Ana Sayfa

www.OsmanliMedeniyeti.com
Osmanlı Kültür ve Medeniyeti Hakkında Herşey

www.infoTurkish.com
Herşey Hakkında Türkçe Bilgi

Osmanlıca Türkçe Lügat

A B C Ç D E F G H I İ J K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z

SA' Çiy, rutubet, şebnem. * Kur'an-ı Kerim alfabesindeki dördüncü harfin adı.
SÂ-İ MÜSELLES Üç noktalı sâ' harfi. (Se harfi de denir.)
SA' 1040 dirhemlik hububat ölçeği. Kile.
SA' Vakitler, saatler, zamanlar.
SA (-Sây) f. Sürücü, süren.
SA f. Benzetme edâtı olan "âsâ" nın hafifletilmişidir. Meselâ: Anber-sâ $ : Anber gibi.
SAAB Zor, güç, çetin.
SAADE Yokuş başı.
SAÂDET Mes'ud oluş. Talihi iyi olmak. Mutluluk. Said olