer olmaz muktedir.Bâtıl şeyleri güzel tasvir etmek her demde.Sâfi olan zihinleri cerhdir, hem idlâli. S.)
İLTİZAMEN İltizam yoluyla, iltizam suretiyle.
İLTİZAMİYE Bilerek yapılmış olan ve iltizama müteallik.
İLTİZAZ (Lezzet. den) Lezzet duyma, hoş ve lâtif bulma.
İLTİZAZAT (İltizaz. C.) İltizazlar, lezzet duymalar.
İLVA Çevirmek. Baş eğmek. Başı eğilmek. * Başkasının sözünü maksadı olmayan başka tarafa çevirmek. * Birinin hakkını inkâr eylemek. * Bayrağı kaldırmak. Sancak dikmek.
İLVİNAN Renklenme, televvün.
İLYAS (ALEYHİSSELÂM) Benî İsrail peygamberlerinden olup, Kur'an-ı Kerim'de ismi geçen ve Tevrat'ta "Ella" diye mezkûr olan bir Peygamberin ism-i mübarekidir. M.Ö. 9. asırda yaşamış olup ondan sonra Elyesa (A.S.) Peygamber olmuştur. İlyâs (A.S.), zamanının hükümdarıyla çok mücadele etmiş, çok zaman mağaralarda yaşamış, çok mu'cizeler göstermiştir. (Bak: Merâtib-i hayat)
İLYASÎN İlyas demektir. Bazı kıraetlerde "âl yasin" okunduğundan, her iki kıraete de mutabık olmak için imlâsı, "el yasin" suretinde yazılır.Yasin, İlyas Aleyhisselâm'ın babası olmakla Âl-i Yasin, yine İlyas demek olur. Yasin bir de Resul-i Ekrem'in isimlerinden olduğuna göre, bazıları Âl-i Yasin'den murad; ümmet-i Muhammed (A.S.M.) olduğunu söylemişlerdir. (E.T.)
İLYE Sağrı, but. Kalçanın üst kısmı.
İLYETEYN Kaba etler. Sağ ve sol butlar.
İLZAK (Lazk. dan) Yapıştırma.
İLZAM Muaraza veya muhakemede delil göstererek muhalifini susturmak, iskât etmek. Söz ve fikirde galibiyet. İltizam ettirmek. İsnad ve isbat etmek.
İLZAMİYAT Bir kimseyi ilzam edip susturmak için söylenen sözler.
İMA İşaret etmek. İşaretle anlatmak. İşaret.
İ'MA Kör etme, âmâ yapma.
İMA' (Emen. C.) Câriyeler, kadın esirler.
İMAAT (İmâ. C.) İşaretler. İmâlar.
İMAD Direk, kolon. * Temel, esas. * Kuvvet. * Bir kavmin reisi ve başta geleni. * Yüksek bina.
İMAD-ÜD DİN Dinin direği.
İ'MAD Direk dikme.
İMAEN İşaret vererek. İşaret ederek.
İ'MAK Derinleştirme. Bir şeyin derinliğine varma.
İ'MAK-I Bİ'R Kuyunun derinleştirilmesi.
İ'MAL Yapmak. İşlemek. İhdas eylemek. * Kullanmak. * Zabt, idare ve hâkimlik etmek. * Fık: Sözü mühmel bırakmayıp bir mâna ile mukayyed ve yüklü eylemek.
İ'MALAT Bir memlekette veya bir fabrikada yapılan işler ve eserler.
İMALAT (İmale. C.) İmaleler. Meylettirmeler. Eğmeler.
İMALE Bir tarafa meylettirmek. Bir tarafa eğmek. * Benzetmek. * Mal vermek. * Edb: Bir heceyi vezne uydurmak için uzatarak okumak.
İ'MALGÂH f. Fabrika, atölye.
İMAM Öne geçmek. * Önde ve ileride olan. Delil ve rehber. * Cemaate namaz kıldıran. * İçtihad sahibi zat. Mezheb sahibi olan. * Bir mahallenin lüzumlu işlerine ve içtimaî vazifelerine nezaret eden. * Müslümanların imamı olan halife ve askerlerin başı. Sultan. Hâkim. Reis. * Ümmetin reisi. İslâm hükümetlerinde Devlet Reisi. * Hz. Ali (R.A.) neslinden gelen zât. * Dershanede günlük talim ve dersler için talebelerin önlerine konan tahtalar. * Kıble tarafı.
İMAM-I ALİ (R.A.) (Bak: Ali-ül Murtaza)
İMAM-I ALİ NAKİ (Hi: 212-254) Eimme-i İsnâ Aşer'den onuncu zât olup, manevi büyük nüfuz ve takva sahibi, ehl-i kemal bir zâttır. Ali İbn-i Muhammed Hâdi diye de bilinir. (R.A.)
İMAM-I ALİ RIZA (Hi: 153 de Medine-i Münevvere'de doğmuştur.) Eimme-i İsnâ Aşer'in yedincisidir. İmam-ı Musa Kâzım'ın oğludur. Tus; yani Meşhed'de medfun olup kabri ziyaretgâhtır. (R.A.)
İMAM-I A'ZAM (Hi: 80-150) Hanefi Mezhebinin imamı. Asıl ismi: Ebu Hanife Nu'man bin Sâbit'tir. Bağdatlı olup Abbasiler devrinde yaşamıştır. Fıkıh ilminin en ileri geleni olup, bu ilmin tedvin ve tervicinde çok büyük hizmet etmiştir. Böyle zâtların vicdan-ı umumiye nezdinde idareyi, hak ve adalette selâmet için, mânevi mürakabeleri çok ehemmiyetli bir husus olduğundan, teklif edilen Kadılık Makamını, hapse ve işkencelere mâruz kaldığı halde kabul etmemiştir. Kudsi vazifesi, siyasetçe muhtelif düşünen müslümanların hepsine şâmil olması sebebi ile bilfiil siyasete girmemiştir. (K.S.)
İMAM-I BEYHAKÎ (Bak: Beyhaki)
İMAM-I BUHARÎ (Bak: Buhari.)
İMAM-I BUSİRÎ (Mi: 1213-1295) İmam-ı Muhammed bin Said "Busayrî" diye bilinir. Kaside-i Bür'e ve Hemziyesi ile meşhur üstün bir İslâm şâiridir.
İMAM-I CA'FER-İ SÂDIK (Hi: 83-148) Hazret-i Ali'nin (R.A.) torununun torunudur. Medine-i Münevvere'de yaşamıştır. Annesi, Hazret-i Ebu Bekir'in soyundandır. Mânevi nüfuzu çok ileri idi, dine büyük hizmetleri görüldü. Demiştir ki: "Kim nefsi için nefsi ile mücâhede ederse, keramete kavuşur, kim de Allah için nefsi ile mücâhede ederse, Allah'a kavuşur." Eimme-i İsnâ Aşerin altıncısıdır. (K.S.)
İMAM-I EBU YUSUF (Hi: 113-182) İmam-ı A'zam'ın fıkha dair eserlerini te'lif etmiştir. Fıkıh sahasının büyük imamlarındandır. Dedesi Sahabe-i Kiramdan Sa'd'dır. (R.A.) İmam-ı Muhammed'le ikisine Fıkıh kitablarında "İmameyn" denir. (K.S.)
İMAM-I GAZALÎ Ahirete irtihâli Hi: 505 dir. "Hüccet-ül İslâm İmam-ı Muhammed Gazalî" diye anılır. O zamanın felsefesinin bâtıl akidelerini red ve cerh ederek Kur'anın eşsizliğini ve hakkaniyet ve mu'cizeliğini isbat etmiş pek çok eserler vermiştir. (K.S.)
İMAM-I HANBELÎ (Hi: 164-241) (Ahmed İbn-i Muhammed İbn-i Hanbelî) Hanbelî Mezhebinin imamı olup ezberinde bir milyon hadis vardı. Müsned adlı kitabında otuzbin hadis mevcuttur. Zühd ve takvası çok ileri idi. (K.S.)
İMAM-I MÂLİK (Hi: 93-179) Medine-i Münevvere'de doğdu. İmâm Mâlik bin Enes diye anılır. Mâlikî Mezhebinin imamı. El-Muvatta isimli eseri, "Kütüb-ü Sitte"ye dahil olacak kıymettedir. Mezhebinin mensubları, Afrika ve Endülüs'te çok yayılmıştır. Bu mezhepte olana "Malikî" denir.
İMAM-I MATÜRİDÎ (Bak: Matüridî)
İMAM-I MUHAMMED (Hi: 135-189) Kufe'de yetişti. 99 kitab te'lif etmiştir. İmâm-ı Mâlik'ten hadis okudu. En meşhur Hanefî fakihlerindendir. (K.S.)
İMAM-I MUHAMMED BÂKIR (Hi: 75-117) Hz. İmam Zeynelâbidin'in oğlu, Hz. İmam-ı Hüseyin'in torundur. Hz. İmam-ı Ca'fer-i Sadık'ın babasıdır. On iki imamın beşincisidir. Büyük bir âlim ve en meşhur velilerdendir (K.S)
İMAM-I MÜBİN İlim ve emr-i İlâhînin bir nev'ine bir ünvandır ki, âlem-i şehadetten ziyade âlem-i gayba bakıyor. Yani, zaman-ı halden ziyade mazi ve müstakbele nazar eder. Yani, her şeyin vücud-u zahirîsinden ziyade aslına, nesline ve köklerine ve tohumlarına bakar.(...Evet, şu İmam-ı Mübin, bir nevi ilim ve emr-i İlâhînin bir ünvanıdır. Yani, eşyanın mebadileri ve kökleri ve asılları kemal-i intizam ile eşyanın vücudlarını gayet san'atkârane intac etmesi cihetiyle elbette desatir-i ilm-i İlâhînin bir defteri ile tanzim edildiğini gösteriyorlar. Ve eşyanın neticeleri, nesilleri, tohumları; ileride gelecek mevcudatın programlarını, fihristelerini tazammun ettiklerinden elbette evamir-i İlâhiyenin bir küçük mecmuası olduğunu bildiriyorlar. Meselâ; bir çekirdek bütün ağacın teşkilatını tanzim edecek olan programları ve fihristeleri ve o fihriste ve programları tâyin eden o evamir-i tekviniyyenin küçücük bir mücessemi hükmünde denilebilir...Şu mânadaki İmam-ı Mübin, kader-i İlâhînin bir defteri, bir mecmua-i desâtiridir. O desâtirin imlâsı ile ve hükmü ile, zerrat, vücud-u eşyadaki hidemâtına ve harekâtına sevkedilir. Amma Kitab-ı Mübin ise; âlem-i gaybdan ziyade âlem-i şehadete bakar. Yani, mazi ve müstakbelden ziyade zaman-ı hâzıra nazar eder. Ve ilim ve emirden ziyade kudret ve irâde-i İlâhiyenin bir ünvanı, bir defteri, bir kitabıdır. İmam-ı Mübin kader defteri ise, Kitab-ı Mübin kudret defteridir. Yani, her şey vücudunda, mahiyetinde ve sıfat ve şuunâtında kemal-i san'at ve intizamları gösteriyor ki; bir kudret-i kâmilenin desatiri ile ve bir irade-i nâfizenin kavanini ile vücud giydiriliyor. Suretleri tayin, teşhis edilip, birer mikdar-ı muayyen, birer şekl-i mahsus veriliyor. Demek o kudret ve iradenin küllî ve umumî bir mecmua-i kavanini, bir defter-i ekberi vardır ki; her bir şeyin hususî vücudları ve mahsus suretleri ona göre biçilir, dikilir, giydirilir. S.)
İMAM-I RABBANÎ (Bak: Ahmed-i Farukî)(Silsile-i Nakşi'nin kahramanı ve bir güneşi olan İmam-ı Rabbanî (R.A.) Mektubat'ında demiş ki: "Hakaik-ı imaniyeden bir mes'elenin inkişafını, binler ezvak ve mevâcid ve keramata tercih ederim."Hem demiş ki: "Bütün tariklerin nokta-i müntehası, hakaik-ı imaniyenin vuzuh ve inkişafıdır."Hem demiş ki: "Velâyet üç kısımdır: Biri velâyet-i suğra ki, meşhur velâyettir, biri velâyet-i vusta, biri velâyet-i kübradır. Velâyet-i kübrâ ise; verâset-i nübüvvet yoluyla, tasavvuf berzahına girmeden doğrudan doğruya hakikata yol açmaktır."Hem demiş ki: "Tarik-ı Nakşide iki kanad ile sülûk edilir." Yâni: "Hakaik-ı imaniyeye sağlam bir surette itikad etmek ve feraiz-i diniyeyi imtisal etmekle olur. Bu iki cenahta kusur varsa, o yolda gidilmez." Öyle ise tarik-ı Nakşinin üç perdesi var: Birisi ve en birincisi ve en büyüğü: Doğrudan doğruya hakaik-ı imaniyeye hizmettir ki, İmam-ı Rabbanî de (R.A.) âhir zamanında ona sülûk etmiştir. İkincisi : Feraiz-i diniyeye ve Sünnet-i Seniyyeye tarikat perdesi altında hizmettir.Üçüncüsü : Tasavvuf yoliyle emrâz-ı kalbiyenin izalesine çalışmak, kalb ayağıyle sülûk etmektir. Birincisi Farz, ikinci Vâcib, bu üçüncüsü ise Sünnet hükmündedir.Madem hakikat böyledir, ben tahmin ediyorum ki: Eğer Şeyh Abdülkadir-i Geylanî (R.A.) ve Şâh-ı Nakşibend (R.A.) ve İmam-ı Rabbanî (R.A.) gibi zatlar bu zamanda olsaydılar, bütün himmetlerini, hakaik-ı imaniyenin ve akaid-i İslâmiyenin takviyesine sarfedeceklerdi. Çünkü saadet-i ebediyenin medarı onlardır. Onlarda kusur edilse, şekavet-i ebediyeye sebebiyet verir. İmansız Cennet'e gidemez, fakat tasavvufsuz Cennet'e giden pek çoktur. Ekmeksiz insan yaşayamaz, fakat meyvesiz yaşayabilir. Tasavvuf meyvedir, hakaik-ı İslâmiye gıdadır. M.)
İMAM-I REMLÎ (Bak: Remlî)
İMAM-I ŞÂFİÎ (Hi: 150-204) İmam-ı Abdullah bin Muhammed diye de anılır. Üçüncü ceddi olan Şâfiî, hayatında Resulüllâh'ı (A.S.M.) gördüğü için o isimle anılır. Nesebi, Abd-i Menaf'da Peygamberimiz (A.S.M.) ile birleşir. Gençliğinde çok fakir bir hayat yaşadı. Çok ileri muhaddis ve müfessir-i Kur'andır. Usul-ü Hadis ve Fıkha dair te'lifatı vardır. Şâfiî Mezhebinin imamıdır. Tıb, şiir ve edebiyatta da çok ileridir. (K.S.)
İMAM-I TABERANÎ (Süleyman bin Ahmed Taberanî) Hadis âlimidir. Şam'da Taberiyye'de doğmuş ve orada vefat etmiştir. (260-360) Kebir, Evsat ve Sagir hadis kitablarını yazmak için 33 sene Irak, Hicaz, Yemen, Mısır ve başka yerleri dolaşmıştır.
İMAME İslâma mahsus baş kisvesi olan sarık. Zırhlı külâh. * Çubuk ve sigaralığın başına takılan ağızlık. * Tesbihin başındaki ve ipin iki ucu içinden geçen uzunca tane.
İMAMET İmamlık. Namazda cemaati idare eden zâtın hal ve sıfatı. * Halifelik.İmamet iki kısma ayrılır:1- İmamet-i suğra: Namazda cemaate yapılan imamlık.2- İmamet-i kübra : Emir-ül mü'minîn olmak. Yani müslümanlar arasında riyaset-i âmmeyi hâiz bulunmaktır.
İMAMEVİ t. Eskiden kadınlara mahsus hapishane.
İMAMEYN İki İmam. * Fık: Ekseriyetle Hanefî kitaplarında "İmameyn" dendiği zaman "İmam-ı Ebu Yusuf ile İmam-ı Muhammed" anlaşılır. Bazan da İmam-ı A'zam ile İmam-ı Şâfiî Hz.lerine söylenir.
İMAMZADE İmam oğlu. Babası imam veya imam ünvanını hâiz olan adam.
İM'AN Fazla dikkat ve ihtimam. Bir şeyde çok ileri gitmek. * Bir adamın hakkını ikrar eylemek. * Pek uzağa koşmak ve bir hususta hakkı mütecaviz olmak üzere, mübalâğa ve içtihad etmek.
İM'AN-I NAZAR Bir işi dikkatle düşünmek; inceden inceye bakmak ve tedkik etmek.
İMAN İnanmak. İtikad. Hakkı kabul, tasdik ve iz'ân etmek. İslâmiyeti kabul edip amel etmek. Dini bütün hakikatleri kabul edip gereğini yerine getirmek. "Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) tebliğ ettiği zaruriyat-ı diniyeyi tafsilen ve zaruriyatın gayrısını icmâlen tasdik etmekten hasıl olan bir nurdur."(Öyle ise iman, Şems-i Ezelîden vicdan-ı beşere ihsan edilen bir nur ve bir şuadır ki; vicdanın iç yüzünü tamamiyle ışıklandırır ve bu sâyede, bütün kâinat ile bir ünsiyet, bir emniyet peyda olur. Ve her şeyle kesb-i muarafe eder. Ve insanın kalbinde öyle bir kuvvet-i maneviye husule gelir ki; insan o kuvvet ile her musibete, her hâdiseye karşı mukavemet edebilir ve öyle bir vüs'at ve genişlik verir ki; insan o vüs'atle geçmiş ve gelecek zamanları yutabilir. İ.İ.)(Ey arkadaş! Bütün lezzetler imanda olduğu gibi, bütün elemler de dalâlettedir. Bunun izahı ise; bir şahıs, kudret-i ezeliye tarafından, adem zulümatından şu korkunç dünya sahrasına atılırken gözünü açar, bakar. Bir lütuf beklediği zaman, birdenbire düşmanlar, hastalıklar, elemler, belâlar hücum etmeğe başlarlar. Bir meded, bir yardım için müsterhimane tabiata ve anasıra baktığı vakit, kasavet-i kalble, merhametsizlikle karşılaşır. Ecram-ı semâviyeden istimdat etmek üzere başını havaya kaldırır. O ecram, atom bombaları gibi dehşetli ve heybetli hâlleriyle gözüne görünür. Hemen gözünü yumar, başını eğer, düşünmeğe başlar. Bakar ki, hayati hâcetleri bağırıp çağırmaya başlarlar. Bütün bütün tevahhuş ederek hemen kulaklarını tıkar, vicdanına iltica eder; bakar ki; vicdanı, binler âmâl (emeller) ve emânî ile dolu gürültülerinden cinnet getirecek bir hâle gelir. Acaba, hiçbir cihetten hiçbir teselli çaresini bulamayan o zavallı şahıs, mebde ile meâdi, Sâni' ile haşri itikad etmezse, onun o vaziyetinden Cehennem daha serin olmaz mı? İ.İ.)
İMAN-I BİL-ÂHİRET Âhirete, öldükten sonra dirileceğine, haşir ve neşre, Cennet ve Cehennem'e inanmak.(Evet, subutî bir emri ihbar etmenin kolaylığı ve inkâr ve nefyetmenin gayet müşkül olduğu bu temsilden görülür. Şöyle ki:Biri dese: Süt konserveleri olan gayet hârika bir bahçe, küre-i arz üzerinde vardır. Diğeri dese: Yoktur. İsbat eden, yalnız onun yerini veyahut bazı meyvelerini göstermekle kolayca dâvasını isbat eder. İnkâr eden adam, nefyini isbat etmek için küre-i arzı bütün görmek ve göstermekle dâvasını isbat edebilir. Aynen öyle de: Cennet'i ihbar edenler yüzbinler tereşşuhâtını, meyvelerini, asârını gösterdiklerinden kat'-ı nazar, iki şâhid-i sâdıkın sübutuna şehadetleri kâfi gelirken; onu inkâr eden, hadsiz bir kâinatı ve hadsiz ebedî zamanı temaşa etmek ve görmek ve eledikten sonra inkârını isbat edebilir; ademini gösterebilir. S.)
İMAN-I BİLLÂH Allah'a ve O'nun sıfatlarına inanmak.
İMAN-I İCMALÎ İcmalî iman, yani; taraf-ı Nebevîden tebliğ buyurulan şeylerin hey'et-i mecmualarına inanmak, yâni; "Her ne tebliğ buyruldu ise; cümlesi haktır" diye tasdik etmektir.
İMAN-I MAKBUL Mü'minlerin imanı.
İMAN-I MERDUD Münafık olan kimselerin imanı.
İMAN-I TAHKİKÎ İmana aid bütün mes'eleleri yakînî surette tedkik ile bilmek ve yaşamak ve tahkikî iman derslerini veren ve taklidî imanı tahkike tebdil eden eserleri sadakatla okumak neticesinde hâsıl olan sağlam, sarsılmaz iman. (Mü'minin kalbi tasdik nuru ile o derece münevver olmasıdır ki, o nur bütün letaif-i insaniyyeye nüfuz eder.)
İMAN-I TAKLİDÎ Az şüphelere mağlup olabilen, başkalarını takliden olan iman. Tahkik ehline ait olmayan, câhillere mahsus iman.
İMAN-I YE'S Çaresiz kalan, hayatından ümidsiz olan bir kimsenin imanı.
İ'MAR Yapmak. Tâmir etmek. Şenlendirmek. Mâmur kılmak. Harabilik ve ıssızlıktan kurtarmak.
İMARAT (İmaret. C.) İmaretler, genel aşevleri.
İMARET Emirlik. Beylik.
İMARET Mâmur etmek, şenlendirmek. Mâmurluk. * Hayrat için fakirlere yemek verilen yer. (Bak: Amâir)
İMARET KEMERİ Eskiden medresenin en güçlü, kuvvetli, kıdemli ve sözü dinlenen talebesi hakkında kullanılır bir tabirdi. Ayrıca bu tabir, medrese talebelerinden iaşe işlerine bakmak üzere bir sene müddetle seçilenler hakkında da kullanılırdı. Bunlar, bellerine kemer taktıkları için bu isim verilmişti.
İMATA Uzaklaştırma yahut uzaklaştırılma.
İMATE Ölü hale getirmek. Öldürmek. Fena etmek.
İMATE-İ VAKT Vakit öldürme. Boşu boşuna zaman harcama.
İMBİK (Bak: İnbik)
İMDAD Yardım. Yardıma yetişmek. "Yetişin, kurtarın" mânasında da kullanılır. * Yardıma gönderilen kuvvet. * Vâdeyi uzatmak. Mühlet vermek.
İMDADİYE Savaş zamanlarında harp masrafını karşılamak, sulh vaktinde de bütçe açığını kapatmak için halktan alınan örfi vergi. Harp için alınana "imdadiye-i seferiye", açığı kapatmak gayesiyle alınana da "imdadiye-i hazariye" denilirdi.
İMECE Köyün umumi işlerinde veya köylünün kendi işlerinde köy halkının müştereken çalışması. Beraberce birçok kimsenin toplanıp elbirliğiyle bir kişinin işini halletmesi ve herkesin işinin sıra ile bitirilmesi.
İMHA Bozmak, yok etmek, mahvetmek. Yıkmak. Zâil etmek.
İMHA Keskinletme, bileme.
İMHAK Kararma. * Bereketsiz.
İMHAL Mühlet verme. Sonraya kalmasına müsaade etme.
İMHAR Hâtun için mehr tayin etmek. Evleneceği kız veya kadın için mehr tayin etmek.
İMHAZ Doğrulukla yapma.
İMKÂN Mümkün olmak. Olacak hâlde bulunmak. (Bak: Hudus)
İMKÂN-I ÂDÎ Zâtında dâima mümkün olan. Her zaman olabilen. Olmasında bir mânia bulunmayan.
İMKÂN-I AKLÎ Man: Aklen mümkün bilinen. * Aklen mümkün olma.
İMKÂN-I ÖRFÎ Emsaline pek az rastlanan hârika bir âdet veya keramet gibi.
İMKÂN-I VEHMÎ Vehimle bir şeyi mümkün görmek, zannetmek.
İMKÂN-I ZÂTÎ Vukuu mümkün olan iş. Bir şeyin, aslında mümkün olması.
İMKÂN-I ZİHNÎ Bir şeyin mümkün olabileceğini zihinle düşünmek.(Vesveseli adam imkân-ı zâtî ile imkân-ı zihnîyi birbiriyle iltibas eder. Yani, bir şeyi zâtında mümkün görse, o şeyi zihnen dahi mümkün ve aklen meşkuk tevehhüm eder. Halbuki, İlm-i Kelâm'ın kaidelerindendir ki; imkân-ı zâtî ise, yakîn-i ilmîye münâfi değil ve zaruret-i zihniyyeye zıddiyyeti yoktur. Meselâ: Şu dakikada Karadeniz'in yere batması zâtında mümkündür ve o imkân-ı zâtî ile muhtemeldir. Halbuki yakînen o denizin yerinde olduğunu hükmediyoruz. Şüphesiz biliyoruz ve o ihtimâl-i imkânî ve o imkân-ı zâtî bize şek vermez, bir şüphe getirmez, yakînimizi bozmaz. Meselâ: Şu güneş zatında mümkündür ki, bugün gurub etmesin veya yarın tulu' etmesin. Halbuki bu imkân, yakînimize zarar vermez, şüphe getirmez. İşte bunun gibi, meselâ: Hakaik-ı imâniyeden olan hayat-ı dünyeviyenin gurubuna ve hayat-ı uhreviyyenin tuluuna, imkân-ı zâtî cihetinde gelen vehimler, yakîn-i imanîye zarar vermez. Hem "lâ ibrete li-l-ihtimali-l-gayri-n-nâşi an delilin" yani: "Bir delilden neş'et etmeyen bir ihtimalin hiç ehemmiyeti yoktur" olan kaide-i meşhure, hem usul-üd din, hem usul-ü fıkhın kaide-i mukarreresindendir. S.)
İMKÂNAT Varlığı da yokluğu da mümkün olanlar. Ademle vücudu müsavi olanlar. Var olmasında başkasına muhtaç bulunan şeyler.
İMLA Doldurma, doldurulma. * Yazı yazma. (Dikte) * Bir dildeki kelime ve sözleri doğru yazma bilgisi. * Müddeti mühlet vererek uzatma.
İMLAK Çok fakir düşmek.
İMLAK Mülk sahibi olmak. * Bey etmek. * Evlendirmek.
İMLAL (Melâl. den) Usandırma veya usandırılma.
İMLAS Karanlık. * Karışma. * Koyunun tüyü dökülme.
İMLİSE Çöl, sahra.
İMLİSÎ Hırsız, sârık.
İMMA (Terdid edatıdır) "Ya, veya" diye tercüme edilir.. Şek, şüphe, ibahe, bağışlamak, hayret vermek mânâlarını da ifade eder.
İMMİSAR (İmtisar ile aynı mânâdadır) Süt sağmak. * Bir şeyi incelemek. * Az olmak. * Dağılmak. * Hâil, perde.
İMPARATOR Lât. Büyük kral. Birkaç devlete hükmünü geçiren büyük hükümdar. Tahta çıkan kadın olursa ona imparatoriçe denir.
İMRAC Ahde vefa etmeme, sözden cayma. * Hayvanı çayıra salıverme.
İMRAN Hz. Meryemin babası. (Bak: Âl-i İmran)
İMRAR Geçirmek. Mürur ettirmek. * İpi sağlam bükmek. * Acıtmak. Acı olmak.
İMRAR-I EVKAT Vakitleri geçirmek.
İMRAZ İllet sahibi olmak. Hasta etmek. Bir kimseyi hasta bulmak.
İMREE(T) Kadın. Hâtun. Avrat.
İMRUZ f. Bugün.
İMSA Akşama kalma. * Bozma.
İMSAK Kendini tutmak. Bir şeyden el çekme. * Oruca başlama zamanı. * Hapsetmek. * Şer'an müftirat denen şeylerden (orucu bozan şeylerden) nefsi hakikaten veya hükmen men' etmek. * Yemez içmez adamın hâli. Cimrilik, hasislik, pintilik.
İMSAKİYE Ramazanda imsak vakitlerini gösteren cetvel.
İMSAL Boşuboşuna sarfetme, lüzumsuz yere harcama. Har vurup harman savurma.
İMSAS (Mass. dan) Emdirme, emdirilme. * Tıb: Suda erimiş ilâcı şırınga etmek.
İMSAS Değdirmek. Elle tutmak. Meshetmek.
İMŞEB f. Bu gece.
İMTAR Yağdırma veya yağdırılma.
İMTAR-I AHCÂR Taş yağdırma.
İMTAR-I MATAR Yağmur yağdırma.
İMTİDAD Uzanmak. Uzayıp gitmek. Gerilip ve çekilip uzanmak. * Boy. Tul. Uzunluk. * Feza, uzay.
İMTİDAH (Medh. den) Medhetme, övme.
İMTİDAH Aşma, taşma.
İMTİHA' (Mahv. dan) Mahvolma, perişan olma, yok olma.
İMTİHA' Bileme veya bilenilme, yahut da bilenme.
İMTİHA-Yİ SEYF Kılıcın bilenmesi, keskinleştirilmesi.
İMTİHAK Bozulma.
İMTİHAN Deneme, Tecrübe etmek. * Bir şeyin hakikatına ıttılâ peyda etmek için çok dikkatle düşünmek. * Salâhiyet veya salâhiyetsizliğini anlamak için yapılan teftiş ve tecrübe.(Hakîm-i Ezeli, inâyet-i sermediye ve hikmet-i ezeliyenin iktizası ile, şu dünyayı, tecrübeye mahal ve imtihana meydan ve esmâ-i hüsnâsına âyine ve kalem-i kader ve kudretine sahife olmak için yaratmış ve tecrübe ve imtihan ise neşv ü nemâya sebeptir. O neşv ü nemâ ise, istidatların inkişafına sebeptir. O inkişaf ise, kabiliyetlerin tezahürüne sebeptir. O kabiliyetlerin tezahürü ise, hakaik-ı nisbiyenin zuhuruna sebebtir. Hakaik-ı nisbiyenin zuhuru ise, Sâni-i Zülcelâlin esmâ-i hüsnâsının nukuş-u tecelliyatını göstermesine ve kâinatı mektubat-ı Samedaniyye suretine çevirmesine sebeptir. İşte bu sırr-ı imtihan ve sırr-ı teklif iledir ki; ervâh-ı âliyenin elmas gibi cevherleri ervâh-ı sâfilenin kömür gibi maddelerinden tasaffi eder, ayrılır.İşte, bu mezkur sırlar gibi daha bilmediğimiz çok ince, âli hikmetler için, âlemi bu surette irade ettiğinden şu âlemin tegayyür ve tahavvülünü dahi o hikmetler için irade etti. Tahavvül ve tegayyür için zıtları birbirine hikmetle karıştırdı ve karşı karşıya getirdi. Zararları menfaatlara mezcederek, şerleri hayırlara idhal ederek, çirkinlikleri güzelliklere cem'ederek, hamur gibi yoğurarak şu kâinatı tebeddül ve tagayyür kanununa ve tahavvül ve tekâmül düsturuna tâbi kıldı. Vaktaki meclis-i imtihan kapandı. Tecrübe vakti bitti. Esmâ-i Hüsnâ hükmünü icra etti. Kalem-i kader, mektubatını tamamiyle yazdı. Kudret, nukuş-u san'atını tekmil etti. Mevcudat, vezaifini ifa etti. Mahlukat, hizmetlerini bitirdi. Herşey, mânasını ifade etti. Dünya, âhiret fidanlarını yetiştirdi. Zemin, Sâni-i Kadir'in bütün mu'cizat-ı kudretini, umum havârık-ı san'atını teşhir edip gösterdi. Şu âlem-i fena, sermedi manzaraları teşkil eden levhaları zaman şeridine taktı. O Sâni-i Zülcelâl'in hikmet-i sermediyyesi ve inayet-i ezeliyyesi; o imtihan neticelerini, o tecrübenin neticelerini, o Esmâ-i Hüsna'nın tecellilerinin hakikatlarını, o kalem-i kader mektubatının hakaikını, o nümune-misal nukuş-u san'atının asıllarını, o vezaif-i mevcudatın faidelerini, gayelerini, o hidemat-ı mahlukatın ücretlerini ve o kelimat-ı kitab-ı kâinatın ifade ettikleri mânaların hakikatlarını ve istidat çekirdeklerinin sünbüllenmesini ve bir mahkeme-i kübra açmasını ve dünyadan alınmış misalî manzaraların göstermesini ve esbab-ı zâhiriyyenin perdesinin yırtmasını ve herşey doğrudan doğruya Hâlik-ı Zülcelâline teslim etmesi gibi hakikatları iktiza etti ve o mezkur hakikatları iktiza ettiği için, kâinatı dağdağa-i tagayyür ve fenadan, tahavvül ve zevalden kurtarmak ve ebedileştirmek için o zıtların tasfiyesini istedi ve tagayyürün esbabını ve ihtilâfatın maddelerini tefrik etmek istedi. Elbette kıyameti koparacak ve o neticeler için tasfiye edecek. İşte şu tasfiyenin neticesinde cehennem, ebedî ve dehşetli bir suret alıp, taifeleri $ tehdidine mazhar olacak. Cennet; ebedî, haşmetli bir suret giyerek ehli ve ashabı $ hitabına mazhar olacak. S.)
İMTİHAN Hor ve zelil kılmak.
İMTİHAZ Hâlis, katıksız ve saf olma. Durulanma.
İMTİKÂR (Mekr. den) Oyuna kanma, aldanma.
İMTİLA' Dolma. Dolgunluk. * Tıb: Kan durma, kan toplanma.
İMTİLA-İ MİDE Mide dolgunluğu.
İMTİLAL Bir millete karışma.
İMTİNA' Feragat edip geri durma. * Muvafakat etmeme. Çekinme. İstememe. Yapmama. * İmkânsızlık, mümkün olmayış.
İMTİNA-İ ÂDİ Bir şeyin olması âdeta mümkün olmamak.
İMTİNA-İ HAKİKİ Bir şeyin mümkün olmamasının aklen zaruri olması. (Meselâ: Bir kimse kendinden yaş bakımından büyük olan başka bir kimse hakkında: "Bu benim oğlumdur" diye iddia etse, dâvâsı dinlenmez. Çünkü, kendinden yaşça büyük bir adamın, kendisinin neslen oğlu olması aklen muhaldir.)
İMTİNAN Minnet. Kendine minnet etmek. Birisine yaptığı ihsan ve iyiliği başına kakmak. * Memnun olmak. * Birisinin çok iftiharla sevdiği ve mâlik olduğu şeye nâil olmak.
İMTİRA' Çıkarma, ihrac etme, dışarı atma. * Şüphelenme, kuşkulanma. * Tereddüt, mütereddidlik, kararsızlık.
İMTİRAS Sürtünme, kaşınma.
İMTİRAS-I HİMAR Eşeğin sürtünüp kaşınması.
İMTİSAL Nümune kabul etme. * Uymak. Ayrılmamak üzere inkıyad etme. * Mesel ve kıssa söyleme. * Bir şeyin suretine girme. * Muvafakat ve mutabakat etme. * Katili kısas etme. (Bak: Dimağ)
İMTİSALEN Bağlı olarak, imtisal ederek, uyarak, tâbi olarak.
İMTİSAR (Bak: İmmisar)
İMTİSAS Emerek çekilmek, emmek, emilmek. Hazmolunmuş olan maddelerin, damarlar tarafından emilmesi.
İMTİŞAT Tarama. Saç veya sakal tarama.
İMTİYAZ Diğerlerinden ayrılmak. Farklı olmak, benzerlerinden ayrılmak. * Resmi veya hususi izin. * Masraflı veya mes'uliyetli bir işin başkaları yapmamak üzere bir şahıs veya şirket yahut da bir hey'ete tahsis edilmesi.
İMTİYAZAT (İmtiyâz. C.) İmtiyâzlar, izinler, müsâadeler.
İMTİYAZ MADALYASI 2. Abdülhamid'in 11/10/1885 tarihli emriyle devlet ve memleket yararına hizmet edenlere, vazifeyle gönderildikleri yerde başarı gösterenlere verilmek üzere çıkarılan madalya. Altun ve gümüşten olmak üzere iki çeşit olan bu madalyaların ön yüzünde II. Abdülhamid'in "Elgazi" tuğrası, bunun altında saltanat arması yer alır. Arka yüzünde: "Devlet-i Osmaniye uğrunda fevkalâde ibraz-ı sadakat ve şecaat edenlere mahsus madalyadır" yazısı altında madalyayı alacak olanın adının yazılacağı boş bir bölüm vardır. En altta 1300 rakamı okunmaktadır.
İMTİZAC Muvafık ve mutabık olmak. Mezcolmak, uyuşmak. İyi geçinmek. Karışmak.
İMTİZAC-I ELVAN Renklerin uygunluğu.
İMTİZACAT (İmtizac. C.) İmtizaclar.
İMTİZACKÂR f. Uyuşarak, anlaşarak, karışarak. Kaynaşmağa müsait surette.
İMZA Kendi ismini veya kendine ait bir işareti, kendisinin kabullenerek yazması. * İcra ve tamam eylemek.
İMZA-İ KAZA Huk: Verilen hükmü infaz edip yerine getirme.
İMZA-Yİ PADİŞAHÎ Padişahın imzası. Osmanlı Padişahları tarafından vaktiyle hükümdarlara yazılan name-i hümayunların kenarlarına altun yaldızla imza konurdu. Bunlara imza-yı padişahî denilirdi.
ÎN İri ve güzel gözlüler.İN : Yabani hayvanların barınağı, yuvası. Mağara.
İNA' Kap-kacak, tencere gibi lüzumlu ev eşyası. * Bir şeyin vakti gelip çatmak.
İNA Uzaklaştırma.
İ'NA Zahmete uğramak.
İNA' Yemiş toplama zamanı gelme.
İNA Geciktirme, alıkoyma, zayıf düşürme.
İNABE Günahları terk ile Hakka dönüş. Hakka tâbi bir mürşide bağlanmak. (Hakk'a ikbal ü teveccüh ve âyât-ı hakkı teemmül ile tevbedir ki, asl-ı hakikatı hayır nöbetine girmek demektir.) (E.T.)
İ'NAC Hayvanı kıç üstü çökertmek. (Omurga kemiği) ağrıma.
İ'NAD Dinmeden akma. * Çekişme.
İNAD Israr, muannidlik, ayak direme, dediğinden vazgeçmeme.
İNADEN İnad olsun diye. Tersine olarak.
İNADİYE Eşyanın hakikatlarını, varlığını inkâr eden bir zümre. (Bak: Sofizm)
İNAF Bir kimseyi, bir şeyden vazgeçirmeğe çalışmak.
İ'NAF Sertlik etme.
İNAHA (Deve) Çökerme.
İNAK Birbirinin boynuna sarılma, kucaklaşma.
İNAK Sözüne inanılır, itimat edilebilir, mutemed.* Müsteşar, müşavir. * İstişare, re'y.
İNAKA Aşırı güzelliği ve câzibedarlığı ile hayret verme.
İN'AL Nallama veya nallama.
İNALE Kavuşturma, vâsıl etme, nâil etme, ulaştırma. * Yemin, kasem, and. * İhsanda bulunma, bağışta bulunma.
İN'AM Nimet vermek. İhsan etmek. * Doğruya sevketmek, hidâyete ulaştırmak. * İyilik etmek, bahşiş vermek. * Tar: Osmanlı İmparatorluğu zamanında yeniçerilerin aylıklarına yapılan zam. (Bak: Nimet)
İN'AMAT (İn'am. C.) Yardım ve inayetler, meded vermeler. Nimetlendirmeler.
İN'AMAT-I KÜLLİYE Bütün in'amlar. Cenab-ı Hakk'ın mahlukata, hususan insanlara hadsiz nimetler ihsan etmesi.
İNAME Uyutma. * Kıtlık.
İNAME-İ ETFAL Çocukların uyutulması.
İN'AMPERVER f. Nimetlerle bezeyen, çok nimet veren. Tehlikelerden sâlim kılan.
İNAN Dizgin. * İdare etme, yürütme.
İ'NAN Büyü ile bağlanma.
İNAN f. Bu kimseler, bunlar. (İşaret zamiridir).
İNANGERDAN f. Dizgin çevirme, geri dönme.
İNANGİR f. Dizgin yakalama. Dizgin tutma.
İNANKEŞ f. Dizgin çeken, hasaplı giden.
İNANRİZ f. Dizgin bırakmış, koşturan.
İNANTAB f. Dizgin çevirip dönen.
İNARE (Nur. dan) Nurlandırma, aydınlatma, ışıklandırma.
İNAS (Ünsâ. C.) Kadınlar, kızlar.
İNAS (Üns. den) Alıştırma, ünsiyet ettirme. * Görme, bilme.
İN'AŞ Harekete getirme, canlılık kazandırma. Yukarı kaldırma.
İ'NAT Zahmete uğratma, meşakkate maruz bırakma. * Edb: Mukayyed kafiye ve mukayyed seci' san'atı.
İNAYAT (İnayet. C.) İnayetler, iyilikler, lütuflar, ihsanlar.
İNAYET Yardım, lütuf meded etmek. * Mühim bir işle karşılaşıp onunla meşgul olmak.
İNAYET-İ RABBANİYE Allah'ın inayeti.
İNAYET-İ ŞÂMİLE f. Herkese ait umumi inayet ve yardım.
İNAYET DELİLİ (Bak: Delil-i inayet)
İNAYETEN İnayet, yardım ve iyilik olarak.
İNAYETHAH f. İnayet isteyen, meded bekleyen.
İNAYETKÂR f. Yardım ve iyilik eden. Lütuf ve inayette bulunan.
İNAYETKÂRÂNE f. İnayet edene yakışır surette. Yardım ve iyilikte bulunan kimseye yakışacak şekilde.
İNBA Haber verme. İhbar eyleme. Tebliğ etme.
İNBAC Münasebetsiz ve lüzumsuz konuşma.
İNBAH Uyandırma, uyarma. * Kımıldatma, harekete getirme.
İNBAT Nebâtı bitirme. Tohumu yere dikip yeşillendirme. Nebâtın bitmesini sağlama.
İNBAT Su arama.
İNBİAS Gönderilme, yollanma. * İleri gelme, meydana çıkma.
İNBİGA Liyâkat, lâyıklık, beğenilme.
İNBİHAR Yorgunluktan dolayı nefes kesilip soluk soluğa kalma.
İNBİK Süzme âleti. Akıcı maddelerin süzgeçten geçirilmesine mahsus âlet.
İNBİKA (Bükâ. dan) Ağlama, göz yaşı dökme.
İNBİSAS Yayılıp dağılma.
İNBİSAT Genişleme. Yayılma. * Açık yüzlü olma. Şâd, mesrur ve mahzuz olma. * Gönül açıklığı. Kalb ferahlığı. * Fiz: Sıcaklığın etkisiyle madenî cisimlerin enine, boyuna büyüyüp uzaması. Genleşme.
İNCA' Kurtarma, necata erdirme, selâmete çıkarma.
İNCAH İşi tamamlama, işi bitirme. * İsteğe erme, arzu edilen şeye ulaşılma.
İNCAL Davarı çimene salma, yeşilliğe bırakma.
İNCAM Meydana çıkarma. * (Yağmur) dinme.
İNCAS (Necis. den) Pisleme, necisleme.
İNCAZ (C.: İncâzât) Yerine getirme. Verilen sözü tutma.
İNCAZ-İ VA'D Va'dini yerine getirme. Verdiği sözünü tutma.
İNCE DONANMA Tar: Hafif gemilerden meydana gelen donanma. Bunun yerine "Hafif Donanma" da denilir. Bunların en meşhurları: Uçurma, varna, beş çifteleri, karamürsel, aktarma, üstüaçık, çiftekayığı, brolik, celiyye, çamlıca, kütük, at kayığı, kancabaş, âyaska, işkampaviya, şahtur, çekelve, kırlangıç, firkate, kalite, pergandi, mavna, grıp, kadırga, baştarde vb. dir.Buharın icadından ve zırhlı harp gemileri yapıldıktan sonra hafif kruvazör ve gambotlardan teşekkül eden deniz kuvvetine "İnce Donanma" denmeğe başlanmıştır. (O.T.D.S.)
İNCİBAR Kırılmış olan kemiğin bağlanıp tekrar kaynaması.
İNCİFAF (Ceff. den) Kurumak.
İNCİL Dört büyük kitabdan birisi. Hristiyanların mukaddes kitabı olup, Hazret-i İsa'ya (A.S.) gelen kitab. * Beşaret, müjde.
İNCİLA Cilâlanma. Parlama. * Görünme, belli olmak, açılma.
İNCİLAB Celbedilme. Çekilme. Sürülüp götürülme.
İNCİMAD Donma. Buzlanma. Sertleşme.
İNCİRAD Mücerred olma, tecrid edilme, soyunma.
İNCİRAR Çekilip uzanma. Çekilme. Bir neticeye doğru çekilerek sona erme.
İNCİRAR-I KELÂM Söz gelişi.
İNCİZA' (Değnek) Kırılma. * (İp) Kopma.
İNCİZAB Cezbedilme, çekilme.(Fıtrat-ı zîşuur olan vicdandaki incizab ve cezbe, bir hakikat-ı câzibedarın cezbesiyledir. M.)
İNCİZAM Kesilme. * Cüzzam hastalığına tutulmuş kimsenin bir organının (âzâsının) kopması.
İNCİZAM (Kemik) Kırılma. * Gr: Meczum olma. Kelimenin son harfi harekesiz olarak telâffuz olunma.
İNCİZAZ Kesilme.
İNCU f. İnci, lü'lü', dürr.
İND Arapçada zaman veya mekân ismi yerine kullanılır. Hissî ve manevî mekân. Maddî ve manevî huzura delâlet eder. Nezd, huzur, yan, vakt, taraf gibi mânâlara gelir. Gayr-ı mütemekkindir. Yani harekeleri değişmez. İzafete göre zamanı ifade eder (Min) harf-i cerriyle birleşebilir. Bazan da zarf olmaz. Bazan kalb ve ma'kul irade olunur. Yani, bazan huzur-u kalbîye delâlet eder ki, itikad mânasına kullanılır. Bazan mâkuledeki hissi huzura zarf olduğu gibi, huzur-u manevîye de zarf olur. Bâzan onunla fiil emir olur. Hüküm, fazıl, ihsan, teşvik ve tergib etmek mânalarına gelir.
İND-İ İLÂHÎ Allah'ın indinde. Allah'ın nazarında.
İNDA' Cömertlik etme.
İNDAB (Nedeb. den) Yara iyileşip kabuk bağlama.
İNDALLAH Allah yanında. Allah indinde.
İNDEKE Senin yanında. Sana göre.
İNDELBA'Z (İnd-el ba'z) Bazılarına göre.
İNDELHACE İhtiyaca göre. İhtiyaç vaktinde.
İNDELİCAB (İnd-el icab) İcab ettiği zaman, gerekince, iktiza ettiğinde.
İNDETTAHKİK (İnd-et tahkik) Tahkik sonunda, araştırma neticesinde.
İNDÎ Şahsi. Keyfi. Zati. Kendine göre. * Bana göre. Bence.
İNDİBAG Deri tabaklama.
İNDİFA Def olma. * Meydana çıkma. Yerden fışkırma. * Söze girişme. * Geri çekilme. * Başlama. * Teveccüh eyleme. * Yer yer baş gösterme.
İNDİFA-İ BÜRKANÎ Volkan püskürüğü, yanardağdan çıkan lâvlar.
İNDİFAÎ Püskürme ile alâkalı. * Püskürük.
İNDİFAK (Su) birdenbire ve şiddetle dökülme.
İNDİFAK-I NEHR Nehrin şiddetle dökülmesi.
İNDİHAŞ Çok korkma, dehşete düşme.
İNDİMAC Kenetlenme. Dürülüp birbirine geçme.
İNDİMAL Yara iyi olma, kapanma.
İNDİMAM Pişman olma.
İNDİMİZDE t. Bize göre, bizce, yanımızda.
İNDİRA' (Su) dağılıp yayılma.
İNDİRA-İI MÂ' Suyun dağılıp yayılması.
İNDİRA' Bir işe girişme, bir şeye teşebbüs etme. * Öne geçme. * Buluttan kurtulma.
İNDİRAC Dahil olma. İçeri girme, katılma. * Nesil tamamen tükenip halefi kalmama.
İNDİRAS Zail olma, eseri kalmama, mahvolma. Bozulma.
İNDİSAS Toprak altına gömme.
İNDİYAL Çok ishâl olma. İçi sürme.
İNDİYYAT (İndî. C.) Birinin kendince uydurduğu şeyler. Bir kimsenin kendi görüş ve inanışına göre söylediği sözleri.
İNEB Üzüm.
İNEBE Üzüm tanesi. * Tıb: Göz kenarında çıkan sivilce, arpacık.
İNEBÎ Üzüm biçiminde, üzümsü.
İNFAD Bitirme, tüketme. * Kuyunun suyu tükenme.
İNFAK Nafaka verme. Besleme. Geçindirme. * Harcayıp tüketme. * Fakir olma.
İNFAK-I MUHTACÎN Muhtaçları, yoksulları besleme.
İNFAL Ganimetten mal ayırıp verme.
İNFAR Ürkütme, ürkütülme.
İNFAZ Sözünü geçirme. Bir hükmü yerine getirme. * Aldığı emre göre birisini öldürme. * Öte tarafa geçirme.
İNFAZ-I FERMAN Hükmünü geçirme, emrini dinletme.
İNFİAL Gücenme. Darılma. * Can sıkılma. Teessür. * Hareketlenme. Harici bir sebeb ve te'sirle hâsıl olan hâl, te'sir ve hareket. * Harici te'sire kabil olmak. * Ruhun kabul ettiği tahavvülât. (Bir eser, müessirine nisbetle fiildir. Zuhur ettiği yere nisbetle infialdir.)
İNFİALAT (İnfial. C.) İnfialler. Gücenmeler. Aksi te'sirler. Teessürler. * Hareketlenmeler. Teessür ve hareketler.
İNFİCAR Tan yeri ağarma. Fecir sökme. * Tohumun yerde çatlaması. * Suyun, yerden kaynayıp çıkması.
İNFİDAD (İnfadda) Bir şeyin kırılıp dağılması. Parça parça olma.
İNFİHAM (Fehm. den) Anlaşılma, fehmedilme.
İNFİHANÎ Şişman adam.
İNFİKAK Yerini terk etme. Yerinden ayrılma. * Ayrı düşme. * Çözülme.
İNFİLAK Açılma. Yarılma. Patlama. İnşikak etme.
İNFİLAL Delinme, delik açılma. * Keskinliği kaybolma, körlenme, körleşme.
İNFİLAL-İ SEYF Kılıcın keskinliğinin gitmesi, körlenmesi.
İNFİRAC Gam ve gussadan kurtulma, açılma.
İNFİRAD Tek başına kalma. Yalnızlık hâli.
İNFİRAG Boşalma.
İNFİRAG-I CÜZ'Î Bir sıvının kısmen boşaltılması.
İNFİRAH Ferahlanma. Ferahlık duyma.
İNFİRAK (Fark. dan) Ayrılma.
İNFİRAK-I TURUK Yolların ayrılması.
İNFİRAZ Bulunmama, kalmama, münferiz olma.
İNFİSAD (Fesad. dan) Bozulma, fesada uğrama.
İNFİSAH Bollaşma. Genişleme.
İNFİSAH Hükümsüz kalma, fesholma. Bozulma.
İNFİSAL Olduğu yerden ayrılma. Yeni bir fasıla geçme. * Yerini bırakıp gitme. * Azledilme.
İNFİSALAT (İnfisal. C.) Yerinden ayrılmalar. * Azledilmeler.
İNFİSAM Kırılma. * Kesilme. * Yırtılma. * Üzülme. * Kopma.
İNFİTAH Açılma. Boşalma. Tıkanan bir şeyin açılışı. * Tecvidde: Harf okunduğu zaman dil ile üst çene birbirinden ayrılıp, aralarından nefes çıkması. İnfitah harfleri ise şunlardır: (Min, Nun, Elif, Hı, Zel, Vav, Cim, Dal, Sin, Ayın, Te, Fe, Ze, Kef, Lem, Ha, Se, Kaf, He, Şın, Ra, Be, Gayın, Ya.)
İNFİTAH-I EBVAB Kapıların açılması.
İNFİTAH-I EZHAR Çiçeklerin açılması.
İNFİTAHİYYET Kapalılığın açılıp inkişaf etmesi. (Tohumların açılarak nebât hâline gelmesi gibi olan hâl.)
İNFİTAK Yarılma, sökülme.
İNFİTAM Kesilme. * Sütten kesilme. * Menedilen bir şeyden uzaklaşma.
İNFİTAR Yarılma, açılma.
SURET-ÜL İNFİTAR Kur'an-ı Kerim'de seksenikinci Sure olup Mekkidir.
İNFİTAT Paralanma, kırılma.
İNFİZAC Sıcaklık verme, ısı verme. * Buharlaşma. * Terleme.
İNFİZAZ (Bak: İnfidad)
İNGAS (Tengis) Keder verme. Rahatını bozma.
İNGIMAM Kaygılanma, gamlanma, tasalanma.
İNGIMAS Suya dalma.
İNGIMAZ Göz yumulma.
İNGISAS Suya dalma.
İNGITAT Suya dalma.
İNGIVA Dalâlete düşme, sapıtma, yoldan çıkma.
İNHA Bir hususu resmen bildirme, tebliğ. * Bir memurun daha üst makamdaki bir memura bir maddeyi hâvi olmak üzere yazdığı kağıt. * Ulaştırma, yetiştirme.
İNHA' Vazgeçme. * Yöneltme, tevcih etme.
İNHA f. Bu şeyler. (İşaret zamiridir.)
İNHAC Meydanda, zâhir, açık. Belli etme. * Hayvanı yorarak solutma. * Esvabı eskitme.
İNHAF İnceltme, zayıflatma.
İNHAK Çok eziyet etme. Çok fazla sıkıntı verme.
İNHİBAS Vakıf namına malı hapsetme. * Nefes tutulma.
İNHİBAT Yukarıdan aşağı inme.
İNHİCAF Yalvarıp yakarma.
İNHİCAM (Bina) çöküp yıkılma.
İNHİDA' (Hud'a. dan) Aldanmak, hileye düşme.
İNHİDAB (Hadeb. den) Kamburlaşma, yumrulaşma. * Kamburluk, yumruluk.
İNHİDAD (Hadde. den) Keskinleşme, incelme, sivri olma. * Basılıp ezilme, haddeden geçme.
İNHİDAM Çökme, yıkılma. Viran olma.
İNHİDAR İnişe inme. * Vurmakla derinin şişmesi.
İNHİDAR Perdelenme.
İNHİDAR-I NİSVAN Kadınların örtünmesi.
İNHİDAŞ Dalaşma, hırlaşma (köpek).
İNHİFA Gizlenip saklanma.
İNHİFAZ Aşağılanma, alçaklanma. * Çökkünlük.
İHHİKAK Kördüğüm olma. * Mc: Sıkışıp kalma. Halledilmeyip çözülmez hale gelme.
İNHİKAK Kaşınma.
İNHİLA' Def'olunma, çıkarılma, kovulma.
İNHİLAK Kendini tehlikeye atma.
İNHİLAL Çözülüp ayrılma. Dağılma. * Erime. * Münhal olma.
İNHİLAL-PEZİR f. İnhilali mümkün olan. Dağılabilen. Çözülebilen. Eriyebilen.
İNHİMA Mahv olma.
İNHİMAD Ateşi sönmeyip alevi geçme.
İNHİMAK Ahmak olma. Ahmaklaşma. *Akılsız görünme.
İNHİMAK Bir şeye fazla düşkün olma.
İNHİMAL İhmal etme, önem vermeme. * Mühlet alma. * Göz yaşı dökme. * Ciddi bir şekilde çalışma, uğraşma.
İNHİMAM İhtiyarlama, yaşlanma.
İNHİMAZ Ekşilenme.
İNHİNA Eğilme, münhani olma, yay biçimine girme, kavislenme.
İNHİNAK Boğulma. * Bunalma, nefesi kesilme.
İNHİRAF Doğru yoldan sapma. * Dönme. * Bozulma. Değişme. * Kırıklık. * Tecvidde: Harf okunduğu zaman o harfde, dil ucuna veya dil arkasına doğru bir meyli bulunmasına denir. İnhirâf sıfatının harfleri Lâm ve Ra harfleridir. Bunlara Münharif denir.
İNHİRAK Yırtılma.
İNHİRAT Bilmediği bir işe danışmadan girişme. * Zarar verme, ziyana sokma. * İpliğe boncuk dizme. * Beden çelimsizlenip zayıflama. * Bir yola süluk etme, girme.
İNHİSAF Ay tutulması. Husufa uğramak. Ay'ın, dünyanın gölgesi altına girmesi veya o şekildeki gölgelenmek.
İNHİSAF-I AYN Kör olma.
İNHİSAM (Hasm. dan) Kesip bitirme, halletme.
İNHİSAM-I DA'VA Dâvânın halledilmesi.
İNHİSAR Hasr olunma. * Tecavüz etmeme. * Bir iş veya malın idâresinin bir kişiye, bir ele bırakılması. Bir elden idâre. Bir şeye mahsus olup, başka şeye şümulü olmama. Yalnız bir şeye veya bir şahsa hasrolunma.(Zihniyet-i inhisâr, hubb-u nefisten geliyor, sonra maraz oluyor, nizâ ondan çıkıyor. S.)
İNHİŞAŞ (C.: İnhişâşât) Birbirine dokunup hışırdama, hışırtı. Şakırtı, şakırdama.
İNHİŞAŞ-I ESLİHA Silâhların şakırtısı.
İNHİŞAŞ-I EVRAK Yaprakların hışırtısı.
İNHİTAK Bozulma, yırtılma. * Bekârlığın bozulması. Kızlığı bozulma.
İNHİTAM Kırılma, ezilme, ufalanma.
İNHİTAT Aşağılanma, aşağı inme. * İhtiyarlama, yaşlıyığa yüz tutma. * Kuvvetten düşme. * Bir şişin inmesi. * Düşme, inme.
İNHİVA Yukardan aşağı düşme.
İNHİYAŞ Ezilip büzülme, sıkılma, çekinme.
İNHİZAL Beli kırılmış gibi ağır yürüme. * Soruya karşılık verme.
İNHİZAM Basılıp ezilme. * Bozulma. Askerin bozulup dağılması.
İNHİZAM Yemek hazmolunma. Yemeklerin midede erimesi.
İN'İDAL (Udul. den) Doğru yoldan çıkma, sapma, dalâlete düşme.
İN'İDAM İdama gitme. Mahvolma. Yok olma.
İN'İKAD Akdetme. Bağlanma. * Fık: İcab ve kabulün taraflarca eseri zâhir olup, meşru bağlılık ve alâkadarlık. * Kurulma. Toplanma.
İN'İKAS Aksetme, tersine çevrilme. * Işık veya sesin bir şeye çarpıp geri gelmesi. * Aynada parlak şeyde eşyanın temessülü.
İN'İRA Dişin (etleri çekilip) kökü çıkma.
İN'İSAB Zorlaşma.
İN'İSAM Muhafaza etme, koruma.
İN'İSAN Emin ve muhafazalı bulunma.
İN'İSAR Ezip sıkma, sıkıştırma, suyunu çıkarma.
İN'İTAF İki kat olma, bükülme, katlanma. * Bir tarafa dönme, temâyül. Meyletme.
İN'İZAL Bir tarafa çekilme, tek başına kalma.
İNKA' Pâk ve temiz olma.
İNKA-YI KALB Kalb temizliği, gönül temizliği.
İNKA' Suda ıslatma.
İNKÂH (Nikâh. dan) Nikâh etme veya edilme.
İNKÂR Bilmeme, tanımama. Yaptığını ve söylediğini gizleme. * Yapmadım deme ve ayak direme. * Reddetme. (Bak: Nefy)
İNKÂRÎ İnkârla alâkalı.
İNKAS Eksilme, eksiltme.
İNKAZ Kurtarma. Kurtarılma. Halâs etme.
İNKAZ Kırma ve bozma. * Tuhaf sesler çıkarma. Küçük bir hayvanın veya böceğin kendine mahsus ses çıkarması. * Vücuttaki oynak yerlerden çıkan ses.
İNKIBAZ Büzülme. Çekilip toplanma. * Sıkıntı. Gamlı olmak. * Kabızlık. Tutukluk.
İNKIBAZÎ İnkıbazla ilgili.
İNKIDAD Yıkılma. * Perakende olup dağılma. * Kuş havadan süzülüp inme.
İNKIHAL Büsbütün zayıf ve güçsüz düşme.
İNKIHAM Düşünmeden bir işe girişme.
İNKILA' (Kal'. den) (Ağaç) kökünden koparılma.
İNKILÂB Başka tarza değişme. Bir hâlden diğer hâle geçme. Başka türlü olma. * Altüst olma.
İNKILÂB-I HAKAİK Hakikatlerin tam zıddına dönmesi (ki, böyle bir şey mümkün değildir.) (Bak: İçtima-ı zıdden) (İnkılâb-ı hakaik ittifâken muhaldir. Ve inkılâb-ı hakaik içinde muhal ender muhal, bir zıd, kendi zıddına inkılâbıdır. Ve bu inkılâb-ı ezdâd içinde bilbedahe bin derece muhâl şudur ki: Zıd kendi mâhiyetinde kalmakla beraber, kendi zıddının aynı olsun. S.)
İNKILÂB-I SAYFÎ İlkbaharın bitip, yaz mevsiminin balayışı. Gün dönümü. (21 hazirana rastlar.)
İNKILÂB-I ŞİTEVÎ Sonbaharın bitip, kış mevsiminin başlayışı. (Aralık ayının 21'ine rastlar.)
İNKILÂB ALE-L A'KIB Ökçeler üzerine dönmek demektir ki, asker yürüyüşünde olduğu gibi, tam sağdan veya soldan geri dönmektir. İki ökçeyi birden yerinde çevirmek suretiyle inkılâb ale-l a'kıb, ayakları çaprazlaştırdığından yürümeyi imkânsız bırakır. Kur'an'da bu tâbir ya harbde firardan kinaye veya dinde irtidaddan mecaz olmak üzere iki mânâya muhtemildir. (E.T.)
İNKILÂBÂT İnkılâblar, değişmeler.
İNKIMA' Kökü kesilme. Köksüzleşme.
İNKIRAZ Sönme. Zeval bulma.
İNKISAM Kısımlara ayrılma. Bölünme. Taksim olunma.
İNKISAM Kırılıp ayrılma. Parçalanma.
İNKISAR Kısalma, kısa olma.
İNKIŞA' Mânilerin gidip havanın açılması. Ayazlama.
İNKIŞAR Bir şeyin derisinin veya kabuğunun soyulması.
İNKITA' Tükenme. Kesilme. Arkası gelmeme.
İNKITÂ-İ TAMS (Kadın) âdetten kesilme.
İNKIYAD Boyun eğme. Muti olma. Teslim olma. İtaat etme. İmtisal.
İNKIYADEN İnkıyad suretiyle. Teslim olarak. İtaat ederek, boyun eğerek.
İNKIZA' (Kazâ. dan) Sonu gelip bitme. Tamam olma. Mühleti sona erme.
İNKIZA-Yİ MÜDDET Müddetin bitmesi, zamanın sona ermesi.
İNKIZAF Kovulma, def olunma, atılma, uzaklaştırılma.
İNKIZAZ Çatlama. * (Kuş) havadan yere doğru süzülerek inme.
İNKİBAB Yüzüstü düşme, yere kapanma.
İNKİDAM Vücudun bir tarafı berelenme veya kızarma.
İNKİDAR Hızlı yürüme. * Düşme ve saçılma.
İNKİLAL Yavaşça gülme, tebessüm etme. * Körlenme, kesmez hâle gelme.
İNKİLİS Yılan balığı.
İNKİMAŞ Acele etme. Çabuk iş görme.
İNKİSAF (Küsuf. tan) Parlaklığı sönme. Güneş tutulması.
İNKİSAR Kırılma. Gücenme. * Beddua ve lânet okuma. * Şikeste olma.
İNKİŞAF Açılma. Meydana çıkma. * Yetişme. * Terakki etme, ilerleme. * Gizli sırların bilinmesi.
İNKİTAM Gizli tutulma, saklı tutulma.
İNMA' (Nemâ. dan) Arttırma, nemâlandırma.
İNME t. Nüzul, tenezzül. * Nüzul, felç, sekte.
İNNÂ (İnne ile Na zamirinin birleşmesi ile meydana gelmiştir) şüphesiz biz (meâlindedir.)
İNNE Gr : Tahkik edatıdır. Kat'iyyet ifade eder. $ gibi bazı harf ve fiiller vardır ki, başına geldikleri isim cümlesinin kimi mübtedasına, kimi haberine te'sir ederek onların adını ve i'rabını değiştirirler. Bunun için bunlara "neshedenler, başka hâle getirip değiştirenler" mânâsına "nevâsih" denir. Şu altı edat (harf), başına geldikleri isim cümlesinin mübtedasını merfu' iken mensub kılarlar. Sıra ile bu harflere "inne ve ehavâtihâ" (inne ve kardeşleri) ismi verilir ve şunlardır: $
İNNE-MÂ Ancak edatı ile, beyan olunan şey hakkındaki hükmü, maadâsından nefy etmek için kullanılır.
İNNÎ Şüphesizlik ve kat'iyyet ifade eden "inne" ile mütekellim zamirinin birleşmesidir. Türkçede karşılığını "muhakkak ben" diye söyleyebiliriz.
İNNÎ Tecrübe ile edinilen, olaylardan çıkarılan netice.
İNNİN Cinsi münâsebete muktedir olamıyan, cinsi iktidarı olmayan. Kısır.
İNORGANİK Fr. Mâden cinsinden olan, cansız maddelerden bulunan. Organik olmayan. Hayvan ve insan gibi vücud yapısına ait olmayan.
İNS İnsan.
İNSA Unutma. Unutturma. * Te'hir eylemek. * Veresiye verme.
İNSA-YI MAZİ Geçmişi unutturma.
İNSAF Yaprak yaprak olma, lime lime olup dağılma.
İNSAF Merhamet ve adâlet dâiresinde hareket. Hakikatı kabul ve itiraf. (Eğer bir mes'elenin münâzarasında kendi sözünün haklı çıktığına tarafdar olup ve kendi haklı çıktığına sevinse ve hasmının haksız ve yanlış olduğuna memnun olsa, insafsızdır. L.)
İNSAFKÂR İnsaflı, insaf sahibi, haksızlık yapmayan.
İNSAK (Nesak. dan) Düzenli yazı yazma. * Kâfiyeli, secili ve akıcı bir tarzda söz söyleme.
İNSAK-I KELÂM Söz düzgünlüğü, kelâmın akıcılığı.
İNSAL (Nesl. den) Nesil çoğaltma. Döl peyda etme, döllenme.
İNSAN (Bu kelimenin aslı, lugat âlimlerince "ins" den geldiği söylenir. Kamusta da kûfiun'a göre "Nisyan" kelimesinden geldiği zikredilmektedir.)Akıl, şuur ve imân ile diğer canlılardan ayrı, Cenab-ı Hakk'ın en mükerrem yarattığı mahluku olup, Rabbanî ni'metleri unutkanlığı dolayısıyla insan denilmiş. * Huy ve ahlâkı yüksek. Terbiyeli.(İnsan binler çeşit elemler ile müteellim ve binler nev'i lezzetler ile mütelezziz olacak bir zihayat makine ve gayet derece acziyle beraber hadsiz maddi, mânevi düşmanları ve nihayetsiz fakriyle beraber hadsiz zâhirî ve bâtınî ihtiyaçları bulunan ve mütemadiyen zeval ve firak tokatlarını yiyen bir biçare mahluk iken, birden iman ve ubudiyetle böyle bir Padişah-ı Zülcelâle intisap edip bütün düşmanlarına karşı bir nokta-i istinad ve bütün hâcâtına medar bir nokta-i istimdad bularak, herkes mensup olduğu efendisinin şerefiyle, makamiyle iftihar ettiği gibi, o da böyle nihayetsiz Kadir ve Rahim bir Padişaha iman ile intisap etse ve ubudiyetle hizmetine girse ve ecelin idam ilânını kendi hakkında terhis tezkeresine çevirse ne kadar memnun ve minnettar ve ne kadar müteşekkirane iftihar edebilir, kıyas ediniz. S.)(İnsanın bu ehemmiyetli câmiiyetidir ki: Zât-ı Hayy-ı Kayyum, insana, bütün Esmâsını ihsas etmek ve bütün envâ-ı ihsanatını tattırmak için öyle iştihalı bir mide vermiş ki o midenin geniş sofrasını hadsiz envâ-i mat'umatiyle kerimane doldurmuş. Hem bu maddi mide gibi hayatı da bir mide yapmış. O hayat midesine duygular, eller hükmünde gayet geniş bir sofra-i nimet açmış. O hayat ise duyguları vasıtasiyle o sofra-i nimetten her çeşid istifadeler ile teşekküratın her nev'ini yapar. Ve bu hayat midesinden sonra bir insaniyet midesini vermiş ki, o mide, hayattan daha geniş bir dairede rızk ve nimet ister. Akıl ve fikir ve hayal, o midenin elleri hükmünde, semavat ve zemin genişliğinde, o sofra-i rahmetten istifade edip şükreder. Ve insaniyet midesinden sonra hadsiz geniş diğer bir sofra-i nimet açmak için, İslâmiyet ve iman akidelerini, çok rızk ister bir mânevi mide hükmüne getirip, onun rızk sofrasının dairesini mümkinat dairesinin hâricinde genişletip, Esmâ-i İlâhiyyeyi de içine alır kılmıştır ki, o mide ile İsm-i Rahmânı ve İsm-i Hakimi en büyük bir zevk-i rızkî ile hisseder. "Elhamdülillahi alâRahmaniyetihi ve alâ Hakîmiyetihi" der ve hâkeza.. Bu mânevi mide-i kübra ile hadsiz nimet-i İlâhiyyeden istifade edebilir; ve bilhassa o midedeki muhabbet-i İlâhiyye zevkinin daha başka bir dairesi var...L.)(S - İnsan, Arza nisbeten bir zerredir; Arz da, kâinata nazaran bir zerredir; ve keza insanın bir ferdi, nev'ine nisbeten bir zerredir; nev'i de, sâir ortakları bulunan enva' içinde bir zerre gibidir. Ve keza, aklın düşünebildiği gayeler, faideler hikmet-i ezeliye ve ilm-i İlâhideki faidelere nisbeten bir zerreden daha aşağıdır. Binaenaleyh, böyle bir âlemin insanın istifadesi için yaratılmış olduğu akla giremez?C - Evet, zâhire bakılırsa insan bir zerre hükmündedir. Fakat, insanın taşıdığı ruha, kafasına taktığı akla, kalbinde beslediği istidatlara nazaran bu âlem-i şehadet dardır, istiab edemez. Ancak o ruhun arzularını ve o aklın fikirlerini ve o istidatların meyillerini tatmin ve te'min edecek âlem-i âhirettir. Ve keza, istifade hususunda müzahame, mümanea ve tecezzi yoktur; bir küllînin cüz'iyatına nisbeti gibidir. Nasıl ki bir küllî bütün cüz'iyatında mevcud olduğu halde, ne o küllîde tecezzi ve inkısam olur ve ne de cüz'iyatında müzahame ve müdafaa olur. Küre-i Arzdan da binlerce müstefid olsa, ne aralarında bir müzahame olur ve ne Küre-i Arzda bir noksaniyet peyda olur. Yalnız insanın indallah kerameti olduğu için, âlem-i şehadetin yaratılışında insan, ille-i gaiye menzilesinde gösterilmiştir. Ve insanın hatırı için, bütün envâa bir umumi ziyafet verilmiştir. Bu ise, bütün âlemin fâideleri insana münhasır olup başkalara hiçbir faidesi yoktur demek değildir. İ.İ.)
İNSAN-I KÂMİL Güzel huy, ahlâk ve yüksek fazilet sahibi olan kimse.
İNSAN-ÜL AYN Gözbebeği.
İNSANÎ İnsana ait, insanla alâkalı.
İNSANİYE İnsanlar, insan cinsi, beşeriyet.
İNSANİYET İnsanlık, vicdanlılık. İnsana yakışır hâl ve durum.
İNSANİYET-İ KÜBRA Büyük ve en makbul olan insânlık, yâni, İslâmiyet.(Ey Nefis! Hayr-ı mahz olan vücudu sana giydiren Hâlik-ı Zülcelâl, sana iştihalı bir mide verdiğinden Rezzak ismi ile bütün mat'umatı bir sofra-i nimet içinde senin önüne koymuştur. Sonra sana hassasiyetli bir hayat verdiğinden, o hayat dahi bir mide gibi rızık ister. Göz, kulak gibi bütün duyguların, eller gibidir ki, ruy-u zemin kadar geniş bir sofra-i ni'meti o ellerin önüne koymuştur. Sonra mânevi çok rızık ve ni'metler isteyen insâniyeti sana verdiğinden âlem-i mülk ve melekut gibi geniş bir sofra-i ni'met, o mide-i insâniyetin önüne ve aklın eli yetişecek nisbette sana açmıştır. Sonra nihâyetsiz ni'metleri isteyen ve hadsiz rahmetin meyveleri ile tegaddi eden ve insâniyet-i kübrâ olan İslâmiyeti ve imânı sana verdiğinden dâire-i mümkinat ile beraber Esmâ-i Hüsnâ ve sıfât-ı mukaddesenin dâiresine şâmil bir sofra-i ni'met ve saadet ve lezzet sana fethetmiş. Sonra imanın bir nuru olan muhabbeti sana vermekle gayr-ı mütenâhi bir sofra-i nimet ve saadet ve lezzet sana ihsan etmiştir. S.)
İNSANİYETKÂR f. Vicdanlı ve iyi adam, insaniyetli.
İNSANİYETKÂRÎ Vicdanlılık, insaniyetlilik.
İNSANİYETPERVER İnsanlığı seven, iyi insan.
İNSAN SURESİ Kur'an-ı Kerim'in 76. Suresi olup "Dehr, Ebrar, Emşac, Hel-etâ Suresi" de denir.
İNSAT (İnsiyat) Susup dinleme, susma. * Gizlenerek gitme. * İnfial vezninde, nidâ eden kimseye icabet etme. * Beli bükülenin beli doğrulması. * Meşhur olma.
İNSIBAB (Bak: İnsibab)
İNSIBAĞ (Sıbg. dan) Boya tutma, boyanma. * Temizlenme.
İNSIDAM (Sadme. den) Patlama. Tazyik ile bir şey atma.
İNSIRAF Çekilip gitme, çekilme, geri dönme. * Gr: İsimlerin kaide ve kurallara göre çekilebilmesi.
İNSIRAFÎ Çekilip gitme ile ilgili.
İNSIRAH (Sarahat. den) Açığa çıkma, zâhir olma, sarahat bulma.
İNSIRAM Kesilme, kesilip ayrılma.
İNSÎ İnsana âit ve müteallik. İnsan cinsinden.
İNSİBAB Dökülme. Akıtılma. * Cereyan etme. * Başka suya karışma. * Tıb: Ahlat-ı erbaadan birisinin vücudun bir tarafında nesicler (dokular) arasında toplanması.
İNSİBAG Boyalanma. Maddi veya mânevi rengi ile renklenme. Boya tutma. * Temizlenme.(Sohbet-i Nebeviye öyle bir iksirdir ki, bir dakikada ona mazhar bir zat, senelerle seyr-i süluka mukabil, hakikatın envarına mazhar olur. Çünkü, sohbette insibag ve in'ikâs vardır. Malumdur ki, in'ikâs ve tebâiyetle, o nur-u a'zam-ı nübüvvetle beraber en azim bir mertebeye çıkabilir. Nasıl ki; bir sultanın hizmetkârı ve onun tebaiyeti ile, öyle bir mevkiye çıkar ki, bir şah çıkamaz. S.)
İNSİCAL Çekilme. * Dökülme.
İNSİCAM Suyun dökülüp devamlı akışı. Düzgünlük. Sağlam ve ıttırad ile ârızasız tertib üzere olmak. * Devamlı yağmur yağmak. * Edb: Düzgün, tertibli, pürüzsüz söz. Kitabın ifadesi güzelce ve düzgün tertib üzere olmak.
İNSİDAD (Sedd. den) Tıkanma, kapanma.
İNSİDAD-I EM'Â Tıb: Bağırsakların birbirine dolanması neticesinde tıkanması.
İNSİDAD-I HALİME Tıb: Meme başlarının tıkanması.
İNSİDAL Düşük olma, sarkma, pörsüme.
İNSİFA' (Nısıf. dan) Bir şeyin ortası. * Bir şeyin yarısını alma. * Gündüzün ortası. * Hakka hizmet. * Adaletle mukabele etmek. Mazluma yardım edip zâlimden hakkını almak.
İNSİFAR İnkişaf etme, açılma.
İNSİHAK Döğülüp ezilme. Ezilip yumuşamak.
İNSİHAL Düzgün söz söyleme. * Kabuğu soyulma.
İNSİKAB Delinme.
İNSİKAB-I LÜ'LÜ' İncinin delinmesi.
İNSİLAB (Selb. den) Kaldırılma, selb olunma, giderilme. Kalmama. Mahvedilme. Soyulma, soyulmuş olma.
İNSİLAH Silâhlanma. Silâh ile techiz olma.
İNSİLAH Soyulma. Derisi yüzülme. Sıyrılıp çıkma. * Ayın sonu gelme.
İNSİLAK (Silk. den) Yola girme, süluk etme, yol tutma.
İNSİLAL Bir yere toplanma, üşüşme, hücum etme.
İNSİLAL Gizlice savuma, sıvışma, sıyrılma.
İNSİMAG Yere düşüp ezilme, yaralanıp berelenme.
İNSİNA Bükülme, burkulma, burulma.
İNSİNA-YI KADEM Ayağın burkulması.
İNSİRAM Dişin kırılması.
İNSİTAH Yayılıp arka üstü yatma. * Satıhlı olma.
İNSİYAB Süzülüp akma. Çabuk akıp gitme.
İNSİYAG Kalıba dökülüp düzelme.
İNSİYAK Mânen sevk olunma. İlâhi ve mânevi sevk. Gönderilmek, bir kuvvetin te'siriyle çekilip gitmek. Ardı sıra gitmek.
İNSİYAKÎ İnsiyak ile alâkalı. İnsiyak, İlâhî sevk ve his ile alâkadar.
İNS Ü CANN İnsan ve cin taifesi.
İNS Ü CİNN İnsan ve cin.
İNŞA Yapma. Vücuda getirme. Terkib etme. Bir şey peyda etmek. * Yaratma. * Edb: Yazı dersi. Nesir yazmak. * Güzel nesir halinde yazı yazmak veya güzel yazılmış nesir halindeki yazı.Çeşitli mektuplaşma ve güzel yazma için mektup, tezkere, istida (dilekçe), tebrik, tâziyenâme, sened v.s. örneklerini içinde toplayan kitaba da inşâ veya inşâ rehberi denir.("İnşâ ve terkib" tabir edilen mevcud olan anasır ve eşyadan toplamak suretiyle ona vücud vermektir. Eğer cilve-i ferdiyete ve Sırr-ı ehadiyete göre olsa, hadsiz derece bir sühulet belki vücub derecesinde bir kolaylık olur. Eğer ferdiyete verilmezse, hadsiz derece müşkül ve gayr-ı mâkul, belki imtinâ derecesinde bir suubet olacak. Halbuki; kâinattaki mevcudat nihâyet derecede külfetsiz olarak ve suhuletle ve kolaylıkla gayet mükemmel bir surette vücuda gelmeleri cilve-i ferdiyyeti bilbedahe gösteriyor ve her şey doğrudan doğruya Zât-ı Ferd-i Zülcelâlin sanatı olduğunu isbat ediyor. L.) (Bak: Halk)
İNŞAALLAH Allah izin verirse. Allah nasibederse (meâlindedir). (Bak: Tabii)
İNŞAAT Yapmak, inşa etmek. * Yapı. Bina ve gemi yapımıyla alâkalı işler.
İNŞAB Tırnak batırma, tırnak bastırma.
İNŞAD Edb: Şiir okuma. Şiiri kaidesine uygun ahenk ile okuma. Sesini yükseltme. * Arayıp soruşturma. * Birisini hicvetme. * Kayıp olan bir şeyi haber verme.
İN-ŞAE Eğer isterse, istediği gibi...
İNŞAÎ İnşaya, yapıya dâir ve müteallik. * Güzel yazmağa dâir.
İNŞAİYYAT (İnşâi. C.) İşitilmemiş ve duyulmamış sözlerden yapılan cümleler.
İNŞAİYYE İnşâât işleriyle uğraşanlar. Bina ve gemi yapma işleriyle meşgul olanlar.
İNŞAK Koklatma. Buruna kokulu bir şey çektirme. * Tuzağa veya ağa iliştirme.
İNŞAR Ölüyü diriltme. (Bu fiil, Allah'a mahsus olmak kaydiyle: İnşar-ı emvat denir.)
İNŞAT Ferahlandırma. Neş'elendirme. Sürurlandırma.
İNŞAZ Yükseltme.
İNŞİAB Şubelendirme. Ayırma. Şubelere ayrılma. * Bölük bölük olma. * Dalbudak verme.
İNŞİAL Alevlenme, şulelenme.
İNŞİBAB Gençleşme, delikanlı olma.
İNŞİBAK Şebeke şeklinde olma. * Balık ağı gibi birbirine geçme.
İNŞİHAB Fışkırma.
İNŞİHAB-I DEM Kanın fışkırması.
İNŞİKAK İkiye ayrılma. Çatlama. Yarılma.
İNŞİKAK-I ASÂ Değneğin kırılması. * Mc: İhtilaf, karışıklık, ikilik. Birliğin bozulması.
İNŞİKAK-I KAMER Ay'ın parçalanması. Peygamberimiz Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü vesselâmın mu'cizesi eseri olarak gökte ay'ın en parlak olduğu bir zamanda ikiye ayrılması. (...Hem Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) mütevatir ve kat'i bir mu'cize-i kübrası "Şakk-ı Kamer" dir. Evet, şu "İnşikak-ı Kamer" çok tariklerle mütevatir bir surette, İbn-i Mes'ud, İbn-i Abbas, İbn-i Ömer, İmâm-ı Ali, Enes, Huzeyfe gibi pek çok eâzım-ı sahâbeden müteaddid tariklerle haber verilmekle beraber, Nass-ı Kur'an ile $ âyeti, o mu'cize-i kübrâyı âleme ilân etmiştir. O zamanın inatçı Kureyş müşrikleri, şu âyetin verdiği habere karşı inkâr ile mukabele etmemişler, belki yalnız "sihirdir" demişler. Demek kâfirlerce dahi Kamerin inşikakı kat'idir. M.)
İNŞİKAK SURESİ Kur'an-ı Kerim'in 84. Suresi olup İnşakkat suresi de denir. Mekkî'dir.
İNŞİLAL Şiddetle dökülerek akma. * (Su) uçurumdan dökülerek şelâle meydana getirme.
İNŞİMAR Sallana sallana yürüme.
İNŞİNAC Buruşma. Derinin buruşması.
İNŞİNAC-I VECH Yüz buruşması.
İNŞİRAH Ferahlanmak, mesrur olmak.
İNŞİRAH-I DERUN İç açılması, ferahlama.
İNŞİRAH SURESİ Kur'an-ı Kerimin 94. Suresidir.
İNŞİRAK Çatlama, yarılma, ayrılma. Yarık olma. Parlama.
İNŞİRAM Yarık yarık olma.
İNŞİRAS (Soğuktan dolayı) el çatlama.
İNŞİTAT Dağılmak. Dağınık olmak. Perakende olmak.
İNTA' Çok fazla terlemek. Kusma, istifra etme.
İNTAC Neticelenme. Husule getirme. Sona erdirme. Doğurma, meydana getirme.
İNTAF Kabahat yükleme.
İNTAK Edb: Söylemeğe kabiliyeti olmayanı söyletmek. Onun nâmına konuşmak. Nutka getirmek, söyletilmek. Dile getirmek.
İNTAK-I Bİ-L HAK Hakk'ın söyletmesi. Cenab-ı Hakk'ın konuşturması. İnayet-i Hak ile hakikatı olduğu gibi dile getirmek.
İNTAN Pis kokma. Fenâ kokma. * Mikrobun sebebiyet verdiği şey, hastalık.
İNTANÎ Mikroplu, mikroptan meydana gelen.
İNTANİYE Fena koku ve mikropluluğa dâir, mikroplu hastalıkla alâkalı.
İNTAŞ (Tohum) toprakta çimlenme.
İNTIBA' Görüş ve anlayış. Kalb ve ruhta hâsıl olan te'sir. * Matbu' olmak, tab' olmak, basılmak.
İNTIBAAT (İntiba'. C.) Edinilen intibalar.
İNTIBAH Pişmek, pişirilmek.
İNTIBAH-I TAAM Yemeğin pişmesi.
İNTIBAK (Tıbk. dan) Uygun olmak, muvâfakat. Mutabık, mümâsil ve muvâfık olmak.
İNTIBAKAT (İntıbak. C.) Uygun ve münasib gelmeler. Mutabık gelmeler.
INTIFA Sönme. Yanarken sönme. Ortadan kalkma.
INTIFA-YI HARİK Yangının sönmesi.
İNTILAK Koyverip gitme. Salıverme, yollama. * Sevinme.
İNTIMAS Kaybolma, belirsiz olma.
İNTIRAK Gürleme. Patlama.
İNTIVA Dürülmek ve cem' olmak. Bükülmek ve katlanıp sarılmak.
İNTIYA' İtaat etme, muti olma, söz dinleme.
İNTİAŞ Yorgunluktan sonra canlılık hissetme. Canlılık. * Hastalıktan sonra iyileşip kalkma. * Geçinme. * (Yıkılan adam) doğrulup kalkma.
İNTİAZ Kuvvetlenme, kıvama gelme. * Kalkma.
İNTİBAC Hastalıktan dolayı vücutta hâsıl olan şişkinlik.
İNTİBAH Uyanıklık, göz açıklığı. Hassasiyet. Agâh ve münebbih olmak. Hakikatı ve hakkı anlayıp yanlıştan, fenadan dönmek. * Sinirlerin uyanması. Uzuvların harekete gelmesi.
İNTİBAK Bir mekânın yükselmesi. * Bir kavmin şerre yönelmesi.
İNTİBAK (Bak: İntıbak)
İNTİBAR Kabarma, şişme.
İNTİCAM Sona erme, nihayet bulma. Tamamlanma, tamam olma.
İNTİCAS Bulaşma, murdar olma.
İNTİDAM Kolayca ele geçme. Kolay bir şekilde elde etme.
İNTİFA' Fayda te'min etmek. Menfaatlanmak.
İNTİFA' Bir şey ortadan yok olma. Aradan çıkma.
İNTİFAD Huk: Bir şeyi tamamen alma. Tükenme, bitme.
İNTİFAH Şişkinlik. Şişmek. Kabarmak. * Vücud organlarından birinin büyümesi.
İNTİFAH-I BATNÎ Karnın, gazların birikmesinden dolayı şişmesi.
İNTİFAÂH-I RİE Akciğerin şişmesi.
İNTİFAL Nafile namaz kılma.
İNTİHA Son, nihayet, uç.İNTİHA' : Eğilme. Dayanma, yaslanma.
İNTİHAB Seçmek. Ayırıp beğenmek. İhtiyar ve âmâde eylemek. * Bir şey yerinden çıkmak.
İNTİHAB Kapışmak. Yağma suretiyle mal almak.
İNTİHABAT (İntihab. C.) Yağmalar, talan etmeler, kapışmalar.
İNTİHABAT (İntihab. C.) Seçilmeler, seçmeler. * Seçimler.
İNTİHABÎ İntihabla alâkalı, seçim ve seçme işlerine ait.
İNTİHAC Yol bulma, varma, ulaşma.
İNTİHAÎ (İntihaiyye) Sona ve nihayete ait. Bitme ile alâkalı.
İNTİHAK Zayıflatma, gücünü azaltma, kuvvetsizlendirme. * İşe yaramaz bir hale sokma.
İNTİHAL Çalma. Başkasının malını kendisinin gibi iddia etme. * Edb: Başkasının yazısını kendisinin gibi göstermek. Onu benimsemek. Böyle şiire, sirkatî şiir de denir.
İNTİHA-PEZİR f. Sona eren, nihâyet bulan.
İNTİHAR Kendi kendisini öldürmek. İdâm-ı nefs.
İNTİHAZ Fırsat bilip kaçırmamak. Fırsat gözlemek.
İNTİHAZ Ayaklanmak. Depreniş. Kalkmak. * Yola veya sefere çıkmak. Şüru eylemek.
İNTİKA Bir şeyi seçme, ayırdetme.
İNTİKAD İyi bilineni kötülemek. * Seçip ayırdetmek. * Kalp parayı gerçeğinden ayırmak. * Tenkid. * Fenni veya edebi eserlerin tarafsız bir nazarla incelenmesi sonunda fikir ileri sürülmesi.
İNTİKAH Kemikten ilik çıkarma.
İNTİKAH İyi bir haber veya söz işitip sevinme. * Zayıflama, kuvvetsizleşme.
İNTİKAL Bir yerden bir yere nakletmek. Tebdil-i mekân etmek. * Göçmek, geçmek. * Sirâyet. Bulaşmak. * Bir şeyin miras olarak kalması. * Bir mes'eleden diğer bir hususu veya neticeyi anlamak.
İNTİKALEN İntikal suretiyle.
İNTİKALÎ İntikal ile ilgili.
İNTİKAM Öç almak. Hınç ve acı çıkarmak.
İNTİKAMAT (İntikam. C.) İntikamlar, öç almalar.
İNTİKAMCÛ İntikam almağa çalışan, öç almak isteyen. İntikam arıyan.
İNTİKÂS (Nüks. den) Başaşağı dönme veya düşme.
İNTİKAS Eksilme. * İstibrâ için erkeklik organına su serpme.
İNTİKAŞ Nakışlanmak. Menkuş olmak.
İNTİKAZ Bozulma. * Çözülme, battal edilme.İNTİMA'Â : Birine mensub olma, intisâb etme. Bir kimseye bağlanma. * (Kuş) bir yerden uçup, başka bir yere konma.
İNTİSAB (Nisbet. ten) Bir yere, bir kimseye mensub olmak. Mâiyyetine girmek. Bağlanmak.
İNTİSAB (Nasb. dan) Dikilip durmak. * Yükseğe kaldırmak. * Bir mansaba tayin olunmak. * Gr: Kelimenin mansub olması (Bak: Mansub)
İNTİSAC (Nesc. den) Doku peyda eylemek. Doku, nesic hâsıl olmak. * Mensucat gibi iki taraftan çizgili ve dokumalı olma.
İNTİSAF Hakkını tam olarak alma, haklaşma. * Zaman, yarı olma. Vakit, yarıyı bulma.
İNTİSAF-I RAMAZAN Ramazan ayının ortası.
İNTİSAH (Nesh. den) Kopyasını çıkarma.
İNTİSAH Verilen öğütü dinleme, edilen nasihatı tutma.
İNTİSAK Sıra ile düzgün olma, intizamlı oluş.
İNTİSAR Saçılmak. Dağılmak. * Püskürmek. * Toz kabarması. Kabarmak. * Buruna su çekmek. * Aksırıp tıksırmak.
İNTİSAR Yardım etmek. * Hakkını tamamen almak. * Öc ve intikam almak.
İNTİŞA' Neş'et etme, gelişme, yetişme, neşv ü nemâ bulma.
İNTİŞAB Odun veya mal biriktirme. * Tutulup kalma.
İNTİŞAK Burna bir şey çekmek.
İNTİŞAR Dağılmak. Yayılmak. Üremek. * Tıb: Yorgunluktan damar şişip kabarmak. Umumileşmek.
İNTİŞAR-I ARZANÎ Hedefin sağ veya sol taraflarına düşen mermilerle, hedef arasında kalan mesafe.
İNTİTAK Kemer veya kuşak bağlama.
İNTİYAH Ağlama, göz yaşı dökme.
İNTİYAT Kendi reyi ile davranma, kendi istek ve iradesi ile hareket etme. * Asılı kalma.
İNTİZA' Koparıp alma, çekip koparma.
İNTİZAC Çok ağlama, fazlaca göz yaşı dökme. * Tıb: Çıbanın olgun hâle gelmesi.
İNTİZAH Suç ve kabahattan sıyrılma. Temize çıkma. * Def-i hâcet yaptıktan sonra temizlenme. Tahâretlenme.
İNTİZAM Tertib, düzen, düzgünlak ve nizam üzere olmak.
İNTİZAMIN İLCAI İntizamın zorlaması, mecbur etmesi, muztar kılması.
İNTİZAMPERVER f. Her şeyi tertib ve düzenli yapan. İntizâmı çok seven.
İNTİZAR Adamak, nezretmek.
İNTİZAR (Nazar. dan) Gözlemek. Ümidederek beklemek.
İNZA' Çekip çıkarmak. * Soyunmak. * Zorla çekip çıkarmak. * Feragat.
İNZAC İyice pişirip kıvamını buldurma.
İNZAL (Nüzul. dan) İndirme. İndirilme. Nüzul ettirme. * Tenasül âletinden meninin çıkması.
İNZAL-İ KÜTÜB Cenab-ı Hakk'ın vahiy ile peygamberlere kitab göndermesi.
İNZAR (Nazar. dan) Te'hir etme, geciktirme. İmhal.
İNZAR (C.: İnzârât) (Nezr. den) Neticenin kötü olacağını bildirerek fenalıktan sakındırmak. Azab ve ceza va'detmek.
İNZARAT (İnzar. C.) İhtarlar, tenbihler.
İNZILAM Zâlimin zulmüne boyun eğme.
İNZIMAM (Zamm. dan) Bir birine ilâve olunmak, katılmak. Yapışmak. Birbiri ile alâkalı oluş.
İNZİAC Yerinden koparma, sökülme. * Tas: Allah'a tam teveccüh ederek dünyevî emelleri bırakmak.
İNZİBAT Asayiş, düzen ve rahatlık. Umumi emniyetin iyi ve yolunda olması. * Sağlamlaşmak. * Polis vazifesini gören asker, ordu mensubu.
İNZİBATÎ Emniyet ve asâyişe dair. İnzibata müteallik. İnzibatla alâkalı.
İNZİCAR Çekilmek, vazgeçmek.
İNZİMAM Bağlanma. * Yular ile bağlanma.
İNZİMAM (Bak: İnzımam)
İNZİVA Feragat edip bir tarafa çekilmek. Bir işe karışmamak. Dünya işlerini bırakmak. Süfli ve hevesi işleri bırakıp ilm-i Kur'an ve imanla, ibadet ve taatla, Kur'ân ve imana hizmetle vakit geçirmek.
İNZİVA-GERDE f. İnzivaya çekilen.
İPLİKHANE Eskiden suç işlemiş kimselerin hapsedilip çalıştırıldıkları yere verilen addır. * Gemilere lüzumlu halatlarla yelken bezini yapan eski bir deniz müessesenin adı idi.
İPNOTİZMA (Fr: Hypnotisme) Telkin ile kabiliyetli bir kimsenin üzerinde, söz ve bakış ile elde edilen bir çeşit uyku hâli. * Uyuşukluk. İradesizlik hâli ve bu hâle ait vaziyetler.
İPOTEK Fr. Bir borcun ödeneceği zamana kadar borçlunun alacaklıya vermiş olduğu değerli şey. Rehin.
İP PARASI Mc: Belâyı savmak için verilen şey.
İPTİDA (Bak: İbtida)
İPUCU Mc: Emare, işaret, alâmet, delil, vesika.
İRA Bağış yapma, iyilikte bulunma. * Çakmaktan ateş çıkarma. Parlama.
İ'RA Çıplak bırakma, soyma.
İR'Â Otlatma.
İR'Â-Yİ AGNAM Koyunları otlatma.
İ'RAB Düzgün konuşmak ve hakikatı açıklamak. * Gr: Kelime ve fiillerin sonunda bulunan harf veya harekelerin değişmesi ve bu değişikliği ve sebeblerini öğreten ilim.
İRABE Şüphelendirme, şüpheye düşürme.
İRABET Akıl, anlayış, kavrayış.
İRAD Varid kılmak. Getirmek. Söylemek. * Gelir. Kazanç. Bir mal veya mülkün getirdiği kazanç.
İRAD-I KELÂM Söz irad etme, söz söyleme.
İRAD-I MESEL Edb: Bir fikri isbat için misal getirme. Buna İrsal-i mesel de denir.
İRAD-I NUTK Nutuk iradetme. Nutuk söyleme.
İRAD Ü MASRAF Gelir ve gider.
İR'AD Tehdid etmek, korkutmak. Muztarib etmek. * Kılıç parlatmak. * Kadın yüzünü kendisi açmak.
İRADAT (İrade. C.) İstemeler, buyruklar, iradeler, emirler, fermanlar.
İRADE İstek, arzu. Dilemek. Emir. Ferman. * Bir şeyi yapmak veya yapmamak için olan iktidar, güç.(İrade, ihtiyardan daha geniştir, umumidir. İhtiyar, taraflardan birini diğerine tafdil ile beraber tercihtir. İrade; yalnız tercihtir. Mütekellimler bazan iradeyi ihtiyar mânasında kullanmışlardır. İradenin zıddı kerâhet; ihtiyarın zıddı icâb ve ıztırardır. İrade, hakikatte dâima ma'duma taalluk eder. Çünkü, bir emrin husûl ve vücudu için o, tahsis ve takdir eder.) * Fık: Cenab-ı Hak irade sıfatı ile muttasıftır ve iradesi ezelîdir. Yaratacağı şeyleri bu irade sıfatı ile kendi hikmeti ile birer veche tahsis buyurur ve onun irade buyurduğu mutlak olur.(Âdetullah üzerine irade-i külliye-i İlâhiye, abdin irade-i cüz'iyesine bakar. Yani, bunun bir fiile taallukundan sonra o taalluk eder. Öyle ise cebir yoktur. İ.İ.) (Bak: Vicdan)
İRADE-İ ALİYE Tar: Sadrazam tarafından verilen emir. Bu emir yazılı olduğu gibi, şifâhi de olurdu. Yazılı olana "iş'arat-ı âliye" de denilirdi.
İRADE-İ CÜZ'İYYE Allah tarafından insanın kendi salâhiyetinde bıraktığı istek, arzu. İnsanın herhangi bir tarafa meyletme kuvveti ve isteği. Az ve zayıf irade.
İRADE-İ İLÂHİYE Külli irade. Allah'ın emri ve isteği.
İRADE-İ KÜLLİYE Külli irade. Allah'ın her şeye şâmil olan emri ve iradesi.
İRADE-İ SENİYYE Padişahın, bir işin yapılması veya yapılmaması hakkında verdiği emir. İrade eskiden şifahî, yani ağızdan emir vermek, yahut kendi el yazısı ile yazmak suretiyle verilirdi. Sonradan iradeler mabeyn baş kâtibinin imzasını taşıyan yazılı kâğıtla bildirilmeğe başlamıştır. * Çok yüksek ve mühim yerden gelen emir.
İRADE-İ ŞÂHANE Padişahın emri, fermanı, buyruğu.
İRADE-İ ZÂTİYE Bir adamın kendi arzu ve isteği.
İRADET İrade, istek, dileme. * Gönül isteği.
İRADÎ İrade ile alâkalı, iradeye dâir.
İRAE Göstermek, göstererek öğretmek. * Göz önüne koymak. * Gösteriş.
İRAE-İ TARİK Yol gösterme. Kılavuzluk etme.
İRAGA İsteme, irade etme.
İRAHE (Rahat. dan) Rahatlandırma, rahat ettirme.
İRAKA Dökmek, akıtmak.
İRAKA-İ DEM Kan akıtmak. İnsan öldürmek.
İRAN Tabut. * Neşeli ve mesrur olma.
İRAN Fars memleketi.
İRAS Sebeb olmak, vermek. Vâris kılmak, miras bırakmak, miras yemek. * Gerekmek.
İRAS-I FÜTUR Bıkkınlık verme.
İR'AS Çekerek sarsma.
İR'AS Titretme.
İRAS (Ağaç) yapraklanma. * Yosun olma.
İRAT Tehlikeye, vartaya düşürmek.
İ'RAZ Yüz çevirmek. Başka tarafa dönmek. İctinab, çekinmek.
İRAZA Kandırmak, kandırılmak. Râzı etmek.
İRB (İreb) Akıl. Zihin, zekâ. * Akıllılık.
İRBA' (Ribâ. dan) Çoğaltma, artırma, fazlalaştırma. * Faize verip artırma. (Haramdır)
İRBAB Bir yerde mukim olma. Bir mevkide devamlı olarak kalma.
İRBAH (Ribh. den) Fayda ve kazanç elde etme. * Fâize para verme.
İRBAŞ Ağacın yeşillenip yapraklanması.
İRBE Akıllılık, zekâ. * Hile, oyun.
İRBİYAN Teke, istakoz gibi deniz hayvanları.
İRCA' Geri çevirmek, geri döndürmek. * Alışverişi faydalı kılmak. * Musibet vaktinde Allah'a sığındığını âyet okuyarak ifade etmek.
İRCA-İ İNAN Atın dizginini çevirme, başka tarafa yöneltme.
İRCA-İ KELÂM Sözü yine maksada çevirme ve getirme.
İRCA-İ NAZAR Bakışı gerilere çevirme, mâziye bakma.
İRCA Sonraya bırakmak. * Kuyuya kenar yapmak.
İRCAF (Bak: Recefe)
İRCAL Birini yayan olarak yürütme.
İRDA' Meme vermek, süt emzirmek. (Bak: İrza')
İRDA' Helâk etme, aşağı düşürme.
İRDAF Ardısıra yürütme, yürütülme.
İRDAFEN Ardısıra yürüterek.
İREB (Bak: İrb)
İREM (Bak: Irem, Şeddâd)
İREM Kurşun veya ok atılan nişan tahtası.
İREN Alt dudak.
İRFAD Yardım etme, bağışta bulunma. Hediye verme.
İRFAH Refaha ulaştırma, rahata kavuşturma.
İRFAK Fayda vermek, işe yaramak. Kolaylık ve mülâyemetle tutmak.
İRFAL Elleri sallıyarak yürüme. * Eteği sarkıtma.
İRFAN Bilmek, anlayış, tecrübe ve zekâdan ileri gelen zihnî kemal. * İkrar. * Mücazat. * Fık: Esrar-ı İlâhiyeye, iman ve Kur'an hakikatlarına vukufiyet. (İlim ile irfan ve ma'rifet arasında fark vardır: İlim, vech-i küllî ile, yani her vechesiyle bilmektir. İrfan ve marifet ise; vech-i cüz'î ile bilmektir. Bu cihetle Cenab-ı Hakk'a irfan ve marifet isnad olunmaz. Fıtrî istidat eseri olarak inceleyerek tefekkür edip bilmektir. Buna "İlm-i Ledün" ve İlm-i Rabbanî" de denir.) (Bak: Ârif)
İRFAŞ Yeme içme ile uğraşma. * Bir yerde daimi oturma.
İRFİTAT Ufak ufak yapma, ufalama.
İRGAB Rağbet ettirme.
İRGAF Hırsla bakma. * Hızlı yürüme.
İRGAM Aşağılatma. Hor, hakir kılma. * Burunu kırma. * Yere sürtme. * Galip olma. * Kahretme.
İRGAN Bir işi kolaylaştırma.
İRGANDİ Yerinde oynama, sallanma, kımıldama.
İRHA Tatlılıkla ve kibarca hareket etme, yumuşak davranma, tatlı muâmele etme.
İRHA' Gevşetme, aşağı salıverme ve sarkıtma. Koyverme, salıverme. * Dilmek, dilim dilim etmek.
İRHA-İ İMAME "Sarığı gevşetme" Kaygısız, endişesiz olma.
İRHA-İ İNAN Dizginleri salıverme. * İşine devam etme.
İRHA-İ LİSAN Ağzına geleni söyleme.
İRHAB Bollanma, bol olma. Genişleme.
İRHAB Korkutma veya korkutulma. * Kaçırma.
İRHAF Bileme. Keskinleştirme.
İRHAF Hamuru gevşek ve sulu tutma.
İRHAK Sıkıntı ve eziyet etme. * Zorlama, sıkma.
İRHAN Rehin koyma veya konulma.
İRHAS Fiat indirmek, ucuzlatmak.
İRHAS Hayırlı işler yapmak. * Israr etmek. * Duvar yapmak. * Sağlam şey.
İRHASAT Hayırlı işlerle uğraşmak. * Sağlam şey. * Ist: Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) nübüvvetinden evvel zuhur eden hârikulâde haller ki, bunlar peygamberliğine delil teşkil eden hâdiselerdendir.
İRHEM YAREB Tıb: Bağırsak tıkanması veya dolanması.
İRİN (Bak: Cerahat)
İRİS yun. Gözümüzün saydam tabakasının arkasında olup, deliği, ışığın az veya çok miktarda olmasına göre genişleyip büzülen tabaka. Kuzahiye.İRKÂ' : Geciktirme. * İftira etme.
İRKA' Akan kan veya göz yaşını silme, dindirme.
İRKAB Huk: Öldükten sonra kanunî mirasçılarından başka bir kimseye de miras bırakma.
İRKÂB (Rükûb. dan) Bindirme. * Binilecek hayvan verme. * Araba veya gemi gibi bir vasıtaya bindirme.
İRKÂBEN Bindirerek, irkâb suretiyle.
İRKAD Uyutma veya uyutulma.
İRKÂH İnanma, itimad etme, güvenme. * Sığındırma, dayandırma.
İRKAK Köle edinme. Cariye veya köle satın alma. * İnciltme.
İRKAL Hızlı yürüme.
İRKAN Kına yakma, kına sürme. * Safran ağacı, kızılağaç. * Tıb: Sarılık hastalığı.
İRKAS Oynatma, raksettirmek.
İRMA' Atma, fırlatma.
İRMAD Fakir düşme. Sefil olma. * Göz ağartma.
İRMAN f. Arzu, taleb, istek. * Dalkavuk. * Nedâmet, pişmanlık. * Dâvet edilmeden bir yere giden kimse.
İRMEGAN f. Saadet. İkbal, mutluluk, uğurluluk. * Terbiye eden, mürebbi.
İRMİK Buğday gibi hububatdan elde edilen ve helva, çorba yapımında kullanılan iri taneli un.
İRS Karı ile kocadan her biri. (Bak: Irs)
İRS Vefat eden kimsenin vâsi olup malını almak. * Ölen yakın akrabadan kalan mal, miras, mülk. * Bir şeyin artığı. Fâsıla nişanları.
İRSA' Mızrak gibi sivri bir şeyle dürtme.
İRSA' Sağlamlaştırma, sâbit kılma. * Geminin demir atması. * Pâyidar olmak.
İRSA' Yerinden ayrılmama. Mukim olma.
İRSAD Gözetlemek. * Hâzır ve âmâde eylemek. * Mükâfat vermek. * Edb: Secili ve kâfiyeli bir cümlede ses uyumundaki ana sesi önce tanıtıp, ondan sonra gelecek kelimeyi tanıtma sanatıdır. Meselâ:Elemin Kays'a kıyas etme din-i mahzunun, Yok idi aklı ne derdi var idi Mecnunun.(Baki)Birinci mısrada "Kays" isminin geçmesi, ikinci mısrada ise "Yok idi aklı, ne derdi var idi." denmesi sözün sonunun "Mecnun" olacağını hemen akla getirmektedir.
İRSAH Yerinde tutma, durdurma. Bir şeyi sağlamlaştırma.
İRSAL (Resul. den) Göndermek, gönderilmek, yollamak. * Havale kılma. * Salıvermek. Kendi haline koymak. * Sürü sahibi olmak. * Elçi gönderme.
İRSAL-İ LİHYE Salak bırakma.
İRSAL-İ MESEL Konuşurken meşhur hikmetli sözleri kullanmak."Hakir olduysa millet, şanına noksan gelir sanmaYere düşmekle cevher sâkıt olmaz kadr ü kıymetten.""Muini zâlimin dünyada erbab-ı denâettir.Köpektir zevk alan sayyad-ı bi-insâfa hizmetten."(Namık Kemal)
İRSAL-İ RÜSÜL Cenab-ı Hakk'ın insanlara her hususta ve hususen Allah'a itaatte rehber olacak peygamberler göndermesi.
İRSALAT (İrsal. C.) Göndermeler. Gönderilen şeyler.
İRSALİYE Makbuz. * Her hangi bir yere gönderilen eşya veya malların listesi.
İRSAN Muhkem ve sağlam kılma, rasanet verme.
İRSAS Eskitme, yıpratma. Eskitilme, yıpratılma.
İRSAS-I LİBAS Elbisenin yıpranması, eskitilmesi.
İRSEN Miras olarak, anadan, babadan geçmek yolu ile.
İRSÎ Miras ile alâkalı, irse âit ve müteallik.
İRSİYET Verâset. Aile ve soydan geçen benzerlik.
İRŞA' Rüşvet verme.
İRŞAD Doğru yolu göstermek. Akli ve kalbi, mukni ve te'sirli eserler veya sözlerle gafletten uyandırıp hidâyet yolunu göstermek. Cadde-i kürba-yı Kur'aniye yolunda selâmetle devam ettirmek. Allah'a ibadet ve itaata kavuşturmak. Veli bir zâtın, bir kimsenin hidâyete ermesine vesile olması. * Ist: Hak ve hakikatı arayan kimselere bir mürşid-i ekmelin Kur'ânî ve İslâmî eserleriyle veya sözüyle Sırat-ı Müstakim olan İslâmiyet yolunu tanıtması ve tarif etmesi. İmanı kuvvetlendiren ve inkişaf ettiren tahkikî ve yakînî delillerle hak ve hakikatı talim ve tedris etmesi. (Bak: Mürşid)
İRŞADAT (İrşad. C.) İrşadlar. Hak ve hakikatı ve doğru yolu bildirmeler. İkazlar. (Bak: İrşad)
İRŞAF Suyu yavaş yavaş ve yudum yudum içme.
İRŞAK Bir şeye dik bakma. Dosdoğru etme.
İRTA' Zoraki ve istemeyerek gülme.
İRTA' Otlatma veya otlatılma.
İRTAB Dikme veya dikilme.
İRTAC Bir kimsenin sözünü kesme, konuşturmama. * Devamlı yağmur ve kar yağma. * Kapıyı örtme, kapama. * Kıtlık her tarafa yayılma.
İRTAM Hatırlamak için parmağa iplik bağlama.
İRTAT Tenbellik etme. Yerinden kımıldamama.
İRTECEK f. Şimşek, berk.
İRTİA' (Ra'y. den) Otlatma.
İRTİA' Düşünmek, istikbali düşünme.
İRTİAB (Ru'b. dan) Ürkme, korkma.
İRTİAD (Ra'd ve Ri'd. den) Iztırablı ve sıkıntılı olmak. * Deprenme. Titreme.
İRTİAF İleri geçme, ilerleme.
İRTİAS Küpe takma.
İRTİAS Silkinme, sıçrama, deprenme.
İRTİAŞ Ra'şeye tutulma, titreme, sarsılma.
İRTİAŞ-I MEST Sarhoş ve baygın titreyiş.
İRTİBA' Bahar mevsiminde güzel bir yerde oturma.
İRTİBAB Kokulu şeyler yapma. * Bir çocuğu büluğ çağına varıncaya kadar besleme.
İRTİBAH Yükselme, yükseğe çıkma.
İRTİBAK Karışık ve çapraşık bir işe girişme. * Karaca, geyik gibi hayvanların tuzağa düşmeleri. * Bir kazâya uğrama.
İRTİBAK Çamura batma. * Dolanbaçlı konuşma. * Karışma. * Bir işi aksi veya ters gitme.
İRTİBAL Bir malı çoğaltma. Bereketlendirme.
İRTİBAS Dağılma.
İRTİBAS Perişan ve zor durumda kalma. * Pek karışık ve sıkışık olma.
İRTİBAT Bağlanmak, raptedilmek. Muhabbet, dostluk ve alâkadarlık. * Düşmana karşı cenk için hudutta at sahibi olmak.
İRTİCA Ummak, ümidetmek, rica etmek.
İRTİCA Geri dönmek. Ric'at etmek. Eski hayat tarzına dönmek.(İşte Kur'an'ın bu gibi kudsi kanun-u esasisine irtica namını veren bedbahtlar, vahşet ve bedeviliğin dehşetli bir kanun-u esasisi olarak kabul ettikleri şimdiki öylelerinin siyasetinin bir nokta-i istinadı şudur ki: "Cemaatin selâmeti için fert feda edilir. Vatanın selâmeti için eşhasın hukuku nazara alınmaz. Devletin siyasetinin selâmeti için cüz'i zulümler nazara alınmaz" diye bir tek câni yüzünden bir köyü mahvetmekle bin mâsumun hakkını nazara almaz. Bir tek câninin yüzünden bin adamın kılınçdan geçmesini caiz görür. Bir adamın yaralanması ile binler mâsumu sıkıntıya verdirir. Ve ikiyüz adamı kurşuna dizilmesini o bahane ile nazara almaz. Birinci Harb-i Umumî'de üç bin adamın câniyane siyaset hatalariyle otuz milyon biçâre nev'-i beşer aynı harpde mahvedildiği gibi, binler misaller var. İşte bu vahşiyâne irticaın bu dehşetli zulümlerine karşı gelen Kur'an şakirdlerinin Kur'anın yüzer kanun-u esasîsinden $ âyetinin ders verdiği kanun-u esasisi ile adâlet-i hakikiyeyi ve ittihadı ve uhuvveti te'min etmeğe çalışan ehl-i iman fedakârlarına "mürteci" namını verip onları müttehem etmek, mel'un Yezid'in zulmünü, adalet-i Ömeriyeye tercih etmek misillü en vahşi ve zâlimane bir engizisyon kanununu, beşerin en yüksek terakkiyatına ve adaletine medar olan Kur'an'ın mezkûr kanun-u esasisine tercih etmek hükmündedir. Emirdağ L.) (Bak: Medeniyet, Mürteci')
İRTİCAC Çalkanmak. Heyecana gelme. * Sarsıntı. Muztaribane hareket etmek.
İRTİCAC-I DERYÂ Denizin kabarması, dalgalanması.
İRTİCAF (Recfe. den) Sarsma, sarsıntı, çalkalama. Tahrik.
İRTİCAÎ (İrticaiye) İrtica ile alâkalı.
İRTİCAL(EN) Hazır cevaplılık. Düşünmeden ve birdenbire açıkça güzel söz veya şiir söylemek.
İRTİCALİYYAT Düşünmeden, içinden doğarak söylenen sözler.
İRTİCAM Birşey üstüste katlanma.
İRTİCAN Adamın işi gücü bozulma.
İRTİCAS Gök gürleme. * Top bürünme.
İRTİCAZ Kısaltma, ihtisâr.
İRTİDA' Süt emmek.
İRTİDA (Ridâ. dan) Örtünme, bürünme.
İRTİDA' Dinin yasak ettiği şeyleri yapmama, geri durma.
İRTİDAD Din değiştirmekle mürted olmak. İslâmiyetten çıkarak dinsiz olmak. * Geri dönmek. (Bak: Mürted)
İRTİDAF (Redif. den) Ardından gitme, ardına düşme, peşinden koşma.
İRTİFA' Yükseklik. * Yukarı kalkmak. Kaldırmak. Terakki.
İRTİFA ALMAK Öğle vakti, güneşin yüksekliğini ölçerek zamanı belirlemek. * Yükselmek.
İRTİFAD Kazanma, kesbetme, kazanıp kâr etme.
İRTİFAEN Yükseklikçe, yükseklik bakımından.
İRTİFAK Bir yere dayanma. * (Kap) dolma. * İhtiyaç duyma. * Arkadaşlık etme. * Tıb: İki kemiğin hareketsiz kalmak üzere mafsallanması.
İRTİFAS Fiatların yükselmesi, pahalılık.
İRTİGAB (Rağbet. den) Heveslendirme, isteklendirme, rağbet ettirme.
İRTİHA' Katılma, karışma.
İRTİHAL Bir yerden başka yere göçmek, gitmek. Nakl-i mekân etmek. * Ölmek.
İRTİHAL-İ DÂR-I BEKÂ Dâr-ı bekaya göçme. Ölme.
İRTİHAN (Rehn. den) Bir şeyi rehin olarak alma veya alınma.
İRTİHAS Ucuz saymak veya sayılmak.
İRTİHAŞ Rahatsız olma, huzuru kaçma. Sıkıntı ve ıztırâb içinde bulunma.
İRTİHAZ Rezil rüsvay olma. Kepaze olma.İRTİKA' : Yükselme, yukarı çıkma. * Daha yüksek yerlere ve mevkilere erişme. Yüksek derecelere ulaşma.
İRTİKÂ' Güvenme, dayanma.
İRTİKÂB Bir işe girişmek. * Kötü bir iş işlemek. Rüşvet almak gibi çirkin bir şey yapmak. * Bir makamı âlet ederek, hakkı olmayan para veya malı hile ile almak.
İRTİKAB Bekleme, gözleme. * Ümit etme, umma.
İRTİKAK Söz gücü olan kimsenin, söz söylemekten âciz kalması.
İRTİKAM Yığılma, üst üste birikme.
İRTİKAS Baş aşağı olmak. * Bir hâdiseye yakalanmak.
İRTİKAŞ Harpte askerlerin birbirine karışması.
İRTİKAZ Çocuğun, ana karnında kımıldaması. * Çalkanıp durma. * Acı çekme, ıztırâb duyma.
İRTİKAZ (Rekz. den) Dikilme. * Bağlanma. * Tıb: Nabız atma.
İRTİMA' Birbirine atışma.
İRTİMAS Suya dalma, dalıp gitme. Dalgıçlık.
İRTİMAZ Iztırab ve acı içinde kıvranma. * Remzetme.
İRTİMAZ Yerinden kaldırıp sıçratma. * Birini koruma, himâye etme.
İRTİSA' Dişler sık olma. * İki şey, birbirine bitişik olma. * Taneleri, iki taş arasında döğüp parçalama.
İRTİSAD İstif etme. Birbiri üstüne düzgün bir şekilde yerleştirme.
İRTİSAM Resmedilmek, resmi çıkmak, resimli ve nişanlı olmak. * Emrolunan şeye imtisâl etmek. * Cenâb-ı Hakkı tekbir ve O'na ilticâ etmek.
İRTİSAS Yayılma, meşhur olma, şüyu bulma, şâyi olma.
İRTİŞA' Rüşvetçilik. Rüşvet almak.
İRTİŞAF Emerek ve azar azar içme. * Tıb: Vücudun her hangi bir yerinde toplanan suyun, dışarı atılması.
İRTİŞAH (Reşha. dan) Sızma, terleme.
İRTİTAC Konuşurken kekelemeye başlama, dili tutulma.
İRTİVA' Suya içerek kanma. * Tıb: Vücuttaki organ ve eklemlerin kuvvetlenip kalınlaşması.
İRTİVAH Nöbetle çalışma.
İRTİYA' Ürkme, korkma.
İRTİYAB Duraklama, şüphelenme, tereddüt.
İRTİYAD Bir kimseden bir şey isteme.
İRTİYAH (Rîh. den) Genişleme, ferahlama, feraha erme. * Rüzgârlanıp rahatlama.
İRTİYAZ Riyâzet yapma, nefsine eziyet etme.
İRTİZA' Bir şey eksilme, ziyân görme.
İRTİZA' (Rızâ. dan) Memeden süt emme.
İRTİZA-İ SABİ Çocuğun süt emmesi.
İRTİZA' (Rıza. dan) Razı olma, rıza gösterme, uygun ve münasib bulma. Kabul etme. * Beğenme, seçme.
İRTİZAH Biraz bahşiş alma. * Özür dileme.
İRTİZAK (Rızk. dan) Rızık alma, rızıklanma.
İRVA Bolca sulamak. Suya kandırmak. * Birisine hadis veya şiir rivayet ettirmek.
İRVA VE İSKA Sulama, suya kandırma.
İRZA Bir kimseyi râzı etmek, gönlünü yapmak, kandırmak.
İRZA-Yİ TARAFEYN İki tarafı anlaştırma, râzı etme.
İRZA' Meme vermek, süt emzirmek veya emzirilmek.
İRZA Çayırlık. Otluk yer.
İRZAK Rızıklandırmak, maddi veya mânevi ihtiyacını vermek.
İRZİZ Dik ses. * Titreme. * Dolu tânesi.
İS Dumandan hasıl olan siyah madde. Kurum.
İSA (A.S.) Dört büyük peygamberden birisidir. Hakiki Hristiyanlık dininin peygamberidir. Kur'an-ı Kerim'de meziyet ve senası geçmektedir. İncil, mukaddes kitabıdır. Vahiy ile kendine gönderilmiştir. Ancak kendisinden sonra Havarileri tarafından yazılmıştır.(İncil'in bir yerinde İsa (A.S.) demiş: "Ben gideceğim; tâ dünyanın reisi gelsin." Acaba Hz. İsa (A.S.)'dan sonra dünyanın reisi olacak ve hak ve bâtılı fark ve temyiz edip Hz. İsa'nın (A.S.) yerinde insanları irşad edecek, Resul-i Ekrem'den (A.S.M.) başka kim gelmiştir? Demek Hz. İsa (A.S.), ümmetine dâima müjde ediyor ve haber veriyor ki: Birisi gelecek; bana ihtiyaç kalmayacak, ben onun bir mukaddemesiyim ve müjdecisiyim. M.)
İSA' Zenginleştirme veya zenginleştirilme. * Genişletme.
İSA' Teselli verip sabra irşad etmek.
İSABET Ecir, mükâfât, karşılık vermek. * Doldurmak.
İSABET Rastlamak. Doğruca varıp erişmek. Doğru düşünmek, matluba uygun iş işlemek.
İSABET-İ AYN Göz değmesi, nazar değmesi.
İSABET-İ RE'Y Fikir doğruluğu. İsabetli ve yerinde bir düşünce.
İSABETKÂR f. Doğru rastlayan. İsabetli.
İS'AD Yükseltmek, yukarı çıkarmak. * Mekke-i Mükerremeye gitmek.
İS'AD Mes'ud etmek. Mübarek eylemek. İâne, yardım etmek.
İSAET Bir işte ihmal ile zarar verme.
İSAET (Sû'. dan) Kötü iş işlemek. Kötülükte bulunmak. Yaramazlık.
İS'AF Birisinin arzusunu, istediğini kabul etmek ve yerine getirmek.
İSAF Asr-ı saadetten evvelki câhiliyet devrinde Mekke putlarından birinin adı.
İSAF Eseflendirmek. Esef vermek. * Hışım ve gadab etmek. Öfkelenmek.
İSAGA Kalıba dökme veya dökülme.
İSAGA Kolaylıkla ve rahatlıkla yutulma.
İSAGA-İ TAAM Yemeğin kolaylıkla yutulması.
İSAH (Vesah. dan) Kirletme veya kirletilme.
İSAKA Akıtma. * Arkadan sürme. Sevk etme.
İSAL Ulaştırmak, vâsıl etmek. Yetiştirmek.
İSALE Akıtmak, dökmek. * Seyyal kılmak. Cereyan ettirmek.
İSALE-İ DÜMU' Gözyaşları dökme, ağlama.
İSAM Günaha sokmak, günaha sokulmak.
İSAM (İsm. den) Ceza. Bir kabahat veya suçun gerektirdiği netice, karşılık.
İSAR Kendisi muhtaç olduğu halde başkasına nimet vermek, cömertlik, ikrâm. * İhtiyar etmek. * Yumuşatmak. * Dökmek, serpmek. Saçmak.(...Sahabelerin, sena-i Kur'aniyeye mazhar olan "İsar hasletini" kendine rehber etmek, yâni hediye ve sadakanın kabulünde başkasını kendine tercih etmek; ve hizmet-i diniyenin mukabilinde gelen menfaat-ı maddiyeyi istemeden ve kalben taleb etmeden, sırf bir ihsan-ı İlâhî bilerek, nâsdan minnet almıyarak ve hizmet-i diniyenin mukabilinde de almamaktır.(Çünki hizmet-i diniyenin mukabilinde dünyada bir şey istenilmemeli ki ihlâs kaçmasın. Çendan hakları var ki, ümmet onların maişetlerini temin etsin. Hem zekâta da müstehaktırlar. Fakat bu istenilmez; belki verilir. Verildiği vakitte, hizmetimin ücretidir denilmez. Mümkün olduğu kadar kanaatkârane başka ehil ve daha müstehak olanların nefsini kendi nefsine tercih etmek $ sırrına mazhariyetle, bu müdhiş tehlikeden kurtulup ihlâsı kazanabilir... L.)
İ'SAR Sürçtürmek, ayak kaydırmak. * Zemmetmek, kötülemek.
İ'SAR Fakirlik. * Borçluya karşı takaza etmek, sıkıştırarak alacağını istemek, güçleştirmek.
İ'SAR İkindi zamanında bulunmak. * Kızın gelinlik çağına gelmesi. * Kasırga.
İSAR Sargı, bağ. * Esirlik, kölelik.
İSAR Keçinin memesine takılan torba, kese.
İSAR Zengin, maldâr olmak; gani olmak.
İS'AR Narh koyma, fiat veya pahâ biçme.
İS'AR Çocuğun diş çıkarması.
İSARE Esir etmek ve gezdirmek. * Bağ, bend.
İSARE Koparmak, kaldırmak. * Tozu havaya kaldırmak.
İSAS Çok sık ve uzun saç veya bitki.
İSASE Zenginlik, servet. * Göz ucuyla bakma. * Cemiyet, topluluk.
İSAVE Gammazlık, ağız karalığı.
İSB Kasık tüyü.
İSBAH (Sebh. den) Yüzdürme, suda yüzdürülme.
İSBAL (Sebl. den) Yollama, gönderme veya gönderilme.
İSBAT Doğruyu delil göstererek meydana koymak. Delil ve şâhitle bir fikrin sıhhatını göstermek. İtiraf, ikrar ve tasdik etmek. * Sabit ve muhkem kılmak. * Bâki ve pâyidar eylemek. * Delil. Bürhan. Şâhit. (Bak: İman-ı bil-âhiret)
İSBAT-I HÜNER Maharet ve hüner gösterme.
İSBAT-I VÜCUD Hazır bulunma. Varlığını gösterme.
İSBAT Bir hastalığın devamlı olması, müzmin oluşu, ayak kaydırma.
İSBATİYECİLİK (Fr: Pozitivizm) Fls: Bu felsefe nazariyesine göre, isbat yolu ile yakîn, şüphesiz bilginin elde edilebilmesi, tecrübelerle müşahadelerle ve vakıalara istinaden mümkün olacağı iddia edilir. İsbat şeklini ve sahasını daraltıp sadece maddiyata münhasır kılan bu anlayış yalnız maddiyata ait mes'eleler için doğrudur.(Bir şeyden uzak olan bir kimse yakın olan adam kadar o şeyi göremez. Ne kadar zeki olursa olsun, o şeyin ahvali hakkında ihtilâfları olduğu zaman yakın olanın sözü muteberdir. Binaenaleyh Avrupa feylesofları maddiyatta şiddet-i tevaggulden dolayı imân, İslâm ve Kur'ân'ın hakaikından pek uzak mesafelerde kalmışlardır. Onların en büyüğü yakından hakaik-ı İslâmiyeye vukufu olan âmi bir adam gibi de değildir. Ben böyle gördüm, nefs-ül emir de benim gördüğümü tasdik eder. Binaenaleyh şimşek, buhar gibi fenni meseleleri keşfeden feylesoflar Hakk'ın esrarını Kur'ân nurlarını da keşfedebilir diyemezsin. Zira, onun aklı gözündedir. Göz, kalb ve ruhun gördüklerini göremez. Çünkü kalblerinde can kalmamıştır. Gaflet o kalbleri tabiat bataklığında çürütmüştür. M.N.) (Bak: Rasyonalizm)
İSBİ' (C.: Esâbi) Parmak. * Ölçü parmağı, arşının yirmidörtte biri. (Türkçede: $ telaffuz edilir.)
İSEVÎ Hz. İsa'nın (A.S.) dininden olan. Nasrani. Hristiyan.
İSEVİYYET Hristiyanlık.
İSFAR Sabah namazının ortalık aydınlanırken kılınışı.
İSFENC Sünger.
İSFENCE (İsfencî) Süngere benzer, sünger biçiminde, süngerimsi.
İSFENCİYE Süngerler.
İSFEND Şarap.
İSFENDAN f. Beyaz biber tohumu. * Akçaağaç.
İSFİD f. Beyaz, ak.
İSFİRAR (Bak: Isfirar)
İSGA (Bak: Sagat)
İSHAB Çok söylemek. * Türlü şeylerden renk değiştirmek. * Bir şeye fazla tama' etmek. * Kuyu kazıp suyu bulamamak. * Zehirlenme veya hastalıktan dolayı renk değişmesi. * Kuzu, anasını emmek. * Duvarı başı boş salıvermek.
İSHAK (A.S.) Kur'ân-ı Kerim'de adı geçen peygamberlerdendir. İbrahim (A.S.)ın oğludur. Yakub (A.S.)ın babasıdır.
İSHAKİYYE KÖŞKÜ Sadrazam İshak Paşa tarafından Sultan İkinci Bayezid için, Topkapı surları dahilinde yaptırılmış olan köşkün adıdır. Bânisinin ismine nisbetle bu adı almıştır. (O.T.D.S.)
İSHAL Mülâyim ve düz bir yere varmak. * Tıb: Barsakların iltihabından soğuk algınlığından hâsıl olan sürgün, iç sürme.
İSHAN Aslında kalınlık demek olan sihan ve sehânetten kalınlaştırmak demektir. Siklet de sehanetin lâzımı olmak itibariyle: "Falan kimseyi, hastalığı veya yarası ağırlaştırdı, yerinden kımıldatmaz etti." mânâsına "İshanehül maraz evilcerh" denilir. Harbde düşmanın esaslı kuvvetlerini iyiden iyiye vurarak, ordusunu derin ve geniş bir suretde yaralayıp, kımıldanamıyacak bir hâle koyacak derecede kat'iyyen mağlub etmeğe de ishan tâbir edilir.
İSHAN Isıtma, ısıtılma. * Kızdırma veya kızdırılma.
İSHAN-I AYN Ağlatma. Göz kızartma.
İSHAR Uyundırma. * Gece uyutmayıp, uyanık durdurma.
İSHAT Darıltma, gücendirme.
İSİK Çukurluk, engebelik. Çukurlu.
İSİMLİK Tar: Saraylılar tarafından gönderilen hediyelik şeylerin kimin tarafından gönderildiğini belirten adres pusulası.
İSKA Su vermek, sulamak.
İSKAB Ateş yakma.
İSKAL Ağır bir şey yüklemek.
İSKALARYA ing. Çarmıkların halat basamakları.
İSKÂN Yerleştirmek. Bir yeri mesken yapıp oturmak. * Sâkin.
İSKÂN-I MUHACİRÎN Göçmenleri yerleştirme.
İSKANDİL ing. Denizin derinliğini ölçmeğe yarayan ve gemilerde kullanılan bir âlet. * Bir şeyin hakikatını anlamağa çalışma. Yoklama, deneme, tecrübe etme.
İSKAR (Sekir. den) Sekir verme, sarhoş etme.
İSKARLAT İtl. Eski devirlerde Venedik mensucatından, boyası has ve kumaşı dayanıklı bir nevi çuhanın adı idi ve şarkta pek makbuldü. Yeniçeri Ocağı ileri gelen ağalarına, sekbanbaşıya ve yeniçeri kâtibine her sene bu çuhadan verilir veya bedeli para olarak tahsis olunurdu. Bu paraya da "İskarlat bedeli" denirdi. (Ta. L.)
İSKARMOZ Gemilerin kaburgalarını teşkil eden eğri ağaçlar. * Kayıklarda kürek takılıp çekilen ağaç çiviye de bu ad verilir.
İSKARPİN Fr. Konçsuz veya yarım konçlu zarif ayakkabı. Alafranga hafif kundura.
İSKÂT Sükût ettirmek. Cevap veremiyecek hâle getirmek. Susturmak. * Kandırmak, râzı etmek.
İSKAT (Bak: Iskat)
İSKELE Binada yüksek yerleri yapabilmek için kurulan geçici sal. * Deniz nakil vasıtalarının yanaşabilmeleri için deniz kıyısında yapılan yer. * Deniz kenarında ve deniz vasıtalarının yanaşmasına elverişli kasaba. * Bir memleketin deniz yolu ile yapılan ticaretine vasıta olan liman. * Geminin sol yanı.
İSKELET Fr. Vücudun kemik çatısı.
İSKENDAN f. Kilit.
İSKENDER (M. Ö. 356-323) Aristo'dan ders almış bir imparatordu. İskender-i Rumi de denir. Bundan başka ismi geçen bir de İskender-i Zülkarneyn vardır. (Bak: Zülkarneyn)
İSKEREK f. Hıçkırık.
İSKETE Güzel ve çok öten sarı kanatlı bir cins küçük kuş.
İSKİZ (İskize) f. Hayvanın sıçrayıp kıç atması. * Hayvanın ürkerek attığı çifte.
İSKOLASTİK (Bak: Skolastik)
İSKONA İtl. Buharlı gemilerin icadından evvel kullanılan iki direkli yelkenli harp gemilerine verilen addı.
İSKONTO (Bak: Tenzilât)
İSLA' Teselli verme, avutma.
İSLAB Giderme, selbetme. Kapıp götürme.
İSLAC Kara tutulma. Karlı olma.
İSLAF Para peşin, mal veresiye olan bir alışveriş. * Tarlayı aktarmak.
İSLAH (Bak: Islah)
İSLAK (Silk. den) Düzenleme, sıraya koyma. * Yola getirme. * Diziye geçirme. * Mesleğe sokma, sokulma.
İSLAL (Sell. den) Kılıcı sıyırıp çıkarma. * Verem etme, verem uğratma.
İSLÂM (Selâm. dan) İtaat, inkıyad, bir şeye teslimiyet. Din. * Ist: Hz. Muhammed'in (A.S.M.), Allah'ın emriyle insanlara bildirdiği din. (İslâmlıkta, Allah'a itaat etmek, Peygambere tâbi' olmak ve din namına ne bildirilmişse, kalb ile dil ile tasdik ve onunla amel etmek şarttır. İslâm'ın beş şartı vardır: Kelime-i şehadet getirmek, namaz kılmak, zekât vermek, hacca gitmek ve Ramazan-ı şerif orucunu tutmaktır.)(Ulema-i İslâm ortasında, "İslâm" ve "İman"ın farkları çok medâr-ı bahsolmuş. Bir kısmı, "İkisi birdir", diğer kısmı, "İkisi bir değil, fakat biri birisiz olmaz" demişler ve bunun gibi çok muhtelif fikirler beyan etmişler. Ben şöyle bir fark anladım ki:İslâmiyet, iltizamdır. İman, iz'andır. Tabir-i diğerle: İslâmiyet, hakka tarafgirlik ve teslim ve inkıyaddır; iman ise, hakkı kabul ve tasdiktir. Eskide bazı dinsizleri gördüm ki: Ahkâm-ı Kur'aniyeye şiddetli tarafgirlik gösteriyorlardı. Demek o dinsiz, bir cihette hakkın iltizamiyle İslâmiyete mazhardı; "dinsiz bir müslüman" denilirdi. Sonra bazı mü'minleri gördüm ki; ahkâm-ı Kur'aniyeye tarafgirlik göstermiyorlar, iltizam etmiyorlar, "gayr-ı müslim bir mü'min" tabirine mazhar oluyorlar.Acaba İslâmiyetsiz iman, medar-ı necat olabilir mi?Elcevab: İmansız İslâmiyet, sebeb-i necat olmadığı gibi; İslâmiyetsiz iman da medar-ı necat olamaz. M.)
İSLAMBOL Eskiden İstanbul yerine kullanılan bir tabir idi. Ulema takımı yakın zamana kadar zarfların üzerine İstanbul yerine İslâmbol yazarlardı.
İSLAMÎ İslâm dinine mensub, İslâm ile alâkalı.
İSLAMİYAN f. İslâmlar.
İSLAMİYET İslâmlık. * İslâm oluş. Teslimiyet, inkıyad, bağlılık, hakka tarafgirlik ve iltizamdır.(İslâmiyet güneş gibidir, üflemekle sönmez; gündüz gibidir, göz yummakla gece olmaz. Gözünü kapayan yalnız kendine gece yapar. Münazarat)
İSLAS Üçe bölme. Üç aded yapma.
İSLAV Fr. Rus, Ukran, Beyaz Rus, Çek, Slovak, Leh, Sloven, Sırp, Hırvat ve Bulgar gibi milletlere, lisanlarındaki yakınlık dolayısıyla verilen ortak isim.
İSLİM (Bak: İstim)
İSM (İsim) Ad, nâm. * Ist: Bilinen veya bilinmeyen, hissedilen veya hissedilmeyen herhangi bir şeyi birbirinden ayırmak, tanımak veyahut zihne getirmek için kullanılan söz veya lâfız. * Man: Tam mânalı ve hem mevzu, hem mahmul olabilen lâfızdır.
İSM-İ A'ZAM Allah'ın (C.C.) Kur'ân ve Hadis-i Şeriflerde zikredilen yüz isminin mânâca en câmi' olanıdır. İsm-i A'zam, diğer isimlerin de mânâlarını içinde toplar. Her ism-i İlâhiyenin de, her mahlukun da bir a'zamlık mertebesi vardır.(İsm-i A'zam herkes için bir olmaz, belki ayrı ayrı oluyor. Meselâ: İmâm-ı Ali (R.A.) hakkında: "Ferd, Hayy, Kayyum, Hakem, Adl, Kuddus" altı isimdir. Ve İmâm-ı A'zamın İsm-i a'zamı, "Hakem, Adil" iki isimdir. Ve Gavs-ı A'zamın İsm-i a'zamı, "Yâ Hayy'dır." Ve İmâm-ı Rabbâninin İsm-i a'zamı. " Kayyum" ve hâkeza.. pek çok zatlar daha başka isimleri ism-i A'zam görmüşlerdir. L.) (Bak: Esma-i Hüsna)
İSM-İ CİNS Gr: Cins isim. Bir cinsten, bir nev'den olan şeylerin hepsine verilen bir ad. Vilâyet, karpuz, kedi gibi.
İSM-İ FÂİL Gr: Kendisinden fiil, iş çıkan kimsenin sıfatı. Fâil, hâdim, kâtib gibi.
İSM-İ HÂSS Gr: Yalnız bir kimse, bir hayvan veya bir şeye hâs olan isim. Hz. Muhammed (A.S.M.), Medine-i Münevvere gibi.
İSM-İ İŞARET Gr: Kendisiyle muayyen bir şeye işaret olunan kelime. "Bu, şu o" gibi.
İSM-İ MEF'UL Gr: Fâilin fiili kendi üzerine geçen kelime. Mektub, mazlum, mağdur gibi.
İSM-İ MENSUB Gr: Kelimenin sonuna Türkçede "Li", Arabça ve Farsçada kelime sessiz harfle bitiyorsa, bir "î", sesli harfle bitiyorsa; yerine göre sesli harf atılarak veya atılmayarak "î" veya "vî" harfi getirilerek yapılan, nereli ve nereye mensub olduğunu ifade eden isimdir. İstanbullu, İstanbulî; Mekkeli, Mekkî; Konyalı, Konevî; Bağdatlı, Bağdadî... gibi.)
İSM-İ MERRE Def'a, kerre gibi bir hareketin bir defa olduğunu bildiren fiil'den yapılan isim. (Darbe: Bir defa vuruş. Lem'a: Bir parlayış gibi.)
İSM-İ MEVSULE O şey ki, o kimse ki, mânâlarının yerine kullanılan, "Mâ, Men, Ellezi" gibi kelimelerdir. İki kelimeyi veya mânâyı birbirine birleştiren, mânâsı kendinden sonra gelen bir cümle ile tamamlanın bir kelimedir.
İSM-İ TAFDİL Renge, şekil ve vasfa dâir (ef'al) vezninde olan mutlak ve uzuv noksanlığına delâlet etmemek üzere mukâyeseli üstünlük ifâde eden sıfatlardır. Daha büyük, en büyük, daha küçük, en küçük, en güzel, daha güzel gibi mânâlara gelir. (Kebir kelimesinin ism-i tafdili: Ekber; sağir kelimesinin ism-i tafdili: Asgar; sa'b kelimesinin de Es'ab'dır.)
İSM-İ TASGİR Küçültme ismi. Küçüklük veya azlığa delâlet eden isimdir. Arapçada ekseri (Fueyl) veya (Fuayil) vezninde, Türkçede kelime sonuna cik, cık, cağız, ceğiz gibi ekler getirerek yapılır. Abd: Kul, Ubeyd: Kulcağız, kulcuk gibi.
İSM Günah, suç, cürüm.
İSMA' İşittirmek, sesini duyurmak, bir sözü istenilen yere ulaştırmak.
İSMA Yükseltmek. * İsim koymak.
İSMAH Cömert ve eli açık olma. * İtâatli ve bağlı etme.
İSMAİL (A.S.) Peygamberlerdendir. İbrahim'in (A.S.) oğludur. Küçükken İbrahim'e (A.S.), oğlunu Allah için kurban etmesi emredildi. Halilullah olan İbrahim, İsmail'i (A.S.) kurban etmek isterken Cenab-ı Hak koç gönderdi. Mu'cize zâhir oldu. Bıçak İsmail'i kesmedi, yerine koç kurban edildi. Resul-i Ekrem'in (A.S.M.) de ceddi olan İbrahim ve İsmail (A.S.)lar Kâbe'yi yeniden inşâ ettiler. (Bak: Kâbe, İbrahim (A.S.) )
İSMAM Sona erdirme, bitirme, tamamlama.
İSMAR Mıhlama, çivileme.
İSMAR (Semere. den) Meyve ve semere vermek, fayda vermek.
İSMAT Susturma, sükut ettirme. * Men'etmek. * Tecvidde : Harfi söylerken lisana ağır geldiğinden, kendilerinden yalnız aslı rübâî olanlar ile, hümasi olanların terkibi men' edilmişti. İsmât sıfatının harfleri; izlâk sıfatının harfleri olan on altı harf ile harf-i meddin maadası olan on dokuz harfdir. (Bak: Musmit)
İSMEN Sadece isimle, gerçekten olmayan.
İSMET Günahsızlık, mâsumluk. Günahlardan kaçınmak melekesine sâhib olmak. Suçsuzluk. * Peygamberlik vasıflarından birisidir. Peygamberler (A.S.), hiç bir zaman gizli, âşikâr herhangi bir ma'siyete yaklaşmazlar; bütün kusur ve hatâlardan ve şâibelerden müberrâdırlar.
İSMETLÜ Tar: Derece bakımından yüksek kimselere, sultan ve şehzâdelerin hanımlarıyla kızlarına verilen bir ünvan idi.
İSMETMEÂB İsmetlü. Günahsız. Haramdan ve nâmusa dokunur hâllerden çekinen.
İSMETPENAH İsmetlü, ismetmeâb.
İSMÎ (İsmiyye) İsme mensub, isimle alâkalı. İsmen olup aslen olmayan, varlığı isimden ibâret olan. İsim cinsinden. * Arabçadan iki isimden, yani; müsned ile müsned-i ileyhten mürekkep cümle.
İSMÎ VE SIFATÎ İsme ve sıfata ait.
İSMİD Sürme taşı. * Cenab-ı Peygamber'in kullandığı ve tavsiye ettiği bir cins kırmızı sürme.
İSMİRAR (Semrâ. dan) Esmerleşme, kara olma, kararma.
İSMİYYET İsim olma hâli, isimlilik.
İSNA Yukarı kaldırmak, yükseltmek. * Değerini yükseltme. * Ateş alevinin yükselmesi. * Bir sene bir yerde kalmak.
İSNA Medih ve senâ etmek, sitâyişte bulunmak. * Şükretmek.
İSNA AŞER Oniki.
İSNAD Bir söz veya haberi birisine nisbet etmek. * Peygamberimiz'in (A.S.M.) sözlerini sırası ile kimlerden nakledildiğini bildirmek. * Bir nesneye, bir şeye dayanmak. * Birisi için, bir şeyi yaptı demek. İftira etmek.
İSNAD-I EFİKE Yalan isnad etme. İftira atma.
İSNADAT (İsnad. C.) İsnadlar. Bir kimseye yükletilenler, nisbet edilenler.
İSNADÎ İsnad etmekle alâkalı.
İSNADİYYAT İsnad ile ilgili düşünceler. * Aslı esası olmadığı halde birisine isnad edilen sözler.
İSNAF Yel ve toz savurma.
İSNAK Mal, mülk, servet ve makamın, insanı azdırması.
İSNAM Ateşin alevi büyüme. * Duman ve toz havaya çıkma.
İSNAN İki. * Pazartesi.
İSNAN (Sinn) Yaşlanmak. İhtiyarlamak. * Diş çıkarmak.
İSNEVÎ İki ile alâkalı. * Pazartesi günü ile alâkalı. * Her pazartesi günleri oruç tutan kimse.
İSNEYN İki. (2) * Pazartesi günü.
İSNEYNİYYET İkilik, ikiden ibaret olma.
İSPAH (İspeh) f. Asker, nefer, er.
İSPANYOL İspanyalı.
İSPANYOL HASTALIĞI Grip, nezle. Paçavra hastalığı. (İlk önce İspanya'da farkına varıldığı için bu isimle meşhur olmuştur.)
İSPARÇENE İtl. Halatın üzerine sarılan kendir ve ip. * Halatı meydana getiren üç boy bükmenin beheri.
İSPEHBED f. Başbuğ, hükümdar, hâkan, kağan.
İSPENAH f. Ispanak.
İSPER f. Savaş âletlerinden kalkan.
İSPERGAM f. Fesleğen çiçeği. * Gül. * Yeşillik.
İSPERHEM f. Fesleğen.
İSPERLOS f. Saray, konak, kâşâne.
İSPİD f. Ak, beyaz.
İSPİDKÂR f. Kalaycı.
İSPİR Arabacı. Arabacının yanında bulunan at uşağı. * Zabıta memuru. * Beyaz doğan kuşu.
İSPİRALYA İtl. Gemi güvertelerinde kamaraları aydınlatmak için açılan küçük kaporta.
İSPİRTİZMA Fr. Ölülerin ruhlarıyla bazı şartlar altında haberleşmenin mümkün bulunduğuna inanan görüş ve bu maksatla yapılan tecrübeler.(İşte eski zaman kâhinleri gibi şimde de medyumlar suretinde yine bir nevi kâhinlik Avrupa'da ispirtizmacıların içlerinde baş göstermiş. M.)
İSR Alâmet. Nişane. * Ayak izi. * Yol. Meslek. * Başlamak ve azimet etmek.
İSRÂ Yürütmek, göndermek. * Gece seferi yapmak. * İrsâl etmek.
İSRÂ SURESİ Kur'an-ı Kerim'de 17. Suredir. Mekkidir.
İSRA' Hızlandırmak. Sür'atlendirmek. * Geri döndürmek. Göndermek.
İSRAC (Sirac. dan) Yakma, yandırma.
İSRAF Lüzumsuz yere harcamak. Malı ve parayı lüzumsuz yere sarf etmek. İhtiyacından fazla istihlâk etmek ve harcamak. * En lüzumlu aslî vazifeleri bırakıp en lüzumsuz veya zararlı şeylerle meşgul olarak ömrünü veya gençliğini boş yere harcamak.(Hâlik-ı Rahim, nev-i beşere verdiği nimetlerin mukabilinde şükür istiyor. İsraf ise; şükre zıttır, nimete karşı hasâretli bir istihfaftır. İktisad ise: nimete karşı ticaretli bir ihtiramdır. L.)(Bir lokma kırk paraya, diğer bir lokma on kuruşa... Ağıza girmeden ve boğazdan geçtikten sonra birdirler. Yalnız, birkaç saniye ağızda bir fark var. Müfettiş ve kapıcı olan kuvve-i zâikayı taltif ve memnun etmek için birden ona gitmek, israfın en sefihidir. M.)
İSRAFAT (İsrâf. C.) İsrâflar, lüzumsuz yere harcamalar.
İSRAFİL Dört büyük melekten biri olup Kıyamet günü cesedlere nefh-i ruh etmeğe ve Sur'u üfürmeğe vazifelidir. (Bak: Melâike)
İSRAİL Hz. Yakub'un (A.S.) lâkabı olup sonradan bütün o soydan gelenlere Benî İsrail denmiştir. İsrail oğulları, Yahudiler.
İSRAİLİYAT Zamanla hurafeye inkılâb etmiş, Yahudilikten kalma haberler, hikâyeler. İsrail oğullarına mahsus hikâyeler, hâdiseler.(İsrailiyyatın bir tâifesi ve hikmet-i Yunaniyyenin bir kısmı, daire-i İslâmiyete duhul etmeleriyle, din süsüyle görünerek, efkârı ihtilâle verdiler. Şöyle ki: O necib kavm-i Arab, zaman-ı cahiliyette bir ümmet-i ümmiyye idi. Vakta ki içlerinden hak tecelli edip istidad-ı hissiyatları uyandı da meydanda yol açan din-i mübini gördüklerinden umum rağabat ve meyilleri, yalnız dinin mârifetine inhisar eylediler. Fakat kâinata olan nazarları teşrihat-ı hikemiyye nazarıyla değil, belki istitraden yalnız istidlâl için idi. Onların o hassas zevk-i tabiilerine ilham eden yalnız onların fıtratlarına münasib olan geniş ve ulvi muhitleri; ve safi ve müstaid olan fıtrat-ı asliyeleri tâlim ve terbiye eden yalnız Kur'an idi. Bundan sonra kavm-i Arab, sair akvamı bel' ettiği gibi milel-i sairenin mâlumatları dahi Müslüman olmaya başladığından, muharrefe olan İsrailiyat ise: Vehb, Ka'b gibi ulema-i ehl-i kitabın İslâmiyetlerinin cihetiyle Arapların hazain-i hayalâtına bir mecra ve menfez bularak o efkâr-ı safiyeye karıştılar. Hem sonra da ihtiram dahi gördüler. Zira ulema-i ehl-i kitaptan İslâmiyete gelenler, İslâmiyet şerefiyle gayet celâlet ve tekemmül ettiklerinden, mâlumat-ı müzahrefe-i sâbıkaları makbule ve müselleme gibi oldular.. reddedilmedi. Çünki İslâmiyetin usulüne musadim olmadığından hikâyat gibi rivayet olunur iken ehemmiyetsizliği için tenkitsiz dinlenirler idi. Fakat hayfâ! Sonra hak olarak kabul edildiler. Çok şübeh ve şükukâta sebebiyet verdiler.Hem de vaktaki şu İsrailiyat, kitap ve sünnetin bazı imaatlarına merci ve bazı mefahimlerine bir münasebetle me'haz olabilirler idi. Fakat âyât ve hadisin mânâları değil. Belki faraza doğru olsalar idi, mâsadak ve efradından olmaları mümkün olduğundan; su'-i ihtiyarlarıyla başka bir me'hazı bulmayan veya atf-ı nazar etmeyen zahirperestler, bazı âyât ve ehâdisi o hikâyat-ı İsrailiyyeye tatbik ederek tefsir eylediler. Halbuki Kur'anı tefsir edecek yine Kur'an ve hadis-i sahihtir. Yoksa; ahkâmı, mensuh olduğu gibi kısası dahi muharrefe olan İncil ve Tevrat değildir. Evet, mâsadak ile mânâ ayrıdırlar. Halbuki: Mâsadak olmaya mümkün olan şey, mânâ yerine ikame olundu. Çok da imkânât vukuata karıştırıldı... R.N.)
İSRAR (Sırr. dan) Sır saklamak, gizlemek. Gizlenmesi lâzım bir şeyi gizlemek.
İSRAR-I ESRAR Sırların gizlenmesi.
İSRAR (Bak: Israr)
İSTADE f. Ayakta durmuş.
İSTAH f. Budak, taze filiz.
İSTANBUL Türkiye'nin en büyük şehri ve Osmanlı İmparatorluğu'nun taht şehri (1453-1922). İslâm halifeliğinin son merkezi (1516-1924). Türklerden önce Bizans "Doğu Roma" İmparatorluğu'nun taht şehri idi (395-1453). * İstanbul ismi, Rumca şehre veya şehirde demek olan (İstin polin) tabirinden galat olup, bu ismin Osmanlılar tarafından fetih esnasında verilmiş olduğu rivayet ediliyorsa da, Osmanlılardan evvel şehrin bu isimle yâd olunmakta bulunmuş olduğu muhakkak olup, hattâ yedinci hicri yüzyılın ortalarında yani fetihten iki asır önce yazılmış olan "Yakut-u Hamevî'nin Mu'cem-ül Büldan'ında bu isim yazılmıştır. Bununla beraber Osmanlılar yanında dahi Edebiyat lisanında ekseriya "Kostantiniyye" ismi kullanılmıştır; hattâ bazan "İslâmbol" şeklinde yazılmıştır.
İSTANBUL EFENDİSİ İstanbul kadıları (hâkimleri). Bu tabir hicri 1000 tarihinden sonra kullanılmağa başlanmış ve daha sonraları terkolunmuştur.
İSTAR Yüzletme, astar çekme. * (C.: Esâtir) Altıbuçuk dirhem ağırlığında (19.5 gr.) bir ölçü. * Dört tane. * Dört veya dört buçuk miskal.
İSTAR (Satr. dan) Yazı yazma.
İSTARE Perde, zar.
İSTARE f. Yıldız.
İSTASYON Fr. Demiryolu durağı.
İSTATİSTİK Fr. Bir neticeye varmak veya bir hüküm çıkarmak için metodlu olarak mevcud lüzumlu şeyleri toplayıp sayı hâlinde göstermek işi ve bu işle meşgul olan ilim.
İSTEBRAK İpekten mâmul ve sırma ile işlenmiş bir çeşit kumaş. Kalın ipek kumaş.
İSTEL f. Göl.
İSTEM Zulüm ve sitem.
İSTENBE f. Cesur, yiğit, bahadır, kahraman. * Çirkin. * Kâbus.
İSTIKSAR (Kasr. dan) Kısma. Bir şeyin kısaltılmasını isteme.
İSTIKSAS (Kısas. dan) Kısas isteme. Bir katilin şeriatça öldürülmesini isteme.
İSTIKTAB (Kutb. dan) Kutuplaşma, bir kutubun etrafında toplanma, bir kutuba bağlanma.
İSTIKTAR Damla damla akıtma, damlatma.
İSTIRAB (Bak: Iztırab)
İSTISLAH Bir şeyi iyi olarak görmek isteme. Bir şeyin iyi olmasını isteme.
İSTISNA' San'atlı olarak yapmak. * Bir şey yapmak için san'atkârla anlaşma yapmak.
İSTITLA' (C.: İstıtlâât) (Tulu'. dan) Anlamağa ve bilmeğe çalışma. Öğrenmeğe gayret etme.
İSTITLAK İç sürgünü olma. Amel olma, ishal olma. * Boşanmayı isteme.
İSTITRAB Neşe arama, eğlence isteme.
İSTİAB İçine almak. * Kaplamak. Toplamak. Tamam etmek. * Tutulmak. Zapteylemek.
İSTİADE Bir şeyin iade edilip geri gönderilmesini isteme. * Yeniden canlanma. * Âdet edinme.
İSTİANAT (İstiane. C.) İstianeler, yalvarmalar.
İSTİANE Duâ. Yardım istemek. İane istemek.
İSTİARE Ariyet istemek. Ödünç almak. Birinden iğreti bir şey almak. * Edb: Bir kelimenin mânasını muvakkaten başka mânada kullanmak; veya herhangi bir varlığa, ya da mefhuma asıl adını değil de, benzediği başka bir varlığın adını verme san'atına istiare denir.Cesur ve kuvvetli bir insana "arslan, kurnaz bir kimseye "tilki" demekle istiare yapmış oluruz.
İSTİARE-İ MEKNİYE (Kapalı istiare) Teşbihin temel unsurlarından yalnız benzetilenle yapılan istiare. Meselâ: Merhum Mehmed Akif'in:Şu karşımızda mahşer kudursa, çıldırsa,Denizler ordu, bulutlar donanma yağdırsa,Değil mi ortada bir sine çarpıyor, yılmaz.Cihan yıkılsa, emin ol bu cephe sarsılmaz...beyitlerinde düşman kalabalığı evvelâ mahşere benzetilerek açık istiâre yapmış, sonra o mahşer bir köpeğe teşbih edilerek, fakat müşebbehün bih'i (kendisine benzetileni) zikredilmeyerek onun levâzımatından olan "çıldırsa" ve "kudursa" kelimeleri irad olunarak bir kapalı istiare yapılmıştır.
İSTİARE-İ MUSARRAHA (Açık istiare) Teşbihin iki temel unsurundan yalnız kendisine benzetilen ile yapılan istiare.Meselâ: Büyük âlimlere; ayaklı kütüphane veya yaşlı kimselere hayatının son baharında denilmesi gibi.
İSTİARE-İ MUTLAKA (Temlihiye veya tehekkümiye) Edb: Şaka, lâtife veya alayı içine alan bir istiaredir. Meselâ: Tilkinin eşeğe "gelsem olmaz mı huzura, a benim aslanım" demesi gibi... (Edb.S.)
İSTİAZA Karşılık olarak, ivaz olarak bir şey istemek.
İSTİAZE "Euzü besmele" okuyarak Allah'a sığınmak.
İSTİBAA Bir şeyi kendine sattırmağa uğraşma.
İSTİB'AD Uzaklaşma. Uzak görme, ihtimal vermeyiş, olmayacak sanma, akıldan uzak görme. * Yakıştırmayış.
İSTİ'BAD Köle edinmek, esir almak.
İSTİBAHA(T) Mübah ve helâl sayma. * Bir çok kimsenin kanını dökmeğe izin verme.
İSTİBAK Yarış etme, yarışma.
İSTİB'AL Kadını nikâh ile alma.
İSTİBAL Havanın fenalığı ve sıkıcı olması. * (Kendine) idrar döktürme.
İSTİBANE Açıklama, belli olma. Meydanda ve âşikâr olma.
İSTİ'BAR İbret alma, ders alma. * Rüya tabir ettirme.
İSTİBAR Yoklama, muayene etme.
İSTİBDA (İstibra') Ayırmak. Uzak etmek. * Küçük abdest bozduktan sonra idrardan temizlenmek, sidik eserinin tamâmen kesilmesini beklemek. * Nikâhla alınan dul bir kadının gebe olmadığına kanaat getirmek için, kadın bir âdet görünceye kadar beklemek.
İSTİBDA' Bedi' ve güzel bulma.
İSTİBDAD Başlı başına olmak. Keyfî idare sistemi. * Zulüm ve tahakküm. İdaresi altındakilerin istemediği şeyleri yalnız kendi keyfine göre zorla ve zulümle yaptırmaya çalışmak. Kanun ve nizamlara bağlı olmayarak, çok defa da kanun namına kanunsuzluk yaparak, keyfi hükmünü icra ettirmek. Kimseyi tanımadan kendi dediğini ve keyfi emirlerini kuvvet ve cebir kullanmak suretiyle yaptırmaya çalışmak. Allah'ı ve adaletini unutarak dinsizdarane bir zulümle hüküm ve idare etmek.
İSTİBDADKÂRANE f. İstibdad idaresi gibi. Kendi kendine, kanunları ve kimseyi tanımadan idare eder surette.
İSTİBDAL (Bidl ve Bedel. den) Değiştirmek, değiştirilmek. * Bir vakfı mülk ile mübadele etmek. * Birşey verip yerine başka şey istemek. * Askerliği biten erlere tezkere verip yenilerini almak.
İSTİBDAL-İ MÜSECCEL Lüzumuna hükmolunduğundan dolayı nakzı caiz olmayan istibdal.
İSTİBGA' İş için yardım isteme.
İSTİBHAC (Behcet. den) Yüzü gülme, sevinme, mesrur olma.
İSTİBHAL Azad etme. Azad olma, serbest bırakılma.
İSTİBHAM Karışık ve belirsiz olma. * Ses çıkarmama, susma.
İSTİBHAR Çok geniş bilgiye sahib olma. * Deniz gibi büyük ve geniş olma.
İSTİBHAS Bir şeyin doğruluk ve hakkâniyetini anlayabilmek için, iyice araştırıp tahkik etme.
İSTİBKA Devâmını istemek. Bâki ve dâim kılmak.
İSTİBKA-Yİ TEVECCÜHLERİ Teveccühlerinizin sürüp gitmesi ve devamı... (Eskiden mektubların sonlarında kullanılırdı.)
İSTİBKÂ Ağlatmak. Ağlamayı istemek.
İSTİBRA (Bak: İstibda)
İSTİBRAZ Meydana çıkarmak, açığa vurmak.
İSTİBSAR Basiretli olmak. Düşünceli, hesaplı ve dikkatli iş yapmak ve hareket etmek.
İSTİBSAS Bir haberin doğru olup olmadığını anlamağa çalışma.
İSTİBŞAR Müjde almak. Hayırlı, iyi haber iyi sevinmek.İSTİBTA' : Ağır ağır hareket etme. * Gecikme, geç kalma.
İSTİBTAN Gizliliğe, bir kimsenin iç işlerine vakıf olmak.
İSTİBVAR Hırslanma, hiddetlenme, kızma, öfkelenme.
İSTİCAB Vâcib olmak. Hak etmek.
İSTİ'CAB (Aceb. den) Şaşma, taaccüb etme, hayrette kalma.
İSTİCABE (İsticâbet) Duânın Allah tarafından kabul olunması.
İSTİCADE İhsan ve bahşiş isteme.
İSTİCAL Sonraya bırakılmasını istemek.
İSTİ'CAL Acele olmasını istemek. Acele etmek.
İSTİCAR Kiralamak. Kiraya vermek.
İSTİCARE (Cevr. den) Yardım ve korunma isteme. * Sığınak isteme.
İSTİCAZE (Cevaz. dan) İzin ve cevâz isteme. * Sunulan bir manzume için câize, yani para isteme.
İSTİCBAR (Cebr. den) Zorlama, cebretme. Baskı yapma. Zoraki yaptırma.
İSTİCDAD Yenileme. Yeniden yapma.
İSTİCHAL (Cehl. den) Câhil sayma.
İSTİCLAB (Celb. den) Çekme, celbetme. Çekmeye vaya getirmeğe sebep olma. * Fls: Uyandırma.
İSTİCNAS (Cins. den) Cinsine benzetme.
İSTİCVAB Cevab istemek. Sorguya çekmek. * Mahkemede şahidlerin ifadelerini almak. Söyletmek.
İSTİCVABNAME f. Şahidlerin ve maznunun ifadelerinin yazılı olduğu kâğıt.
İSTİDA' (Vedâ'. dan) Bakılmak üzere emaneten bir kimseye bir şey bırakmak. Bir malı emaneten bir yere bırakmak.
İSTİD'A Rica ile istemek. Davet etmek. * Bir işi için resmî bir daireye verilen ve istek bildiren kâğıt. Dilekçe.
İSTİDA' El uzatma.
İSTİ'DA Medet, yardım istemek.
İSTİ'DAD Bir şeyin kabulüne ve kazanılmasına olan fıtrî meyil. * Kabiliyet. Akıllılık. Anlayışlılık. Allah Teâlâ Hazretlerinin (C.C.) insanlara ve sâir mahluklara tevdi buyurduğu kabiliyet kuvveleri.
İSTİDAD Alışma, ünsiyet etme. * Doğrulma.
İSTİDAD-I YED Elin alışması.
İSTİ'DADAT (İsti'dad. C.) İstidadlar, kabiliyetler, yetenekler.
İSTİ'DAD-ŞURE f. Verimsiz istidad. Çorak yerin kabiliyeti.
İSTİDAME (Devam. dan) Bir halin devamını isteme. Bir şeyin devamını arzu etme.
İSTİD'A-NAME f. Resmî bir makama dilekçe olarak yazılan pullu, damgalı yazı.
İSTİDANE (Deyn. den) Borç alma, alınma. Ödünç alma.
İSTİDARE (Devr. den) Dönme, dolaşma. * Daire biçimine girme, yuvarlak olma.
İSTİDARÎ Dönerek ve bir daire meydana getirecek olan.
İSTİDBAR (İdbar. dan) Yüz çevirmek. Arka dönmek. * Geri geri gitmek. * Bir kimsenin peşinden gitmek.
İSTİDHAK (Dıhk. den) Alaya alma, eğlenme.
İSTİDKAK İncelemek, dakik olmak.
İSTİDLAL (Dalâl. den) İman ve İslâmiyet yolundan çıkarmağa, dalâlete düşürmeğe çalışmak.
İSTİDLAL Delil getirmek. Bir delile dayanarak netice çıkartmak. Delile nazar etmek. Muhakeme. Mülahaza ve anlama kudreti. Delil ile anlamak. Zihnin eserden müessire veya müessirden esere intikali.(Ateşin dumana olan delâleti gibi müessirden esere yapılan istidlâle "bürhan-ı limmî" denildiği gibi, dumanın ateşe olan delâleti gibi eserden müessire olan istidlale de "bürhan-ı innî" denir. Bürhan-ı innî, şüphelerden daha salimdir. İ.İ.)(Kur'anda delâil-i akliyeye ve fennin keşfiyatına muhalif bazı âyetler vardır dedikleri üçüncü şüphelerine cevap: Kur'an-ı Kerim'de takib edilen maksad-ı aslî; isbat-ı Sâni', nübüvvet, haşir, adalet ile ibadet esaslarına cumhur-u nâsı irşad ve îsal etmektir. Binaenaleyh, Kur'an-ı Kerim'in kâinattan yaptığı bahis tebeidir; kasdi değildir. Yani ligayrihidir, lizatihi değildir. Yani Kur'an-ı Kerim, Cenab-ı Hakk'ın vücud, vahdet ve azametine istidlal suretiyle kâinattan bahsetmiştir. Yoksa, kâinatın bizzat keyfiyetini izah etmek için değildir. Çünkü Kur'an-ı Kerim; coğrafya, kozmoğrafya gibi kasden kâinatın keyfiyetinden mânâ-yı ismiyle bahseden bir fen, bir kitab değildir. Ancak, kâinat sahifesinde yazılan san'at-ı İlâhiyyenin nakışları ve yaratılan kudretin mu'cizeleri ve kozmoğrafyacıları hayrette bırakan nizam ve intizamla, mânâ-yı harfiyle Sâni ve Nazzam-ı Hakikî'ye istidlal keyfiyetini öğretmek için nâzil olan bir kitabdır. Binaenaleyh san'at, kasd, nizam; kâinatın her zerresinde bulunur, matlub hâsıl olur; teşekkülü nasıl olursa olsun bizim matlubumuza taalluku yoktur. Febinaen alâ zâlik, madem ki Kur'anın kâinattan bahsi istidlal içindir ve delilin de müddeadan evvel ma'lum olması şarttır ve delilin muhatablarca vuzuhu müstahsendir; bazı âyetlerin onların hissiyatına ve edebî ma'lumatlarına imale etmesi ve benzetmesi, mukteza-yı belâgat ve irşad olmaz mı? Fakat bu âyetlerin, hissiyatlarına imale etmesi mes'elesi o hissiyata kasden delâlet etmek için değildir. Ancak, kinaye kabilinden o hissiyatı okşamak içindir. Maahaza, hakikata ehl-i tahkiki îsal için, karine ve emareler vaz'edilmiştir. Meselâ: Eğer Kur'an-ı Kerim, makam-ı istidlalde şöylece demiş olsa idi ki: "Ey insanlar! Güneşin zâhirî hareketiyle hakikî sükûnuna ve Arzın zâhirî sükûnuyla hakikî hareketine ve yıldızlar arasında câzibe-i umumiyenin garibelerine ve elektriğin acibelerine ve yetmiş unsur arasında hâsıl olan imtizacata ve bir avuç su içinde binler mikrobun bulunmasına dikkat ediniz ki, bu gibi hârika şeylerden Cenab-ı Hakk'ın herşeye kadir olduğunu anlayasınız." deseydi, delil müddeâdan binlerce derece daha hafî, daha müşkül olurdu. Halbuki delilin müddeâdan daha hafî olması, makam-ı istidlale uymaz. İ.İ.)
İSTİDLALAT (İstidlal. C.) İstidlaller. Muhakemeler.
İSTİDLALEN İstidlal suretiyle, delil ile.
İSTİDRAC Derece derece yükselmeyi isteyiş. * Ist: Hakkı ve hakiki değeri olmadığı halde ve kabiliyetsizliğine rağmen bir kimsenin kesret-i nimete mazhar olması ve bu sebeple küfür ve isyana devam etmesi ile azab ve gazab-ı İlâhiyeye yaklaşması.(Neuzü billah, bu öyle bir işdir ki: Hikmet-i İlâhiye ile bazı kâfirlerin muradı zuhur eder, istediği hârika bir surette olur. Ve bunların küfürleri, Allah'a isyanları da böylece ziyadeleşir.)(... Keramet ile müşerref olan bir şahıs, bilerek harika bir emre mazhar olursa, o halde eğer nefs-i emmaresi baki ise, kendine güvenmek ve nefsine ve keşfine itimat etmek ve gurura düşmek cihetinde istidrac olabilir. M.)(Keramet ile istidrac manen birbirine mübayindir. Zira keramet, mu'cize gibi Allah'ın fiilidir. Ve o keramet sâhibi de kerametin Allah'tan olduğunu bilir ve Allah'ın kendisine hâmi ve rakib olduğunu da bilir. Tevekkül ü yakîni de fazlalaşır. Lâkin, bazan Allah'ın izniyle kerametilerine şuuru olur, bazan olmaz. Evlâ ve eslemi de bu kısımdır.İstidrac ise, gaflet içinde iken eşya-yı gaybiyenin inkişafından ve garip fiilleri izhar etmekten ibarettir. Fakat, bu istidrac sahibi, nefsine istinad ve iktidarına isnad etmekle enaniyeti, gururu öyle fazlalaşır ki okumaya başlar. Lâkin o inkişaf, tasfiye-i nefs ve tenevvür-ü kalb neticesi olduğu takdirde, ehl-i istidrac ile ehl-i keramet arasında tabaka-i ulada fark yoktur. Tam mânasiyle fenaya mazhar olanlar ise, onlara da Allahın izniyle eşya-yı gaybiye inkişaf eder. Ve onlar da, o eşyayı Fenâfillâh olan havaslariyle görürler. Bunun istidracdan farkı pek zâhirdir. Zira, zâhire çıkan bâtınlarının nuraniyeti, mürâilerin zulümatiyle iltibas olmaz. M.N.)
İSTİDRACÎ İstidraca ait, istidrac cinsinden.
İSTİDRAK Nâil olmak, ulaşmak, varmak. * Anlamak. * Gr: Bir kelimeyi, evvelki sözden neş'et eden bir tevehhümü kaldırmak için kullanmak.
İSTİF İtl. Muntazam yığın. Sıralanmış eşya. Yığma. Nizam. Sıra. Dizi.
İSTİ'FA Affını, azlini, bağışlanmasını istemek. * Kendisinin memuriyetten affını taleb etmek.
İSTİ'FA-YI KUSUR Özür dileme.
İSTİFA Alacağını borçludan tamam olarak almak. * Kabz-ı ruh etmek.
İSTİFA-YI KISAS Kısas hakkının bilfiil yerine getirilmesi. Câni hakkında kısas cezasının tatbik edilmiş olması.
İSTİFADE Faydalanmak. Faydalanmağa çalışmak. * Anlayıp öğrenmek. * Tahsil etmek.
İSTİ'FAF Kötü şeylerden çekilmek. * İffetlilik iddia etmek.
İSTİFAKA Hastalıktan kurtulup iyileşme. * Sarhoşluktan ayılma.
İSTİFALE Tecvidde: Bir harfin, okunduğu zaman aşağı çene tarafına düşüp üst damağa yükselmesi. Bu hâlde ağızdan çıkan harfler: "Müsta'liye" harflerinin zıddıdır. Bu harfler: "Elif, Be, Te, Se, Cim, Ha, Dal, Zel, Rı, Ze, Sin, Şın, Ayın, Fe, Kaf, Kef, Lâm, Mim, Nun, Vav, He, Yâ" dır.
İSTİFANAME f. Bir yerden ayrılıp çekilmeyi bildiren yazı.
İSTİFAZA Feyz alma, feyz bulma, feyizlenme. İlim, irfan ve mânevi zenginlik kazanma.
İSTİFHAM Sual sorup anlamak. Anlamak için sormak. * Edb: Cevap istemek için değil, daha çok dikkati çekmek, hisleri kuvvetlerdirmek maksadıyla soru şeklinde söylemek san'atıdır. Şefkat, sevgi, hayret, kin ve nefret gibi duyguların te'siri altında vuku bulur. Meselâ:(Nerde Ertuğrul'u koynunda büyütmüş obalar?Hani Osman gibi Orhan gibi gürbüz babalar?Hani bir şanlı Süleyman Paşa, bir kanlı Selim?Ah bir Yıldırım olsun göremezsin ne elim!Hani cündileri şahin gibi ceylan kovalarKöpürür, dalgalanır, yemyeşil, engin ovalar?Hani tarihi soruldukça, mefahir söyler,Kahramanlar yetişen toprağı zengin köyler?Hani orman gibi âfâkı deşen mızraklar?Hani atlar gibi sahrayı deşen kısraklar?Mehmed Akif Ersoy)
İSTİFHAM-I ANİNNEFY Nefyi olmayan sual sormak. Meselâ: Cenab-ı Hakk'ın ruhlara: Ben Rabbiniz değil miyim? diye sorması gibi. Buna istifham-ı takrirî de denir. (Bak: Bezm)
İSTİFHAM-I İNKÂRÎ Gr: Menfî cihetle sual sormak. (İnkâr ettiğini bildirir şekilde "Olmaz" diyen birisine karşı, "Olur mu? diye sormak gibi.)
İSTİFHAMAT (İstifham. C.) İstifhamlar, sualler, sormalar.
İSTİFHAM EDATLARI Gr: Arabçada: E, men, keyfe, ma.
İSTİFHAMÎ İstifhama ait, sormağa dair.
İSTİFKAD (Fakd. den) Kaybolmuş olan bir şeyi araştırıp soruşturma.
İSTİFLAH Felah bulma, kurtulma. Maksada ulaşma.
İSTİFNA Fenaya gitmek. Yokluğa karışmak.
İSTİFNAN Cins cins ayırma. Mâhirane bölme.
İSTİFRA' Başlama.
İSTİFRAD Ayırma, tek tek yapma. * Yalnız tek başına.
İSTİFRAG (Ferag. dan) Kusma. Kay. * Mümkün olanı sarfetmek.
İSTİFRAK Farkettirmek, ayırdetmeği istemek.
İSTİFRAR Firar etme, gizlice kaçma, savuşma.
İSTİFRAŞ Yataklık yapma. Odalık alma. Yatağa alıp beraber yatma. * Haremi ile beraber yatma.
İSTİFRAZ Ayırıp tefrik etme.
İSTİFSAD (Fesâd. dan) Bir şeyin bozulmasını arzulama, fesâdını isteme.
İSTİFSAR İfade isteme. Sorma. Sorup anlama.
İSTİFSAR-I HÂTIR Hal hatır sorma.
İSTİFTA Fetva istemek. Şeriata ait bir mes'ele hakkında salâhiyetli zatlardan hakikati öğrenmek. (Bak: Fetva)
İSTİFTAH Siftah etmek. Başlamak. Açmak.
İSTİFZAL Artırma, çoğaltma, ziyadeleştirme.
İSTİGASE Medet isteyiş. Yardım istemek.
İSTİGBAR (Gubar. dan) Tozlaşma.
İSTİĞFAR (Gufran. dan) Afv dilemek. Cenab-ı Hak'tan kusurlarının affedilmesini, günahlarının bağışlanmasını dilemek. Tevbe etmek. Yalvarmak. " Estağfirullâh" demek.(Cehennem azabını intaç eden büyük bir günahı işleyen bir adam, Cehennem'in tehdidatını işittikçe istiğfar ile ona karşı siper almazsa bütün ruhiyle Cehennem'in ademini arzu ettiğinden küçük bir emare ve bir şüphe Cehennem'in inkârına cesaret veriyor. L.)(Şeytanın mühim bir desisesi: İnsana kusurunu itiraf ettirmemektir. Tâ ki, istiğfar ve istiaze yolunu kapasın. Hem nefs-i insaniyenin enaniyetini tahrik edip, tâ ki, nefis kendini avukat gibi müdafaa etsin; âdeta taksiratdan takdis etsin. Evet şeytanı dinleyen bir nefis, kusurunu görmek istemez; görse de, yüz te'vil ile te'vil ettirir. $ sırriyle: Nefsine nazar-ı rıza ile baktığı için ayıbını görmez. Ayıbını görmediği için itiraf etmez, istiğfar etmez, istiaze etmez; şeytana maskara olur. Hazret-i Yusuf Aleyhisselâm gibi bir Peygamber-i Alişan, $ dediği halde, nasıl nefse itimad edilebilir. Nefsini ittiham eden, kusurunu görür. Kusurunu itiraf eden, istiğfar eder. İstiğfar eden, istiaze eder. İstiaze eden, şeytanın şerrinden kurtulur. Kusurunu görmemek, o kusurdan daha büyük bir kusurdur. Ve kusurunu itiraf etmemek, büyük bir noksanlıktır. Ve kusurunu görse, o kusur kusurluktan çıkar; itiraf etse, afva müstahak olur. L.)
İSTİGLAB Kemâle erme, olgunlaşma, gelişme.
İSTİGLAK Sözde durma. Kesin olarak pazarlık etme.
İSTİGLAL (Galle. den) Kirası veya mahsulü borca mukabil verilmek üzere bir mülkün rehine verilmesi.
İSTİĞLALEN Gayrimenkulü rehine koymak suretiyle.
İSTİGLAZ Bir şeyi galiz saymak, galiz bilmek. * Satın almaktan vazgeçmek.
İSTİGMAM Sarmak, sarılmak.
İSTİGNA Cenab-ı Hak'tan başka kimsenin minneti altına girmemek. * Gönül tokluğu. Elindekini kâfi bulmak. Zenginlik istememek. Muhtaç olmayıp zengin olmak. * Nazlanmak. * Azamet ve tekebbür etmek.
İSTİGNAM Ganimet araştırmak, ganimet isteklisi olmak.
İSTİGRAB Şaşırmak, garib bulmak, taaccüb etmek, tahayyür.
İSTİGRAK Gark olmak, dalmak. * Dalgınlık. * Ist: Seraba kapılmak. Manevî bir hal ile hayret ve taaccübden bayılmak derecesine gelmek. * Tas: Dalgınlıkla, zihni bütün bütün meşgul olmak. Aşk-ı İlâhî ile dünyayı unutup kendinden geçmek. * Gr: "El" harf-i ta'rifinin, isimleri umumi hale koyması. * Edb: Fazla mübalâğa. (Bak: Lâm-ı istiğrak)
İSTİGRAKKÂR f. Kendinden geçen, dalgın, müstağrak. Dalgın halde olan.
İSTİGŞA' Bürünme, örtünme.
İSTİGŞAŞ Nasihat edip öğüt veren ve doğru söyleyen kimseyi düşman sanmak.
İSTİGZAB Öfkelendirme, kızdırma, gazaba getirme, hiddet ettirme.
İSTİHA' Tıraş etme veya ettirme.
İSTİHAB (Hibe. den) Hibe ve hediye olarak isteme. Bağış olarak arzulama.
İSTİHAL Müstehak olmak, bir şeye ehil olmak. * Kolaylık elde etmek.
İSTİHALAT (İstihale. C.) Değişmeler, başkalaşmalar.
İSTİHALE Bir şeyin terkib ve asıl şeklinin başka hâle değişmesi. Başkalaşmak. * Mümkün olmayış, imkânsızlık.
İSTİHAM Ok ile fala bakma.
İSTİHANE Hor ve hakir görme.
İSTİHAR Geri bırakılma, geri kalma.
İSTİHARE Tefe'ül. Sual sorup cevap istemek. * Hayırlı olmayı istemek. * Hayran olmak, şaşmak, taaccüb etmek. * Bir işin hayırlı olup olmıyacağı niyetiyle abdest alıp, dua edip rüya görmek üzere uykuya yatma.
İSTİHASE Organik maddelerin, şekillerini muhafaza ederek zamanla taş hâline geçmesi. Fosilleşme.
İSTİHAZA Kadın âdet görürken fazla kan gelmesi. (Rahimden değil de hastalıktan dolayı bir damardan gelip, tenâsül cihazı yolu ile akan kokusuz bir kandır. Buna "istihâza veya özür kanı" dendiği gibi, böyle bir kadına da "müstahâza" denir.)
İSTİHBAB Bir şeyi iyi ve güzel addetmek. * Dost edinme. * Müstehab etmek ve olmak.
İSTİHBABEN Bir şeyi güzel ve iyi kabul ederek, müstehab olarak.
İSTİHBAR Haber sormak, haber almayı istemek.
İSTİHBARAT Duyulup öğrenilenler. Alınan haberler. * Haber toplama merkezi.
İSTİHBARAT-I MEVSUKA Sağlam ve inanılır doğru haberler.
İSTİHCAN (Hücnet. den) Kötü görme, çirkin sayma, ayıplama.
İSTİHDA' (Hüdâ. dan) İrşad ve hidâyet istemek. Hak, hakikat, imân ve İslâmiyet yolunu istemek.
İSTİHDAF Hedef edinmek, hedef saymak. * Hedef gibi karşıda durmak. * Erişilmek istenilen netice ve gaye.
İSTİHDAM Bir hizmette kullanmak, hizmete almak, hizmet ettirmek. * Edb: Bir çok mânâsı olan bir kelimenin her mânâsına muvâfık kelime söylemek. Meselâ: "Avcınızın attığı da, sözleri de saçma idi" cümlesinde olduğu gibi.
İSTİHDAR (İstihzar) Hazırlama.
İSTİHDAS Bir şeyi sonradan ve yeniden elde etmek.
İSTİHFA' Gizlenme, saklanma.
İSTİHFAF Küçük ve aşağı görmek, küçümsemek, tahkir ve tahfif etmek.
İSTİHFAFKÂR f. Ehemmiyet vermeyerek. Küçümsemek suretiyle. Tahfif ve tahkir ederek.
İSTİHFAFKÂRANE f. Küçümseyerek, küçük görerek, hafifseyerek, ehemmiyet vermeyerek.
İSTİHFAZ Hıfzetmek. Korumak. Muhafaza etmek. Bir şeyin muhafaza olunmasını birisinden rica etmek.
İSTİHKAK Kazanılan şey, hak edilen. * Hakkını almak. Hakkını istemek.
İSTİHKAK-I HARS Huk: Bir yerde ziraatçılık yapma hakkına sahib olma.
İSTİHKÂM Sağlamlık. Metin olmak. Kuvvetli ve dayanıklı olmak. * Askerlikte: Düşmana karşı, hücumlarını savmak için hazırlanmış bulunan siper, askeri yapılar. İstihkâm işi ile uğraşan asker sınıfı. * Kuvvet ve metanet vermek.
İSTİHKÂMAT (İstihkâm. C.) İstihkâmlar. * Siperler.
İSTİHKÂMAT-I DÂHİLİYE Bir istihkâmın iç tarafında, icab ettiği zaman yapılan müstakil sığınaklar.
İSTİHKÂMAT-I HAFİFE Harbde kısa zamanda yapılan sığınaklar.
İSTİHKÂMÂT-I MUTTASILA Bir birine bitişik ve bağlı olarak yapılmış olan sığınaklar olup, daha ziyade şehirlerin ve mühim mevkilerin etrafına yapılır.
İSTİHKAR Hakaret etmek. Küçük görmek. * Hakir görülmek. Hor bakılmak.
İSTİHLA Tatlı olmak. * Tatlılık istemek.
İSTİHLAB Tırmalama.
İSTİHLAF Halef bırakmak. Birisini kendi yerine geçirmek. Kendi yerine başkasını tayin etmek. Kuyudan su çekmek.
İSTİHLÂK Boş yere harcamak. * Yeyip bitirmek. * Müstahsilin yaptığı istihsali alıp kullanmak.
İSTİHLÂKAT (İstihlâk. C.) Yenilip içilen şeyler. * Harcamalar.
İSTİHLÂKAT-I DÂHİLİYE Dâhilî sarfiyat. Memleket içi harcamalar.
İSTİHLAL Helâl saymak. Helâllaşmayı istemek.
İSTİHLAL Yeni ay'ı gözleyip görmek. Hilâlin görünmesi. * Kılıcın kınından sıyrılıp görünmesi. * Edb: Bir ifadede birbirine benzer, seci'li ve kâfiyeli sözlerin söylenmesi. * Çocuğun doğar doğmaz hemen ağlamağa başlaması. * İyi ve hayırlı bir başlangıca delâlet etmek.
İSTİHLAS (Hulus. dan) Bir şeyi elde etmeğe çalışma. * Kurtarma veya kurtarılma.
İSTİHMA' Himâye isteme, korunma arzulama.
İSTİHMAK Ahmaklık gösterme, salaklık yapma.
İSTİHMAL Havâle etme, havâle edilme. * Yükleme, yükletme.
İSTİHMAM Hamama girme, yıkanma.
İSTİHMAM Bir kimse, bağlı olduğu cemâate ait işler için her türlü sıkıntıya düşme. * Ehemmiyet verme.
İSTİHRAB Bir musibet sebebi ile perişan olma, mahrum olma.
İSTİHRAC Bir şeyin içinden bir şey çıkarmak. Bir mânâyı istidlâl etmek. Meydana ve harice çıkarmak. Bâzı emareleri beliren şeylerden ileriye âit olacak şeyleri çıkarmak. İstidlâl etmek. (Bak: Tahric)
İSTİHRACAT (İstihrac. C.) İstihraclar.
İSTİHSAD Ekinlerin hasad (biçilme) zamanı gelme.
İSTİHSAL Hasıl etmek. Husule getirmek. Elde etmek. Üretmek.
İSTİHSALAT (İstihsal. C.) Üretilen şeyler. Bir memleketin veya fabrika gibi faaliyet merkezlerinin çıkardığı, yetiştirdiği şeyler.
İSTİHSAN Beğenmek, güzel bulmak. Bir şeyin iyi olduğu kanaatında bulunmak. Beğenilmek. * Fık: Kıyası terkedip, nassa, yani, âyet ve hadis-i şeriflerin hükümlerine en uygun olanı almak. Şeriatta; zorlaştırmayan hükümle, râcih delil ile amel etmektir.(İşte masnuâtı yaldızlayan mezâyâ ve mehasine ve mevcudatı ışıklandıran letaif ve kemâlâta karşı Sübhânallah, Mâşâallah, Allahü Ekber diyerek semâvâtı çınlattıran ve Kur'an'ın nağamâtiyle kâinatı velveleye verdiren istihsan ve takdir ile, tefekkür ve teşhir ile, zikir ve tevhid ile, berr ve bahri cezbeye getiren, yine bilmüşâhede O Zâttır. S.)
İSTİHSANEN Beğenerek, istihsan ederek.
İSTİHSAN Korunmak. Korumak, müdâfaa etmek, karşı koymak. * Sağlam bir yere kapanmak.
İSTİHSAR Usanmak, fütur getirmek, bıkmak.
İSTİHŞAŞ Zevklenme, eğlenme.
İSTİHVA Şaşırıp kalmak. Divane olmak. Hevâ ve hevesi hoş görmek.
İSTİHYA Utanma, haya etme. * Diriltme, yaşatma.
İSTİHVAZ Zafer kazanma, muzaffer ve muvaffak olma, galib gelme.
İSTİHZA Alay etmek, birisi ile eğlenmek. * Birisini gülünç duruma düşürmek, maskara etmek.
İSTİHZA' (İstihdâ') Alçak gönüllülük göstermek, kendisini aşağı tutmak.
İSTİHZAR Huzura gelme, hazır etme, huzura dâvet etme. * Hazırlama, bir şeyi hatıra getirme. * Konferans verecek olan hatiplerin okumak ve araştırmak suretiyle evvelce hazırlanması.
İSTİHZARAT (İstihzâr. C.) Hazırlıklar.
İSTİKA' Olacak veya vuku bulacak diye endişelenme.
İSTİKA' (Saky. den) Su isteme. İçmek için su alma. * Kendini zorlıyarak ve sun'i olarak kusma.
İSTİ'KAB Birisinin kusurlarını, ayıplarını arraştırmak.
İSTİKAD Yakma, ateşi tutuşturma.
İSTİKADE Adam öldürmüş olan katilin kısasını isteme.
İSTİ'KAF Bir yere kapanma. Bir yerde kendini hapsetme.
İSTİKAK Bitkilerin sık ve çok olmalarından dolayı birbirine dolaşık olmaları.
İSTİKAMET Hatt-ı hareketi doğru olmak. Doğruluk, nâmuslu hareket. Her işte itidal üzere bulunmak. Adâletten, doğruluktan ayrılmayıp, diyânet ve akıl içinde yürümek. * Allah'a kulluk etmek. * Bir şeyin bir tarafa doğru olarak uzanması. * Yön, cihet.
İSTİKAN Şüphesiz ve zansız olmak.
İSTİKÂNE (İstikânet) Alçaklık etmek. * Zillet ve meskenet göstermek. * Tevazu göstermek.
İSTİKÂRE Hızlı hızlı yürüme. * Yükleri sırtına yükleyip götürme.
İSTİKAZ Uykudan uyanmak.
İSTİKBAH (Kabih. den) Çirkin görme, ayıplama, kabih sayma.
İSTİKBAL Ati, gelecek zaman. * Karşılayış, gelen bir kimseyi karşılamak.
İSTİKBAL-İ KIBLE Kıbleye, Kâbe istikametine yönelmek.
İSTİKBAL-BÎN f. Geleceği bilen ve gören.
İSTİKBALEN Karşılayarak, karşılamak üzere. * Gelecek zamanda, ilerde.
İSTİKBALÎ Gelecek zamanla alâkalı. İstikbale mensub.
İSTİKBALİYYE Edb: Yeni gelen bir kimsenin karşılanması sebebiyle yazılan manzume.
İSTİKBAR (Kibr. den) Önemseme, ehemmiyet verme. * Kibir, gurur, enaniyet. Kendini büyük görme, mağrurluk.
İSTİKDAM Önde bulunma, öne geçme. * Çok ayaklı olma. Ayaklarının adedi fazla olma.
İSTİKDAR Cenab-ı Allah'dan (C.C.) hayırlı şeylerin olmasını isteme.
İSTİKFA Yetinme, kâfi bulma, yeter sayma. Mevcud olan ile iktifâ etme.
İSTİKFA Bir kimsenin başına veya ensesine sopa ile vurma.
İSTİKFAF (Kifâf. dan) Kanaat etme, az şeyi yeter bulup râzı olma. * Yetişme. * Dilenci gibi el uzatma.
İSTİKFAL (Kefâlet. den) Kefil olma, kefilliği kabul etme.
İSTİKFAL Çekmecede, kasada veya kilitli bir yerde bulundurma.
İSTİKLA Te'hir etme. Sonraya bırakma. * Alıkoyma, mâni olma, engel olma. * Veresiye alma, borç olarak alma.
İSTİKLÂL (Kıllet. den) Kendi başına olmak, kimseye bağlı olmayış, müstakil oluş. * Az bulma, kâfi görmeme. * Rey sahibi olup keyfi iş görme ve başkasının emrine ve fikrine tâbi olmaktan uzak kalma.
İSTİKLÂLCU f. İstiklâl arayan. Müstakil olmak, hür olmak için çalışan.
İSTİKLÂLİYET İstiklâl üzere bulunma. Hür ve müstakil olma. Başlı başına buyruk olma.
İSTİKMAL Bir şeyin olgunluğa, kemale erdirilmesi. İkmal etmek. Eksiksiz ve tam oluş, tam ve kâmil olmak.
İSTİKNAH (Künh. den) Bir şeyin hakikatını ve künhünü araştırma.
İSTİKNAN Gizlenme, saklanma.
İSTİKRA' Kiralamak, kiraya vermek.
İSTİKRA' Gezmek, dolaşmak, etraflı bilgi edinmek. Ayrı ayrı hâdiselerdeki müşterek vasıflara dikkat ederek umumi bir netice çıkarmak. Umumi araştırmak. Fertten umuma âit hüküm sâhibi olmak.(Akıl ve hikmet ve istikra ve tecrübenin şehadetleri ile sabit olan hilkat-i mevcudattaki adem-i abesiyet ve adem-i israf, saadet-i ebediyeye işaret eder. S.)
İSTİKRAB Yaklaştırma, yakınlaştırma. * Akraba olma.
İSTİKRAH Bir şeyi kötü ve kerih görmek. Beğenmemek, nefret etmek. Bir şeyi cebir ve ikrah ile işlemek.
İSTİKRAÎ Man: İstikraya ait ve müteallik. İstikra' yolu ile.
İSTİKRAM Kerem ve lütuf isteme.
İSTİKRAR Karar ve sebat üzere olmak. Karar kılma. Sâkin olmak. Yerleşmek.
İSTİKRAR (Tekrar. dan) Tekrarlatmak.
İSTİKRAZ Borçlanmak. Ödünç almak. Borç almak.
İSTİKRAZAT (İstikraz. C.) Ödünç para almalar, borçlanmalar.
İSTİKSA Bir şeyi inceden inceye araştırma, künhüne varmaya çalışma. * Tıb: Bir dahili hastalığı iyi teşhis edebilmek için âlet kullanma.
İSTİKSAB Kazanma, kesbetme.
İSTİKSAM Yemin teklif etme. * Bölüşme, taksim etme, paylaşma.
İSTİKSAR (Kesret. den) Çok görme, çok görünme. Çoğumsama, çoğumsanma. * Çokluğu isteme.
İSTİKŞAF (C: İstikşâfât) (Keşf. den) Keşfetmeğe çalışma. * Ne olup bittiğini öğrenip anlamak için araştırma yapma.
İSTİKTAB Söyleyip yazdırma. Dikte ettirme. * Yazısını kontrol etmek için bir kimseye bir kaç satır yazı yazdırma.
İSTİKTAL Ölümden korkmayarak kendini tehlikeye atma. Tehlikeli işlere yiğitçe atılma.
İSTİKTAM Gizlemeğe çalışma. Saklamak için uğraşma.
İSTİKTAR (Katr. den) Damıtma. Damla damla akıtma.
İSTİKVAS Kavislenme, kıvrılma, yay gibi eğilme.
İSTİKYA (Kayy. den) Kusma, istifrağ etme.
İSTİKZAR Çirkin, pis ve kötü görmek.
İSTİ'LA (Ulüv. den) Yükselmek. Üste çıkmak. Yüce olmak. Terfi' eylemek. Galib olmak. * Gr: Bir şeyin bir şey üzerine çıkması. * Tecvidde: Harf okunduğu zaman dilin, üst damağa kalkmasına denir. (Bak: Müsta'liye)
İSTİLA (Vely. den) Kaplamak, yayılmak. * Ele geçirmek. İşgal etmek. * Meydanın sonuna erişmek. * Basmak. Galebe etmek.
İSTİLAB (Selb. den) Kapma, kapıp alma, selbetme.
İSTİ'LAC (İlâc. dan) İlaç isteme.
İSTİLAC İçilecek şeylerden pek çok içme.
İSTİLAD Doğurtma. Çocuk isteme.
İSTİLADÎ Doğurtucu.
İSTİLAL Sıyırıp çıkarma. Sıyrılıp çıkarılma.
İSTİLAL-İ SEYF Kılıcı kınından sıyırıp çıkarma.
İSTİLAM Öpmek veya el sürmek. Selâm vermeyi isteme. * Kâbeyi tavaf esnasında Hacer-ül Esvede el sürmek, el süremese el işareti ile öper gibi yapmak, okşamak.
İSTİ'LAM (İlm. den) Bilgi edinmek için yüksek bir makamdan alt makama sorulma. * Yazı ile bilgi isteme.
İSTİ'LAN (İlân. dan) İlânını isteme.
İSTİLANE Bir şeyi mülâyim görmek, mülâyim bulmak.
İSTİLBAS Geç kalma, gecikme.
İSTİLHAK İlhâk olmağa, katışmağa çalışma.
İSTİLKA' Arka üstü yatarak uyuma.
İSTİLZAM Lüzumlu olmak. Gerektirmek. Lâzım addetmek. İcâbettirmek.
İSTİLZAZ Hoşa gitmek, lezzet almak.
İSTİM Buharla işleyen makinaların kazanında birikip makinayı işleten buğu, buhar.
İSTİM f. Cerahat. Yara.
İSTİMA' (Sem'. den) Dinlemek. Kulak vermek. Dinleyip kabul etmek. İşitmek.
İSTİMA Birisinin ziyaretine gitmek.
İSTİMAHA Birisinden hayır ummak. İyilik ve şefaat beklemek.
İSTİ'MAL (Amel. den) Kullanmak. Faydalanmak.
İSTİ'MALAT (İsti'mal. C.) Kullanışlar. Kullanmalar.
İSTİMALE Avutmak. Meylettirmek. Cezbettirmek. * Gönül almak. Çok mal sahibi olmak.
İSTİMAN Aman dilemek, himaye istemek. * Teslim olmak.
İSTİ'MAR Bir yeri imar etmek. Bir yerin mâmurluğunu istemek. * Müstemleke yapmak, sömürgeleştirmek. İstimlak etmek.
İSTİMARE ing. Gümrük'e ticarî mallara değer takdiri. * Baha biçme.
İSTİMAZE Ayrılma, ayrı durma, açıkta bulunma.
İSTİMBAT (Bak: İstinbat)
İSTİMBOT ing. Küçük vapur, çatana.
İSTİMDAD Medet ve yardım istemek.
İSTİMHAL (Mehl. den) Zaman isteme, mühlet isteme.
İSTİMLA Bir şey yazılmasını istemek. Birisine birşey yazdırmak.
İSTİMLAK İcraî karar alma salâhiyetini hâiz bir amme hükmî şahıs (Vilâyet, Belediye v.s.) tarafından bir malın, halkın faydası için karşılığı verilip alınarak umumun istifadesine arzedilmesi. * Mülk satın almak. * Mülk sahibi olmak.
İSTİMLAL (Melâl. den) Can sıkılıp usanma, melâl getirme.
İSTİMNAN İhsan isteme.
İSTİMRAR Devam. Sürüp gitmek. * Kavi ve dâim olmak.
İSTİMRARÎ İstimrara ait ve müteallik. Devamlılık, sürüp gidiş.
İSTİMSAK (İmsak. dan) Nefsine hâkim olma, kendini tutma.
İSTİMSAL Misal edinmek. Örnek tutmak.
İSTİMTA' (Temettü. den) Faydalanma, menfaati olma.
İSTİMTAR Yağmur dileme.
İSTİMZAC Uyuşmak. Beraber karışmak. * Birisinin mizacını, huyunu öğrenmeğe çalışmak. * Yoklamak. Fikrini, re'yini sormak.
İSTİNAA Yürüyüşte bir kimseyi geçme.
İSTİNABE Niyabet istemek. * Huk: Başka bir tarafta görülen bir muhakeme için, şahid veya maznunun yazılı ifadesinin alınması. Muhakemenin icab ettirdiği muameleleri yapması için bir mahkeme tarafından başka bir mahkemeye veya kendi âzâsından birisine salâhiyet verilmesi.
İSTİ'NAD İnatlaşma, inat yapma. Muannidlik.
İSTİNAD Dayanma. Güvenme. * Sened veya delil söylemek, göstermek.
İSTİNADEN İstinad ederek. Dayanarak, güvenerek.
İSTİNADGÂH f. Dayanacak yer. Güvenecek yer veya kimse.
İSTİNADGERDE İstinad edilmiş. Kendine güvenilmiş veya dayanılmış.
İSTİNADÎ İstinad etmekle alâkalı.
İSTİNAF Baştan başlamak. Yeniden başlamak. * Gr: Sözün başlangıcı. * Huk: Dâvâ Mahkemesinin verdiği hükmü beğenmeyip bozulmasını daha üst mahkemeden istemek. Dâvâ mahkemeleri ile Temyiz Mahkemesi arasındaki bir derece yüksek mahkemeye verilen isim.
İSTİNAFEN İstinaf yolu ile.
İSTİNAHE Yaygarayı basma. * Ağlamak isteme. * Kurdun uluması.
İSTİNAME Uyur gibi görünme. Yalandan uyuma.
İSTİNAN Misvâk kullanma. Dişleri temizleme. (Misvâk kullanmak, sünnet-i seniyyedendir.)
İSTİNARE Parlatmak. Parlak ve aydınlıklı olmak. * Ateş istemek.
İSTİNAS Alışmak. Ünsiyetli olmak. Vahşiliğin gitmesi. Ürkekliğin kalkması.
İSTİNASE Bir kimseyi beraber götürme. * Depretme.
İSTİNBA Haber sormak. Haber istemek. * Vâkıf olmak. Bilmek.
İSTİNBAT Bir söz veya bir işten gizli bir mânâyı meydana koymak. * Müçtehid veya büyük bir âlimin gizli bir mânâyı içtihadı ile meydana çıkarması. * Bir mes'eleyi derin tetkik ile meydana çıkarması. * Bir mes'eleyi derin tetkik neticesinde kaynaklarından güçlükle anlamak.
İSTİNCA Birisinden maksadını istihsal etmek. * İlm-i Hâlde: Pislikten temizlenmek. Abdest bozduktan sonra veya abdest almadan evvel; kan, sidik, meni' gibi şeylerin çıktıkları yeri temizlemek.
İSTİNCAD Yardım isteme.
İSTİNCAH İşinin olmasını isteme.
İSTİNCAS Bulaşma veya bulaştırma.
İSTİNFAD Bir şeyden bıkkınlık gelme, usanma. * Bir şeyi tüketme, harcama.
İSTİNFAK Malı harcıyarak tüketme. * Nafaka peydâ etme.
İSTİNFAR Ürküp dağılma.
İSTİNFAZ Bir yerin bütün her tarafını iyice öğrenebilmek için dikkatle bakma, inceleme.
İSTİNGA İtl. Yelkenlerin yukarı kaldırılıp toplanması ve bu işin yerine getirilmesi için verilen kumanda.
İSTİNHAC Bir kimsenin dediğine uyma. Söylediğini yapma. Yoluna gitme.
İSTİNHAS Haberi iyice inceleme.
İSTİNHAZ Bir kimseye bir iş için kımıldamamasını emretme.
İSTİNKA Pâk olmasını istemek. İstincadan sonra hiç bir pislik eseri bırakmamak.
İSTİNKÂF Kabul etmemek. Çekimser kalmak.(İşte ey insan! Eğer yalnız O'na abd olsan, bütün mahlukat üstünde bir mevki kazanırsın. Eğer ubudiyetten istinkâf etsen, âciz mahlukata zelil bir abd olursun! S.)
İSTİNKÂH Araştırma. Ağız koklama.
İSTİNKÂH (Nikâh. dan) Bir kadını nikâhla alma, nikâhlamak isteme.
İSTİNKÂR Bilmemezlikten gelmek. * İnkâr etmek. * Bilmediği bir şeyi sormak.
İSTİNKAS Bir şeyin fiatını düşürmeye çalışma, ucuzlatmağa uğraşma.
İSTİNKAŞ Nakşetme, nakşedilmesini isteme.
İSTİNSA' Veresiye isteme. * Borcunu ödeyebilmek için mühlet isteme.
İSTİNSAB (Neseb. den) Soyu bildirme. Soy dâvâsı gütme.
İSTİNSAF Alacağını alma. Hakkını tamâmen alma, ödeşme.
İSTİNSAH (Nesh. den) Sahifeyi çoğaltmak, nüshasını yazmak. Kopya etmek. * Silinmesini ve iptalini istemek.
İSTİNSAH (Nush. dan) Nasihat alma. Öğüt isteme.
İSTİNSAR Burna su veya başka bir ilâç çekip temizleme. * Püskürme.
İSTİNSAR (Nasr. dan) Yardım isteme.
İSTİNSAREN Arka çıkarak. * Yardım ümid ederek.
İSTİNŞA Güzel koku koklama. * Haber, havâdis araştırma.
İSTİNŞAD (Neşd. den) Bir kimseden şiir okumasını isteme. * Birine manzume okutma.
İSTİNŞAK Abdest veyâ gusül esnâsında burun'a (üç defa) su çekmek. * Şiddetle koklamak, koklatmak.
İSTİNTAC Netice almak. Netice çıkarmak.
İSTİNTAK Söyletmek. * Huk: Sorguya çekmek. Maznundan işlediği fiile dâir ifade almak.
İSTİNTAKNÂME Huk: Sorguya çekilen kimsenin ifâdesinin yazıldığı kâğıt.
İSTİNZAL Tenzil etmek. İndirmek. * İnmesini istemek.
İSTİRA' İki tâne odun parçasını birbirine sürte sürte tutuşturma. * Çakmak taşında ateş çıkartma.
İSTİR'A Riâyet isteme.
İSTİ'RAB Sonradan Araplara dâhil olmak, araplaşmak.
İSTİRABE Bir kimsenin hâlinden şüpheye düşme, kuşkulanma.
İSTİRAHAT Dinlenmek. Rahatlamak.
İSTİRAK Sirkat etmek. Çalmak. Hırsızlık etmek.
İSTİRAK-I SEM' Haber çalmak, kulak hırsızlığı.
İSTİ'RAK Terlemek için yatma.
İSTİRBAH (Rıbh. den) Fâize para yatırma, fazla faizle verme.
İSTİRCA' Geri dönmek. Dönmeği arzulamak. * İlm-i Hâlde: Bir cenaze gördüğü zaman: $ diye söylemek.
İSTİRCA (Recâ. dan) Yalvarma, dileme, rica etme.
İSTİRDA' Çocuk emzirtme.
İSTİRDAD Geri almak. Geri almayı istemek.
İSTİRDAF Beraber olmayı istemek, beraber gitmeği arzu etmek.
İSTİRFA' (Ref'. den) Yapılmasını arzulama. * Yukarı kaldırılmasını isteme.
İSTİRFAD Yardım isteme.
İSTİRFAH (Refh. den) Refah, rahatlık ve bolluk isteme. * Rahatlık ve bolluk içinde bulunma.
İSTİRHA' (Rehavet. den) Gevşeme, uyuşma, tembelleşme, rehavet gelme.
İSTİRHA-Yİ ADELÂT Adalelerin, kasların gevşemesi.
İSTİRHA-YI A'SÂB Sinirlerin gevşemesi.
İSTİRHAB Korkutma veya korkutulma.
İSTİRHAM Merhamet istemek. Yalvarmak. * İzin istemek. Rica etmek.
İSTİRHAMAT (İstirhâm. C.) İstirhâm etmeler, yalvarmalar, ricâ etmeler.
İSTİRHAMNAME f. Bir rica veya arzu maksadıyla yazılan mektub.
İSTİRHAN (Rehn. den) Rehin alma veya rehin alınma.
İSTİRHAS Bir şeyi ucuz görme, ucuz sayma.
İSTİRKAB (Rekabet. den) Çekememe, rekabet yapma.
İSTİRKAK (Rıkk. dan) Harbde düşman tarafından esir alma. * Köle edinme, bir kimseyi kendine köle olarak alma.
İSTİRŞA' Bir işi yapmak için bir şey isteme. * Rüşvet isteme.
İSTİRŞAD (Reşad. dan) Hak yoluna gitmek isteme.
İSTİRVAH Rahatlama, istirahat etme. * Şiddetle koklama.
İSTİRZAK (Rızk. dan) Rızk ve nafaka elde etmek için çalışma.
İSTİRZAL (Rezalet. den) Rezil sayma. Kepaze, bayağı ve aşağılık görme.
İSTİ'SA' (İsyan. dan) İsyan etme. Anarşistlik ve zorbalık yapma.
İSTİSA' Bollaşma, bollanma, genişleme.
İSTİS'AB Zor addetmek. Güç saymak. * Güçlük çekmek.
İSTİ'SAB İğrenme, tiksinme.
İSTİSABE Sevap kazanmak isteme.
İSTİS'AD (Sa'd. dan) Uğurlu sayma. Mes'ud nazarıyla bakma.
İSTİSAK Bir kimseden itimad edilir bir vesika veya senet alma.
İSTİSAL (Asl. dan) Kökten koparıp çıkarmak. * Tıb: Bedenden kesilmesi veya koparılması istenen bir parçayı, uru kökünden koparmak.
İSTİS'AL (Suâl. den) Soruşturma, tahkik etme, araştırma.
İSTİ'SAM İsmetli olmayı istemek. Temizlik istemek. Günah ve ayıplardan temiz olmak.
İSTİSAR Bir şeyden fazla miktarda alma, çoğaltmağa çalışma.
İSTİSAR Kolaylaşmak, kolay olmak.
İSTİ'SAR Bir işin güç olmasını arzulama.
İSTİ'SAR Seçme, ayırma, intihab etme. * Seçip benimseme.
İSTİ'SAR Esir olma veya esir etme.
İSTİSARE Toz savurma, tozutmak, toz kaldırma. * Fesatçılık ve fitnecilik yapmak.
İSTİSBAT (Sebt. den) Acele etmeyip tedbirli ve hesaplı davranma.
İSTİSDAD (Sedad. dan) Doğruluk, dürüstlük.
İSTİSFA Madeni eritip tasfiye etmek, hâlisini almak.
İSTİSGAR Küçümsemek. Küçük görmek. Kerih görmek.
İSTİSHAB Fık: Mazide sabit olup bilâhare zâil olduğu bilinmeyen bir şeyin hâlâ devam ettiği sayılmasıdır. (Birisinin ölümüne dair kat'i haber olmasa sağ sayılması gibi.)
İSTİSHAB (Sohbet. den) Yanına alma. Birlikte götürme, beraber götürme.
İSTİSHABEN Beraber götürerek, yanına alarak.
İSTİSHAL Kolay saymak. Bir şeyi kolay addetmek.
İSTİSHAR Alay etme, zevklenme, eğlenme.
İSTİSKA' (Saky. den) Su isteme. Susama. * Yağmur duasına çıkma. * Vücudun bazı yerlerinde su toplanması hastalığı.
İSTİSKAL Ağır bulup hoşlanmadığını anlatmak. Soğuk muamele ederek sevmediğini bildirmek.
İSTİSLAF (Selef. den) Birinin yerine geçme. Selef olma.
İSTİSLAL Çekip çıkarma, sıyırma.
İSTİSLAM Uyma, tabi olma. * Müslümanlığı kabul etme. İslâm olma. * Yolun ortasından gitme.
İSTİSMAR Menfaatine âlet etmek. İşletmek. * Kıymetlendirmek. Sömürmek.
İSTİSNA Ayırmak. Kaide dışı bırakmak. Müstesna kılmak. * Arapçada istisnâ kelimeleri şunlardır: $
İSTİSNAAT (İstisna. C.) İstisnalar, müstesna kılmalar, ayırmalar.
İSTİSNAÎ İstisnaya âit. Ayırmayla alâkalı.
İSTİSNAN İhtiyarlama, yaşı ilerleme, yaşlılanma.
İSTİSRA' (Sür'at. den) Sür'atlendirme, hızlandırma, çabuklaştırma.
İSTİSRAR Odalık alma.
İSTİSVAB (Savab. dan) Doğru bulma, mâkul görme, beğenme.
İSTİSVABEN Beğenerek, doğru bularak, mâkul görerek.
İSTİSVABGERDE f. Beğenilmiş. Doğru bulunmuş, tasvib olunmuş, mâkul görülmüş.
İSTİ'ŞA Ateş ışığıyla yol yürüme.
İSTİŞ'AR Bir mes'elenin yazılıp bildirilmesini istemek. * Kullanmak. * Ürkmek.
İSTİŞ'ARAT (İstiş'ar. C.) Yazı ile bildirilmesini istemeler.
İSTİŞARAT (İstişare. C.) İstişareler, danışmalar, meşveret etmeler.
İSTİŞARE Meşveret etmek. Fikir danışmak. Müşâverede bulunmak.
İSTİŞAT(A) (Şatt. dan) Çok kızma, öfkelenme, gazaba gelme. * Coşma, taşma. * (Kuş) hızla uçma.
İSTİŞFA' Birisinin yardımını istemek, şefâat dilemek.
İSTİŞFA Şifa istemek. Hastalıktan kurtulup iyi olmayı arzulamak.
İSTİŞFAEN Derdine derman aramak gayesiyle. Şifa istemek suretiyle.
İSTİŞFAF (Şeffaf. dan) Şeffaf ve saydam olma.
İSTİŞHAD Birisinin şâhidliğini istemek. Şâhid göstermek. Delil olarak ileri sürmek. * Şehid olmak.
İSTİŞHADAT (İstişhad. C.) Şâhid göstermeler, delil olarak misâl göstermeler. * Şehid olmalar.
İSTİŞHADEN Şâhid göstererek, şâhid getirerek.
İSTİŞHAR Şöhret sahibi olmak. Şöhret kazanmak.
İSTİŞKAL Zorlaştırma, güçleştirme, müşkülât verme.
İSTİŞMAM Koklamak. Kokusunu almak. * Hissetmek, sezmek, dolayısı ile anlamak. * Uzaktan haber almak.
İSTİŞRA Satın alma. Satın almak isteme.
İSTİŞRAB İmâ ederek ve kapalı olarak anlatmak isteme. * İçmek isteme.
İSTİŞRAF Ellerini güneş ışığına siper etme.
İSTİ'TA (Atâ. dan) Bahşiş istemek. Atiyye istemek.
İSTİTAAT (Tav'. dan) Tâkat getirmek. Kudreti ve gücü yeter olmak.
İSTİ'TAB Kendinden razı, hoşnut etme.
İSTİTABE Tövbe ettirme. Tövbe teklif etme.
İSTİTABE Hoş ve iyi bulma.
İSTİTAF Kaplama, ihtiva etme.
İSTİ'TAF Yardım taleb etme. * Acımayı isteme.
İSTİ'TAFKÂRANE f. Şefkat, merhamet isteyene yakışır halde.
İSTİTAL Gözyaşları inci gibi dökülme. * Birbiri ardınca çıkma. Birbirinin peşinden çıkma.
İSTİTALE Uzanmak. Uzantı. Uzayıp gitmek. * Birisi üzerine faziletlilik dâvasında bulunmak. * Tecvidde: Harf okunduğunda sesin imtidadına, uzamasına denir. Bu harfe müstatıl harfi de denir. Bu sıfat Dad harfine aittir. * Tıb: Vücutta bazı organların uzaması.
İSTİT'AM Yemek isteme. Yiyecek şeyler taleb etme.
İSTİTAN Vatan edinme, bir yerde yerleşme, yurt edinme.
İSTİTAR Kapanmak, örtünmek.
İSTİTAR Yazma.
İSTİTARE Örtülecek, perdelenecek şey.
İSTİTARE Gönderme veya gönderilme. Yollanma. * Uçurma veya uçurulma.
İSTİTBA' Tâbi olmayı istemek. Peşinden sürüklemek.
İSTİTBAB (Tıbb. dan) Doktora başvurma, kendini hekime gösterme. * İlâç arama. * Çare isteme, derdine devâ arama.
İSTİTMAM (Tamam. dan) Tamamlama, tamamlamağa çalışma. Tamamlamasını isteme. Bitirmek için uğraşma.
İSTİTRAB Sevinmeyi, süruru istemek.
İSTİTRABÎ Sürur ve sevinmeyi istemeğe dâir.
İSTİTRAD Edb: Bir söz söylerken o fıkra içinde başka bir bahis nakletmek.
İSTİTRADEN Edb: Bir bahis anlatırken, söz gelimi, başka bir mes'eleyi de anlatıvermek suretiyle.
İSTİTRADÎ İstitrad ile alâkalı. Asıl mevzudan olmayan.
İSTİTRADİYAT (İstitrad. C.) İstitrad şeklinde söylenen sözler.
İSTİTRAF (Turfe. den) Hiç görülmemiş bir şey sayma. * Şubelendirme, dallandırma.
İSTİVA Müsavi oluş. Temasül. * İ'tidal, istikamet ve karar. * Kemalin sâbit olması. * Kaba kuşluk zamanı. * Yükselmek, yüksek olmak. Üstün olmak. * İstila eylemek.
İSTİVA-Yİ SİNN Kırk yaşlarına gelme.
İSTİVFA Vefa istemek.
İSTİYA' Kötü davranma. Fena muamelede bulunma.
İSTİYAK Misvâk kullanma.
İSTİYAS (Ye's. den) Ye'se düşme, ümitsizlenme.
İSTİZA' Işıklanma, aydınlanma.
İSTİ'ZAB Birşeyi tatlı bulmak, tatlı saymak. Tatlı su istemek.
İSTİZADE (Ziyade. den) Arttırılmasını arzulama, çoğaltılmasını isteme.
İSTİZAE (Ziya. dan) Işıklanma, aydınlanma, ziyalanma, nurlanma.
İSTİZ'AF (Za'f. dan) Zayıf ve âdi görme, küçümseme.
İSTİZAH Belirsiz ve mübhem bir şey hakkında açık söylenmesini istemek. İzah istemek. * Gensoru. Bir mes'ele hakkında mebuslar tarafından başbakana veya bakanlardan birine açılan ve sonunda soruşturma yapılması istenilen sual.
İSTİZAHEN Bir şeyin açıklanmasını isteyerek.
İSTİZALE (İzale. den) Yok edilme, izale olma.
İSTİ'ZAM Büyük tutmak ve büyük tanımak. * Gururlanmak. Kibirlenmek.
İSTİZAN Bir hususta izin istemek. İzin için danışmak.
İSTİ'ZAR Özür ve afv dileme.
İSTİZARE Ziyaretine gelinmesini isteme veya ziyarete gelmesi istenilme.
İSTİZHAN Akıl etmek, düşünmek.
İSTİZHAR Dayanmak. Güvenmek. Arka vermek. * Yardım istemek. Zahîr istemek. * Ezberlemek. * Aşikâr etmek.
İSTİZKÂR (Zikr. den) Hatıra getirme, hatırlama. Tahattur etme. * Ezberleme, ezber etme.
İSTİZLAL (Zelle. den) Ayağını kaydırmak istemek.
İSTİZLAL (Zill. den) Aşağılık ve zelil görme. * Bayağı ve âdi görülme.
İSTİZLAL (Zıll. dan) Gölgelenme. Gölge altına girme. * Sığınma, himâyesine girme. * Gölgede oturma.
İSTİZMAM Zemmetme, yerme, tenkid etme. * Kötü ve beğenilmeyen işler yapma.
İSTİZMAR (Zamir. den) Düşüncelerini öğrenme, fikrini yoklama. Maksad ve niyetini anlamağa çalışma.
İSTİZRAF (Zerafet. den) Zarif görünme, incelik gösterme. Zerafet gösterme.
İSTUH f. Âciz, güçsüz, kuvvetsiz. Perişan, mahzun, biçare.
İSVİDAD Kararma, kara olma, esmerleşme. Siyahlanma.
İSVİDAD-I CİLD Cildin kararması, esmerleşmesi.
İSYAN İtaatsizlik. Emre karşı gelmek. Ayaklanmak.
ÎŞ Yaşayış. Yaşamak. Zevk u safa sürmek. * Hayata medar olan ve geçinilen şeyler. * Ekmek. Gıda.
İ'ŞA' Akşam yemeği verme.
İŞ'A' Güneş, ışığını dağıtma. Şuâlanma.
İŞA (Ağaç) çiçek açma.
İŞA'-İ EŞCAR Ağaçların çiçek açması.
İŞA' (Bak: Işa)
İŞAA Bir haberi yaymak, duyurmak. Bir şeyin şuyuuna, yayılmasına sebeb olmak.
İŞAAT (İşâa. C.) Haber yaymalar.
İŞAAT-I KÂZİBANE Kötü niyetlerle yalan haberler yayma.
İŞ'AB Ölme, irtihal etme.
İŞABE Saç ve sakal ağartma, beyazlatma. Genç yaşta saç ve sakal ağarması.
İŞADE Çağırmak. Sesini yükseltmek. * Dünyevi matluba yetişmek. * Binayı yükseltmek.
İŞAEYN (Bak: İşâân)
İŞAHA Misvâk kullanma.
İŞ'AL Şulelendirmek. Yaymak, alevlendirmek. Tutuşturmak. Parlatmak. Şiddetlendirmek.
İŞAR Birlikte geçinmek, muâşeret etmek. Hoş geçinmek.
İŞ'AR Yazı ile haber vermek. Anlatmak, bildirmek.
İŞ'ARAT (İş'ar. C.) Tebliğler, bildirmeler.
İŞARAT İşaretler.
İŞARAT-ÜL İ'CÂZ İ'caza dair işaretler.
İŞARAT-ÜL İ'CAZ Fİ MEZAN-İL ÎCAZ Îcaz zannolunan yerlerdeki i'caza işaretler. * Risale-i Nur Külliyatından bir kitap ismidir.
İŞARET Bir şeyi bir vasıta ile (el, göz, kaş veya parmakla) göstererek bildirmek. * Nişan, alâmet, belli bir iz. * Ist: Doğrudan doğruya olmadan, hatırlatma suretiyle verilen emir. (Münasebat-ı tevafukiye eğer taaddüt etse ve ayrı ayrı cihetinden bir hâdiseye muvafık gelse, hem bilhassa makama mutabık, hem bilhassa kelâmın mânâsına muvafık ve müeyyid olsa, o muvafakat o vakit işaret derecesine çıkar. Evet muzaaf münasebet, işarettir. M.)
İŞARET-İ ÂLİYE Tar: Şeyh-ül islâm, defterdar ve yeniçeri ağası gibi maiyyet memurlarından biri tarafından yazılan takrir veya ilam üzerine sadrazamın kabul veya red şeklinde yazdığı yazı. * Sadaret makamından çıkan emirler.
İŞBA' Doyurmak, açlığı gidermek. Doymak. * Fiz: Bir sıvının içinde, belli bir cisimden eriyebilecek en çok miktarın erimiş bulunması. * Edb: Arap nazmında, kafiye veya vezin zaruretinden dolayı kelimeye bir harf ilâve etme.
İŞBAŞI t. Bir işte çalışanların başı, reisi. * İşe başlama saati.
İŞBU İşte bu. Bu, şu.
İŞCA' Yenme, ezme. * Kederlendirme, hüzün verme, üzme.
İŞCAR (Şecer. den) Ağaç yetiştirme. Ağaçlandırma.
İŞCAZ Kederlendirme, üzme, hüzün ve gam verme.
İŞE f. Orman, sık ağaçlık. * Câsus, hafiye.
İŞFA' (Şifâ. dan) Hastaya şifalı şeyler verme. Hastanın iyileşmesi için çeşitli çarelere başvurma.
İŞFAF Üstün tutma.
İŞFAK Acıyarak sakınma. Şefkat ve inayet etme. * Sevme. * Sakınma ve korkma. * Azaltma. * Lütfetme, bağış, ihsan.
İŞGAL Zabtetme, istilâ etme. * Birisini işten alıkoyma, başka şeyle meşgul etme, oyalama, uğraştırıp kendi işine mâni olma.
İŞGENE f. İhiyarlıktan veya kızgınlıktan dolayı yüzde hâsıl olan buruşukluk.
İŞGERE f. Şâhin, atmaca ve doğan gibi av için kullanılan terbiye görmüş kuş.
İŞGERF f. Dayanıklı, sağlam, kalın. * Şan, nam, ün, şeref.
İŞGUH f. Yere yıkılış, yüz üstü kapanış.
İŞGÜÇ t. Meşguliyet, vazife, memuriyet.
İŞGÜFE f. İstifrağ, kusma. * Çiçek.
İŞGÜZAR f. Becerikli, çalışkan. * Kendini göstermek için gerekmezken işe karışan.
İŞHA' (Şehi. den) İstenileni verme. * Göz dikme, almak isteme.
İŞHA' Ağız açma, ağzını açma.
İŞHAD Delil getirme, delil olarak gösterme. Şehadet ettirme, şâhid gösterme. * Şehid olma.
İŞHAR Ün alma, meşhur olma, şöhret kazanma. * Kadın, doğum yapacağı aya girme.
İŞHAS Fesatçılık ve dedikoduculuk yapma. Çekiştirme. Gıybet etme.
İŞHAS Gitme zamanı gelip çatma. * Tedirgin ve rahatsız etme.
İŞHAZ Keskinleştirme, bileme.
İŞHAZ-I SEYF Kılınç bileme.
İŞKA' Şaki ve bedbaht eylemek.
İŞKA' Şikâyet ettirme. * İntikam alma, öç alma. * Darıltma, gücendirme.
İŞKÂL Güçleştirme, müşkilleştirme. * Zorlaştırma. * Şüpheli ve karışık olma.
İŞKAMPAVİYA İtl. Harp gemilerinden asker naklinde kullanılan en büyük filika. İşkampaviya'lar sandal büyüklüğünde, yalnız ondan daha geniş ve yüksekti. Karaya asker sevkiyatında, gemiye erzak ve levâzım alınmasında kullanıldığı gibi eskiden donanmaya su alınacağı zaman su ile doldurulur, diğer bir filika yedeğinde geminin bordasına götürülerek geminin tulumbasıyla içindeki su nakledilirdi. (O.T.D.S.)
İŞKÂR f. Av. * Avlama.
İŞKEMBE f. Geviş getiren hayvanların midesinin en büyük kısmı. * Karın.
İŞKENCE F. Eziyet, azab.
İŞKESTE f. Kırık, bitik. Kırılmış.
İŞKİL f. Şüphe, vesvese. Vehimlenmek. * Hile, tezvir. * Sağ ön ayağı ve sol arka ayağı beyaz olan at.
İŞKÜFE f. Çiçek.
İŞKÜNC f. Çimdik.
İŞLEK t. Çok işler, fazlaca işlenen. * Tecrübeli, idmanlı, alışık.
İŞMAM Hafif olarak duyurmak, koklatmak. Hissettirmek. * Kibirden dolayı başı dik yürümek. * Tecvidde: Bir harfe zamme veya kesre vermek ve bunu hafifçe hissettirmek. Harfin sesini genizden hissettirmek, biraz duyurmak, harfi çıtlatmak.
İŞMAR Göz kırpma, işaret.
İŞMİ'ZAZ Can sıkma, üzülme, yüzünü ekşitme. * Titreyip ürperme.
İŞNUŞE f. Aksırık.
İŞPİHTE f. Su sızıntısı. * Yayılmış, saçılmış.
İŞPORTA (Arnavutça) Seyyar satıcı tezgahı. * Yayvan yemiş sepeti.
İŞRAB (Şürb. den) İçirme veya içirilme. * Bir maksadı açıktan değil de, dolayısıyla gösterme. Kapalı surette anlatma.
İŞRAF Yüksek bir yere çıkma. Yüksek bir yerden bakıp anlama. * (Hasta) ölüm döşeğinde olma.
İŞRAK Allah'a şerik koşma. Allah'tan başkasından medet bekleme.
İŞRAK Güneş doğmak. Işıklandırmak. Parlatmak. * Güneşlik yere dahil olmak. * Mc: Kalbe mânaların doğması.
İŞRAKÎ Bâtıl İşrakiye felsefesine mensub. İşrakiyyunun dalâletten ve şirkten ibaret bâtıl ve hurafe fikirleri.
İŞRAKİYYE İşrakiyyunların bâtıl ve hurafe mesleği. (Bak: Akl-ı evvel)
İŞRAKİYYUN İşrakiyye felsefesi ile iştigal eden ve ehl-i şirk olan feylesoflar. (Bak: Akl-ı evvel)
İŞRET İçki. Alkollü meşrubat. * İçki içme. Alkollü içki kullanma.
İŞRETGÂH f. İşret edip içki içilecek yer.
İŞRETHANE f. İşret yapmaya mahsus yer. Meyhane. * Mc: Bu dünya.
İŞRETKEDE f. İşret yeri. İşrethane.
İŞRETSAZ f. İşret eden, içki içen.
İŞRÎN (İşrûn) Yirmi. (20)
İŞRİRAK Ağlaya ağlaya boğulma derecesine gelme.
İŞSA (Teşsi') Ayakkabısına tasma takma, kayış geçirme.
İŞTAT Adaletsizlik edip hükümde zulmetme.
İŞTAT Dağıtma veya dağıtılma.
İŞTEK f. Çocuk kundağı.
İŞTİAL Tutuşma. Parlama. Alevlenme. * Mc: Şiddetlenme.
İŞTİALÂT (İştial. C.) Parlamalar, alevlenmeler, yanmalar, tutuşmalar. * Mc: Şiddetlenmeler.
İŞTİBAH Şüphelenmek. Şüphe etmek. * Kolay fark olunmaz derecede benzemek.
İŞTİBAK (Şebeke. den) Örülmek. Örgülenmek. * Karşılıklı birbirine geçmek. * Perişanlık. * Zâhir olmak. * Koz: Güneş battıktan sonra gökte kum taneleri gibi görünen karışık yıldızlar.
İŞTİCAR Zıdlaşma. * Elini çenesine koyarak, dirseğinin üzerine dayanma.
İŞTİDAD (Şiddet. den) Şiddetlenme. * Sertleşme, katılaşma. * Büyüme. Artma, çoğalma, ziyâdeleşme.
İŞTİFA' İyi olma, şifa bulma.
İŞTİGAL Bir iş işlemek. Uğraşmak. Çalışmak. Meşgul olmak.
İŞTİGALAT (İştigal. C.) Meşguliyetler, çalışmalar, uğraşmalar.
İŞTİHA Meyil. Haz. Fazla istek. Arzu. * Açlıktan gelen yemeğe karşı fazla isteklilik.
İŞTİHAB Ağarma, beyazlama, kırlaşma.
İŞTİHA-ENGİZ f. İştiha açıcı, iştah verici.
İŞTİHAR Meşhur olma. Tanınma. Ün alma.
İŞTİKÂ' (Şekva. dan) Şikâyet etme, şekvada bulunma.
İŞTİKAK Türemek. Bir kökten ayrılan kelimelerin asılları ve birbirleri ile olan münâsebetleri, meydana gelişleri. * Çatallaşmak. Yarılmış bir şeyin bir şıkkını almak. * Edb: Aynı kökten türemiş olan birkaç kelimeyi bir araya getirme sanatı. Misaller:(Edipler edepli olmalı, hem de edeb-i İslâmiye ile müteeddib olmalı. İk.M.)(Zulmü alkışlayamam, zâlimi asla sevemem. Mehmed Akif)
İŞTİMAL İçine almak, kaplamak. Çevirmek, ihata etmek. Şâmil olmak.
İŞTİMAM Gereği gibi koklamak. Koku duymak.
İŞTİN Toprak kandil.
İŞTİRA Satın almak. Mübayaa etmek.
İŞTİRAK Ortak olmak. Ortaklık etmek. Bir işde yer almak. Hissedâr olmak. * Bir lâfızda çok mânalar müşterek olması. Meselâ: "Ayn" kelimesi. Hem göz, hem de kaynak mânasına gelir.
İŞTİRAK-I LİSAN Lisan ortaklığı. Aynı dili konuşma keyfiyeti.
İŞTİRAKÎ Ortaklığa ait, ortaklıkla alâkalı. * Komünist.
İŞTİRAKİYYE Komünistlerin bir nazariyesi olan sosyalistlik.
İŞTİRAKİYYUN Komünist sosyalistler.
İŞTİRAT (Şart. dan) Şarta bağlama, şarttlaşma.
İŞTİTAT Dağılma. Perişan olma.
İŞTİTAT Zulmetme. Haksızlık etme. Hükümde ve sair işlerde eziyet etme.
İŞTİVA' Kızarma, pişip yenecek duruma gelme.
İŞTİVA-YI LAHM Etin kızarması.
İŞTİYAK Fazla arzu ve şevk. Tahassür. Hasret çekmek. Özlemek. Göreceği gelmek.
ÎŞ U NÛŞ Yiyip içme. Sefahet. İşret ve eğlence.
İŞVE Güzellerin gönül çeken naz ve edâsı. Gönül çekici tavır.
İŞVEBAZ f. Naz edici, edâ yapan, cilveli. * Meşhur bir cins lâle.
İ'TA Vermek. Bahşetmek. İhsan etmek.
İ'TA-YI MA'LUMAT Malumat verme. Bilgi verme.
İTA Edb: Kafiyenin bir mânada olarak aynen tekrar edilmesi.
İTAAT Alınan emre uymak. Söz dinlemek. İnkıyad etmek. Boyun eğmek. Âmirin meşru emirlerini dinleyip ona göre hareket etmek.
İTAB Kolsuz ve yakasız kadın gömleği.
İTAB Tekdir etmek. Şiddetle hitab etmek. Azarlamak. Terslemek. Paylamak. Rencide etmek. Darılmak.
İT'AB Yormak. Yorgunluk vermek. Sıkıntı vermek.
İ'TAB Öldürme, katletme. Helâk etme.
İ'TAB Şikâyeti kendisinden def' ile razı ve hoşnud etmek. Hoşlandırmak. * Hışım etmek.
İTABNAME f. Azarlama mektubu.
İTAD Kazık çakma.
İTAD İnekten süt sağarken, hayvanın ayağına geçirilen ip.
İTAHA Bir şeyi tamamlama, yapıp bitirme, hazır etme.
İ'TAK Esir, köle veya cariyeyi serbest bırakma.
İTALE Uzatmak. Sözü uzun etmek. Tatvil-i kelâm etmek. * Birini zemmetmek, ayıplamak.
İTALE-İ DEST El uzatma, hıyânet etme.
İTALE-İ LİSÂN Dil uzatma, kötü şeyler söyleme.
İTALİK Fr. Üstten sağa doğru yatık matbaa harfi.
İT'AM Yemek yedirmek. Doyurmak. Taam vermek.
İT'AM İkiz doğurma.
İT'AMİYYE Bazı vakıf müesseselerinde fakirlerin doyurulması için ayrılan tahsisat.
İTAN Vatan sayma, yurt kabul etme.
İTAR(E) Bir şeyin peşini bırakmayıp tâkib etme. * Dikkat ve hiddetle bakma.
İTARE (Tayerân. dan) Uçurma veya uçurulma. * Hızla gönderme, yollama. * Otomobil tekeri.
İTARE-İ KEBUTER Güvercin kuşu uçurma.
İTARE-İ NAME Sür'atle ve hevesli bir şekilde mektub yollama.
İT'AS Öldürme, katletme.
İTAŞ (Atş. dan) Susuz bırakma, susuz olma.
İTAT Düşmanlık, zıtlık, adavet, muhasame.
İTAVE (C.: Etâvâ) Rüşvet verme.
İTBA' Tâbi' kılmak. Ardına katmak. * Gr: Bir kelimenin sonuna ilâve edilen tekerleme nev'inden mânasız söz. (Yazmak mazmak, Okumak mokumak gibi.)
İTBAK (Itbak) Kaplamak. Kapamak. Kapaklamak. * İttifak etmek. * Tecvidde: Harf okunduğunda, dilin üst damağa kapanması. (Bu halde okunan harfler sad, dât, tı, zı harfleridir. (Bak: İdbak)
İTBAL Kederlenme, kederlendirme. Derde, hüzne ve kedere düşürme.
İTDAN Islanma veya ıslatma.
İTFA' Söndürme. Bastırma. Dindirme. * Bir borcu ödeyerek bitirme. * Fizikte: İntizamlı ve eşit zamanlarla sallanan bir hareketin yavaş yavaş azalarak sıfıra inmesi.
İTFA-Yİ HARİK Yangının söndürülmesi.
İTFAİYYE Yangın söndürme birliği, teşkilâtı.
İTFAL İnsan vücudunun fenâ bir şekilde kokması.
İTHAF Hediye etmek. Armağan vermek. * Edb: Birisinin nâmına eser yazmak.
İTHAFNAME f. Bir eserin bir kimse adına olduğunu gösteren yazı.
İTHAM Kabahatli görmek. Suç isnad etmek. Töhmetlendirmek. Kabahatli görünmek. Töhmetli olmak.
İTHAMÎ İthamla ilgili.
İTHAMNAME f. İddianame.
İTİ Keskin, kesen. * Mc: Sert, acı.
İ'TİBAR (İtibâr) Ehemmiyet vermek. Hürmet, riâyet ve hatır saymak. Kulak asmak. İbret alıp uyanık olmak. Birisini veya sözünü makbul farzetmek. * Taaccüb etmek. * Şeref, haysiyet. * Bir şeyin gerçek değil, kararlaştırılan değeri. * Ticarette söz veya imzaya olan itimad.
İ'TİBAR-I SURET Surete itibar etme, görünüşe değer verme.
İ'TİBARAT (İ'tibar. C.) İ'tibarlar, şeref ve haysiyetler. * Var sayılan şeyler, faraziyeler.
İ'TİBAREN ...den beri, ... başlıyarak, ... den başlıyarak, ...den (yerinde kullanılır.)
İ'TİBARÎ (İtibarî) Hakiki kıymeti olmayıp kıymeti var kabul edilme. Farazî ve izafî olan. Varlığı, başka şeylere nisbet edilmesi halinde bilinen.
İ'TİDA Sesini yükseltmek. * Zulmetmek. * Haddinden geçmek.
İ'TİDAD Yardım isteme. İmdât isteme. * Bir şeyi kol üzerine alma.
İ'TİDAL Bir şeyde veya halde ifrat veya tefrite düşmemek. Vasat derece olmak. * Yumuşaklık. Uygunluk. * Gündüz ve gecenin birbirine denk, eşit olması. * Miktar ve keyfiyyet hususunda iki hâlet arasında mutavassıt olmak.
İ'TİDAL-İ DEM Soğukkanlı davranış. Heyecanlanmadan, acele etmeden, düşüne düşüne ve tedbirli hareket.
İ'TİFA' Bağış dileme, afvedilmesini isteme.
İ'TİFAR Yere vurma. Kavrayıp yere çarpma. Üzerine atılıp kavrama.
İ'TİKAB Veresiye vermeme. Bir malı borç olarak satmama. Parasını almadıkça malı teslim etmeme.
İ'TİKAD İnanmak. İnanç. Sıdk ve doğruluğuna kalben kararlı olmak. Gönülden tasdik ederek inanmak. Dinin temelini meydana getiren şeylere inanmak. (Bak: İltizam)
İ'TİKAD-I FÂSİD Bozuk inanç.
İ'TİKADÂT (İ'tikad. C.) İnanışlar. Bağlanışlar ve inançlar.
İ'TİKADÂT-I BÂTILA Bâtıl, hak olmayan, asılsız şeylere inanışlar.
İ'TİKADÎ İtikad ve inançla alâkalı.
İ'TİKADİYAT İtikada ait mes'eleler.
İ'TİKÂF Bir şeye devam etmek. * Ist: Bir yere çekilip yalnız ibadetle meşguliyet. Hususan Ramazanın son on gününde, mescidlerde ve buna benzer yerlerde kalıp, ibadet, ilm-i iman ve Kur'an, evrad ve ezkâr gibi ibadetlerle meşgul olmak. Böyle bir kimseye "Mu'tekif" denir.
İ'TİKÂL (Ekl. den) Kemirme, kemirerek yeme. * Dalgaların, deniz kenarlarındaki karaları döğerek aşındırması. * Tıb: Yaranın, vücudu yemesi. Yaranın büyümesi.
İ'TİKÂL-İ SEVÂHİL Kıyıların aşınması.
İ'TİKAL Sağmak için koyunun ayaklarını iki bacağı arasına alma. * Devenin dizini büküp bağlama. * Güreş yaparken rakibini sarmaya getirip yıkma.
İ'TİKAL Zorlaşma, müşkilleşme.
İ'TİKAM Biriktirme, yığma.
İ'TİKAR Birbirine karışıp sayılamama.
İ'TİKAS Tersine dönme, akislenme.
İ'TİLA (Ulüv. den) Yükselmek. Yukarı çıkmak. * Yüksek rütbelere çıkmak.
İTİLAF Anlaşmak. Görüşmek. Uyuşmak. Muvafakat. * Cem' olmak, birikmek.
İ'TİLAF Yem yeme.
İ'TİLAFAT (İ'tilaf. C.) Uyuşmalar, anlaşmalar.
İ'TİLAK Âşık olma, birinin sevgi ve muhabbetine tutulma.
İ'TİLAL (İllet. den) Hasta olma. * Hastalanma. * Bahane etme. * Her şeyden vazgeçip tek bir şeyle meşgul olma.
İ'TİLAM Öğrenme, bilme.
İ'TİLAN Aşikâr ve meydanda olma. İlân olunma, meydana çıkma. * Doğum esnâsında çocuğun görünmesi.
İ'TİMAD (İtimad) Güvenerek bağlanmak. Emniyet etmek. Bir şeye kalben güvenip dayanmak.
İ'TİMAD-ÜD DEVLE Devletin itimadı, güveni. * Tar: Safevî sadrazamlarına verilen ünvan.
İ'TİMAD-I KAVÎ Sağlam itimad, kavi güveniş.
İ'TİMADEN İtimad ederek, dayanarak, güvenerek.
İ'TİMADNAME f. İtimad yazısı, itimad bildiren yazı.
İ'TİMAK Derinine varma, derinliğine inme.
İ'TİMAM (İtimam) Başına sarık sarmak. * Ortalık yeşillenmek. * Miğfer giymek.
İ'TİMAN Emniyet etme, emin bulunma.
İ'TİNA (İtinâ) Çok dikkat etmek. Özenmek.
İ'TİNAK (Unk. dan) Birbirlerinin boyunlarına sarılma. * Kucaklama. * Sıkıca kavrayıp alma.
İ'TİNAN Bir kimsenin içyüzü meydana çıkma. * İnsanın önüne durma.
İ'TİRAF (İtiraf) Kabahatini saklamamak. Suçunu söylemeği kabul etmek. Gizleyip söylemek istemediği şeyi açıklamak.
İ'TİRAF-I CÜRM Maznunun yaptığı suçu söylemesi, itiraf etmesi.
İ'TİRAF-I KUSUR Kusurunu söyleme, itiraf etme.
İ'TİRAZ (İtiraz) Kabul etmediğini bildirmek. Bir fikir veya işin olmasını kabul etmemek. * Men' eylemek. Men' olmak.
İ'TİRAZİYE İtiraza, kabul etmediğine dair yazı. * Edb: Cümlenin esasından olmayıp yalnız bir husus hakkında söylenen ibare. (Bak: Cümle-i mu'terize)
İ'TİSA Asâya dayanma, baston kullanma.
İ'TİSAB Sinirlenme, asabileşme. * Kanaat etme.
İ'TİSAF Zulüm ve haksızlık etmek. Doğru yoldan ayrılmak. Haksızlık.
İ'TİSAM İstediğini vermek.
İ'TİSAM Günahlardan sakınmak. * Pâk olmak. * Bir şeye yapışarak sıkı tutmak ve korunmak.
İ'TİSAR Suyunu çıkarmak için bir şeyi sıkma.
İ'TİSAR Zorluk, güçlük, meşakkat.
İ'TİSAS Gece gezip dolaşma, devriye vazifesini görme.
İ'TİŞA' Akşam vakti yola çıkma.
İ'TİTAF Bir şeye örtünme, bürünme.
İ'TİVA Bükme veya bükülme.
İ'TİYAD (İtiyat) Alışkanlık. Huy. Âdet. Âdet edinmek.
İ'TİYAK Alıkoymak, engel olmak, mani olmak.
İ'TİYAN Dik dik bakma, gözünü dikme. * Yardım etme.
İ'TİYAŞ Geçinme. İdareli yaşama.İ'TİZA' : Bir kavim veya kimseye bağlı bulunma.
İ'TİZAD Yardım etme. Muavenette bulunma. * Yardım ve imdat isteme. * Bir şeyi kol üzerine alma.
İ'TİZAL (İtizal) Bir şeyi işlemeğe tamamen kasd ve teveccüh eylemek. * Nefsine müracaatla cürüm ve hatasını itiraf etmek.
İ'TİZAL Ehl-i Sünnet olan hak mezhebden ayrılıp hakka aykırı başka yola sapmak. Mu'tezile olmak. (Bak: Mutezile)
İ'TİZAM (İtizam) Büyüklük kazanmak. Azametlenmek. Büyüklenmek.
İ'TİZAM Azim ve kasdeylemek. Gitmek üzere olmak. Fütursuz ve kasd üzere olmak.
İ'TİZAR Kusurunu bilerek özür dilemek. Kusurunu beyan edip ve anlayıp af dilemek. (Takdire şayan güzel bir haslettir.)
İ'TİZAZ Kendini aziz, izzetli saymak.
İTKÂ' Koltuk altına yastık veya dayak koyma. Dayanacak bir şey kullanma. * Yaslanma.
İTKAN Pürüzsüz yapmak veya yapılmak. Sağlamlaştırmak. Hakikata yakından vakıf olmak, delileriyle bilmek, inanmak. Bilerek emin olmak. Muhkem kılmak, muhkem yapmak. Sâbit kılmak.
İTKAN-I MUHKEM Bütün açıklığıyla bilerek sağlam yapmak.(...Ve şu kâinatta bir itkan-ı muhkem, bir insicam-ı ahkem görünüyor. Mâdem şu biçare, perişan küremiz, sergerdan zeminimiz bu kadar hadd ü hesaba gelmez zevil-hayat ile, zevil-ervah ile ve zevil-idrak ile dolmuştur. Elbette sâdık bir hads ile ve kat'i bir yakîn ile hükmolunur ki: Şu kusûr-u semaviye ve şu bürûc-u sâmiyenin dahi kendilerine münasib zihayat, zişuur sekeneleri vardır. S.)
İTKAN-I SAN'AT San'atın sağlam, mükemmel ve pürüzsüzlüğü.
İTLA' Başkasını geçme. * Te'hir etme.
İTLAF Ziyan etmek. Telef etmek. Bozmak. * Öldürmek.
İTLAL Hayvanı yedeğinde götürme. * Damlatma.
İTMAM Tamamlamak. Bitirmek. İkmal etmek. Tekmil etmek(...Ticaret ve memuriyet için, mühim vazifelerle bu dâr-ı imtihan olan dünyaya gönderilen insanlar; ticaretlerini yapıp, vazifelerini bitirip ve hizmetlerini itmâm ettikten sonra; yine onları gönderen Hâlik-ı Zülcelâline dönecekler ve Mevlâ-yı Kerimlerine kavuşacaklar!... M.)
İTMİNAN Emniyet içinde olmak. İnanmak. Mutlak olarak bilmek. Kararlılık.
İTMİNAN-I KALB Kalbden ve gönülden inanma.
İTMİNANKÂRANE f. İtminan göstermek suretiyle.
İTNAB (Bak: Itnab)
İTNAN (Çocuk) hastalıkdan dolayı gelişememe.
İTRA' Doldurma.
İTRAB Toprak serpme. Topraklama.
İTRAK Bırakma, vazgeçme, terkettirme.
İTRAZ Kurutma veya kurutulma.
İTTİAD Randevu verme.
İTTİAS Öldürme, helâk etme.
İTTİAZ (Va'z. dan) Nasihat ve öğüt dinleme.
İTTİBA' Tabi' olma. Arkasından gitme. İtaat etme. Tebaiyyet ve imtisal etme.(Mariz bir asrın, hasta bir unsurun, alil bir uzun reçetesi: İttiba-ı Kur'andır! M.)(Muhabbetullah, Sünnet-i Seniyyenin ittibaını istilzam edip intac ediyor. Ne mutlu o kimseye ki, Sünnet-i Seniyyeye ittibaından hissesi ziyade ola. Veyl o kimseye ki, Sünnet-i Seniyyeyi takdir etmeyip, bid'alara giriyor! L.)(Eğer Allah'a muhabbetiniz varsa, Habibullah'a ittiba' edilecek. İttiba' edilmezse, netice veriyor ki, Allah'a muhabbetiniz yoktur! L.)
İTTİBAEN Tâbi olarak, ittiba ederek, uyarak.
İTTİCAH Bir cihete gitmek, yönelmek. Teveccüh etmek.
İTTİCAR Ticaret yapma. * İlâç kullanma.İTTİFAK : Beraber hareket için sözleşmek. İttihad ve muvafakat etmek. Söz birliği etmek. Anlaşmak. (Bak: İhtilaf, Ehakk)(İttifak hüdâdadır, hevâda ve heveste değil.)
İTTİFAKA Rast gelme.
İTTİFAKAN Birleşerek, anlaşarak.
İTTİFAKAT (İttifak. C.) İttifaklar, sözleşmeler, ittihadlar.
İTTİFAKÎ (İttifakiyye) Birleşmeye, sözleşmeye, ittifaka veya uyuşmaya ait. Tesadüfle, rastgele.
İTTİFAKİYYAT Tesadüfle olan şeyler.
İTTİFAKPEZİR f. İttifak ve ittihad kabul eden.
İTTİHAB (Hibe. den) Karşılıksız olarak verilen bir bağışı kabul etme.
İTTİHAD Birleşmek. Birlik üzere âmil olmak. Birlik. Aynı fikirde olmak. (Bak: İhtilaf)
İTTİHAD-I ÂRÂ Rey ve fikir birliği.
İTTİHAD-I İSLÂM İslâm birliği. (Azametli bahtsız bir kıt'anın, şanlı tâli'siz bir devletin, değerli sâhibsiz bir kavmin reçetesi; ittihad-ı İslâmdır. M.)İttihad-ı İslâmın varlığı ve devamı için:1- İslâm milliyetini esas alıp, menfi unsuriyet fikrini bırakmak.2- İslâm dünyasındaki dini cemaatler, gayede ve dinî esaslarda ittifak edip teferruat meseleleri medar-ı niza etmemek.3- İslâm devletleri arasında meşveret-i şer'iyeyi yapmak.Bunlar en ehemmiyetli sebeplerinden üç tanesidir.
İTTİHAD-I MENAFİ' Menfaatlerin bir ve ortak oluşu. İş birliği.
İTTİHAD-I MUHAMMEDÎ CEMİYETİ Süheyl Paşa, Mehmed Sadık, Ferik Rıza Paşa, Derviş Vahdeti ve arkadaşları tarafından İstanbul'da 5 nisan 1909 tarihinde kurulan bir cemiyettir.
İTTİHAD-I UMUMÎ Umumi ittihad. Bütün insanların birleşmesi.
İTTİHAD VE TERAKKİ 1918 tarihine kadar devam eden ve Osmanlı Devletinin son zamanlarında mühim rol oynamış bir siyasî parti. (Bak: Tanzimat)
İTTİHAM Suç altında bulunmak. Suçlamak. Töhmet altında olmak. Suçlandırmak. (İtham yerine de kullanılır)
İTTİHAZ Edinmek. Kabullenmek. "Öyle" diye bakmak. Kabul etmek.
İTTİKA Sakınmak. Çekinmek. Günahlardan ve bütün kötülüklerden kendini çekmek. Takvâ ile amel etmek. (Bak: Amel-i salih)
İTTİKÂ' Dayanmak. Yaslanmak. * Oturmak.
İTTİKÂL Allah'a tevekkül etme, güvenme, dayanma.
İTTİKAN Muhkem yapılmak. Esaslı ve şüphesiz yakından bilmek.
İTTİKAR Vakar, gurur ve büyüklük gelme.
İTTİRA' Dolma, nemalanma. * Solma.
İTTİRAD (Bak: Ittırad)
İTTİSA Bollaşmak. Genişlik kazanmak. Genişlemek. Vüs'at.
İTTİSAF Vasıflanmak. Muttasıf olmak. Sıfat sahibi olmak. Bir hâl takınmak.
İTTİSAFKÂRANE f. Vasıfları belli olur surette. Bir hal takınarak.
İTTİSAH Paslanma, kirlenme.
İTTİSAK Dizilmek. Bir nizam dahilinde sıralanmak. * Beraber olmak. * Tamam olmak. Toplanmak.
İTTİSAL Ulaşmak. Bitişmek. * Birbirine dokunmak. Yakınlık. Bağlılık. Kavuşmak.
İTTİSAM (Vesm. den) Damga ve nişan vurma. * Dağlama, süsleme.
İTTİTAN Bir memlekette veya bir şehirde yerleşme. Vatan edinme.
İTTİZA' Alçak gönüllülük, tevazu, mütevazilik. * Devenin, boynuna basarak üstüne binebilmek için, başını aşağı eğme.
İTTİZAH Vazıh olmak. Açık olmak. Aşikâr olmak.
İTTİZAH-I DELİL Delilin açık, vazıh ve aşikâr olması.
İTTİZAN Ölçülü olmak. Vezne girmek.
İTYAN Delil getirmek. * Gelmek. * Vermek. * Vüsul, vasıl. * Vârid olmak. * Zikir ve isbat ve takrir eylemek.
İVA' Barındırma, kondurma. Yerleştirme, oturtma, iskân ettirme.
İVAD İlk işine dönme. * Âdet edinme.
İVAR İkindi vakti, ikindi zamanı.
İ'VAR Bir gözünü kör etme, tek göz bırakma.
İVAZ Karşılık olarak verilen şey. Bedel.
İVAZ f. Hazırlanmış, düzülmüş.
İVAZAN Karşılık olarak, mukabilinde, karşılığında.
İVEC Eğrilik, çarpıklık, yanlışlık. * Hakkı ve hakikatı eğri büğrü heveslerle tahrif etmek, gayr-i müstakim şekle getirmek.
İVEDİ Aceleci, savruk. Çabuk.
İVEZZE (C.: İvezz) Kaz. Ördek. * Gövdesi bodur olan. Bodur gövdeli olan.
İVGEN Koşan, acele eden.
İ'VİCAC Doğru davranmamak, eğri büğrü olmak. Hamlık. * Hakkı bâtıl, bâtılı hak göstermek.
İVZ Ördek. Kaz. * Gövdesi bodur olan kimse.
İYAB Avdet eylemek, geri dönmek.
İYAB Ü ZEHAB Gidiş - geliş.
İYAD Kuvvetlendirme, takviye etme. * Takviye eden âlet.
İY'AD (Bak: İ'âd)
İYADET (Bak: Iyâdet)
İYAL (Bak: Iyâl)
İYALET İdare etme, valilik yapma. * Bir valinin idare ettiği belde. * Vadi.
İYAN (Bak: Ayân)
İYANÎ Ayân olana ait, âşikâr ve belli olana dair.
İYAS Yeis hali. Ümidsizlik ve kederli oluş.
İYASE Ye'se düşürme.
İYAZ (Bak: Iyâz)
İYD (Bak: Îd)
İYN (Bak: În)
İZ (İZİN) "Hem, vakt, yevm, hîn" gibi kelimelerden sonra ek olarak kullanılır. Meselâ: Hîneizin: O vakit ki. Yevmeizin: O gün ki, kelimelerinde olduğu gibi. * Mâzi fiillerinden evvel "iz" gelirse: İzküntü muallimen: Muallim olduğum zaman mânasına geliyor. (iz) Yazılmasa mânası, muallim idim olur.
İZA Arabça kelimelerin başında kullanılırsa; birdenbire, bir de bakılır ki, gibi mânalara gelir. İsim cümlesinin evvelinde bulunur.
İZA' Hiza, sıra. * Bolluk ve refah sebebi.
İZA' İyiliğe, iyilikle mukabele etme. * Korkma, havfetme.
İZA İncitmek, eziyet etmek. İncitilmek. (İza-i mü'min haramdır)
İZAA (Izâat) Açığa vurma, belli ve âşikâr etme. * Yüksek sesle bildirme, ilân etme. * Radyo.
İZAA-İ ESRAR Gizli sırları açığa vurma, açıklama.
İZAA (Bak : Izaa)
İZAAT İlân etmek, açığa vurmak. Sesle neşriyat yapmak.
İ'ZAB Suyu temizleme. * Vazgeçme. * Azaba düşürme veya düşürülme.
İZABE Eritmek, eritilmek. Su gibi akıcı hale koymak. Yumuşatmak. Islah etmek.
İZABE-İ NÜHAS Bakırın eritilmesi.
İZ'AC Rahatsız etmek. Bunaltmak. * Yerinden koparıp ayırmak.
İZADE Ailesini koruması için bir kimseye yardım etme.
İZAE (İzâet) (Zû. dan) Işık verme, aydınlatma, ziya verme. (Bak: Izaet)
İZ'AF Zayıflatmak, kuvvetsiz hale getirmek. * İki kat etmek. İki misline çıkarmak.
İZAFAT (İzâfet. C.) İzafetler, isim takıları, isim tamlamaları. * Gr: Zincirleme isim tamlaması.
İZAFE(T) Bir şeyi bir kimseye veya bir şeye nisbet etmek, yakın etmek. İsnâd etmek. Katmak, katıştırmak. * Bir şey üzerine meylettirmek, havale olmak, bağlanmak. * Mal etmek. * Gr: İki isimden meydana gelen bağlılık tamlaması.
İZAFET-İ MAKLUB Ters çevrilmiş terkib. Muzaf-un ileyh ile muzafın yer değiştirmesi olup, böylece birleşik isim ve sıfatlar yapılır. Bu terkibler semâidir; işitilmekle öğrenilir, bir kaideye bağlı değildir. Her terkib bu şekle sokulmaz. Meselâ: Tâb-ı meh: Meh-tâb: Ay ışığı. Çeşm-i âhu: Ahu-çeşm: Ceylân gözlü. Nazar-ı haram: Haram-ı nazar... gibi.)
İZAFET-İ MAKTU' Kesik tamlama. Terkib-i izafet-i maktu'da denir. Esre'yi kaldırmağa da fekk-i izafet denir. Yani izafetin kaldırılması demektir. Meselâ: Câme-hâb $ : Yatak. Câme-i hâb $ : Uyku elbisesi. Ser-rişte $ : İp ucu, vesile, tutamak. Ser-i rişte $ : İpin ucu.
İZAFETEN İsnad etmek suretiyle, isnad ederek, ona bağlıyarak.
İZAFÎ İzafetle alâkalı, izafete dâir. Ona bağlamak suretiyle. Alâkalı göstererek.
İZAFİYYE Münasebet. Bağlı oluş. Alâkalılık.
İZAFİYYET Alâka mahiyeti. Bağlılık.
İZAH Açıklamak. Bir şeyi anlaşılır hâlde söylemek veya yazmak.
İZAHA Bir şeyin çevresini dolaşma.
İZAHAT (İzah. C.) İzahlar, açıklamalar.
İZAHE Bir şeyi ayırma. * Kurtulma. * Yok etme.
İZAHEN Açıklayarak, izah ederek.
İZAKA (Zevk. den) Tattırma veya tattırılma. Lezzet ve zevk hissettirme.
İZALE Zevale erdirmek. Gidermek. Ortadan kaldırmak. Mahvetmek.
İZALE-İ ŞÜYU' Ortaklığı giderme.
İZALE Halsiz bırakma. * Uzun etekli elbise. * Kadın yaşmağını açma. * Sarığın ucunu uzatma.
İ'ZAM Büyük görmek, büyük bilmek. Bir hâdiseyi büyük göstermek, büyütmek.
İ'ZAM Göndermek. Yollamak.
İZAM (Azim. C.) Büyükler. Büyük kimseler. * (Azm. C.) Kemikler.
İZAM-I REMİME Çürümüş kemikler.
İZA-MA Gr: Zaman zarfı olan "izâ"ya müsavidir. Müzari fiilinden evvel gelirse onu cezm eder.
İZ'AN Basiret. Anlayış. * Teslim olup itaat etmek. * Akıl. Zekâ. İnanç. İdrak. Bilmek. (Bak: Dimağ)
İZ'AN-RÜBA f. Anlayışı şaşırtan. Aklı oynatan. Çok hayret ve taaccüb veren. Aklı alan.
İZ'AN-RÜBA-İ KÂİNAT Kâinatın aklı alan vechesi, herkese hayret ve şaşkınlık veren yüzü.
İZAN Bildirmek. * Ezan okumak.
İZAR Yanak. İnsanın yüzündeki yanak kısmı.
İZAR Peştemal. Futa. Göğüsten aşağı örtülen elbiseler. * İsmet, iffet. * Zevce.
İZAR f. Suyun dibi.
İZARE Ziyaret ettirme.
İZARE Bir kimseyi kuşkulandırıp vesveseye düşürme.
İ'ZAZ Hürmet etmek. Ağırlamak. İkram etmek. Aziz kılmak. Galip gelmek.
İ'ZAZEN İkram ederek, ağırlayarak.
İZBAD Köpüklenme. * (Ağaç) çiçek açma.
İZBAR Yazma. Yazma ile bildirme.
İZBE Kuytu. Loş. Pis ve nemli yer.
İZCA' Defetme, kovma.
İZDİCAR Nasihatı dinleyip kabul etme. Söylenen sözü dinleyip tutma.
İZDİHAM Kalabalık bir yerde halkın çok birikmesinden meydana gelen sıkıntı.
İZDİRA' Tahkir etme, hakir ve âdi görme.
İZDİRA' Ekin ekme, zirâat yapma.
İZDİRAD Yutma.
İZDİRAM Lokmayı iri iri yutma.İZDİVAC : Çift olmak, birbirine eş olmak. Meşru nikâhla evlenmek.
İZDİYAD Ziyadeleşmek. Çoğalmak. Artmak.
İZDİYAL Kaybetme, yok etme.
İZDİYAN Süslenme, bezenme.
İZDİYAR Ziyâret etme, gidip görme.
İZEM Büyüklük.
İZEN Gr: O halde, o takdirde, öyleyse. (Bak: Huruf-u nasibe)
İZFAF Gelin gönderme.
İZHAB Gönderme. * Giydirme veya giydirilme. * Altun kaplama.
İZHAC Oturma, ikamet etme.
İZHAF Yalan söyleme. * Hıyanet etme, verdiği sözünü tutmama. * Hayrette bırakma, şaşırtma.
İZHAK Yok etme, mahvetme. * Öldürme. * Oku, nişandan ayırma.
İZHAL Hatırdan çıkarma, unutma.
İZHAR Açığa vurma. Meydana çıkarma. * Göstermek. Zâhir ve âşikâre ettirmek. * Yalandan gösteriş. * Tecvidde, iki harfin arasını birbirinden ayırıp açarak ihfâsız, idgamsız olarak okumaya denir. Bu sıfatın harfleri Huruf-ı halk denilen harflerdir.
İZHAR-I BELÂGAT Belâgat gösterme.
İZHAR-I HAK Hakkı izhar etmek. Hakkı açıklama.
İZHAR-I TECELLÜD İnad edip kafa tutma, yalandan cesaretlilik gösterme.
İZHAR-I TEESSÜR Teessür gösterme.
İZHAR Toplayıp biriktirme.
İZİN (Bak: İzn)
İZK Ağaç dalı. * Hurma salkımı.
İZKÂM Zükâm hastalığına yani nezleye uğratma.
İZKÂR Hatıra getirmek, andırmak, hatırlatmak.
İZLAF Yakın etmek. Toplamak, cem' etmek.
İZLAK (Bak: Zelâka)
İZLAL (Zıll. dan) Gölge yapmak. Gölge koymak. Gölgelendirmek.
İZLAL (Züll. den) Alçaltmak. Haysiyetsiz ve hakir etmek.
İZLAM Karanlık olmak. Zulme giriftar olmak. Zulme tutulmak.
İZMAM Bir kimseden söz alma. * Bir insanı kötülenecek bir halde bulma.
İZMAR (Bak: Izmar)
İZMİHLAL Bozulup gitmek. Perişan olmak. Yok olmak. Görünmez hale gelmek.
İZMİHRAR Surat asma. * (Yıldız) parıldama. * Kış mevsiminin şiddetli olması.
İZMİL Keskin demir. * Çekiç. * Deri kesmekte kullanılan bıçak.
İZN (İzin) Yasağı kaldırmak. Bir şeye ruhsat vermek. Yol vermek. Hizmetten çıkarmak.
İZN-İ ÂMM Herkese müsaadeli olan. * Ist: Cum'a namazı kılınan cami kapısının kayıtsız şartsız her müslümana açık olması.
İZNİLLÂH Allah'ın (C.C.) müsaadesi, izni.
İZİNNAME f. Eskiden bir nikâhın kıyılabilmesi için kadı tarafından verilen izin kâğıdı.
İZNAB Günah işleme. Günahkâr olma. * Kuyruk takma.
İZRA' Korkutma. * Çok fazla medhetme, aşırı derecede övme. * Altun arama.
İZRA' Arşınlama, ölçme.
İZYAN Süslenme, donatılma.
İZZ Kıymet. Değer. Güçlü oluş. Alikadir olmak. Kavi. Şerif. Azim.
İZZ Ü ŞEREFLE Güle güle, uğurlar olsun.
İZZET Bir kimse zelil iken kavi ve kudret sahibi olmak. Ziyâdelik ve üstünlük. * Değer, kıymet. Kuvvet. Muhterem ve mu'teber olmak. * Bulunmaz derecede az olan şey.
İZZET-İ NEFİS Zillete düşmiyerek şeref ve haysiyeti muhafazaya çalışmak. Vakar.(Gıybet, ehl-i adâvet ve hased ve inadın en çok istimal ettikleri alçak bir silâhtır. İzzet-i nefis sâhibi, bu pis silâha tenezzül edip istimal etmez. M.)
İZZET-İ İSLÂMİYE İslâmi izzet. Müslüman olanın her hususta daha şerefli, daha çalışkan, daha izzetli olması hâleti. Diğer dinlerdekilerden ve dinsizlerden izzetli ve şerefli olmaları hâleti.
İZZETLÛ Şeref ve itibar sahibi. * Eskiden belirli bir mevki ve rütbe sahiblerine verilen ünvan.
İZZÎ Tahammüllü, sabırlı kimse.
İZZÜ-D-DEVLE Tar: Müslüman hükümdarları tarafından sık sık kullanılan ve devlete değer veren, devletin değeri mânâsına gelen bir ünvan.
İZZ-ÜD-DİN Dilimizde "İzzettin" şeklinde isim olarak kullanılan bu kelime; "Dinin kıymeti, ulviyet ve kudreti" anlamına gelir.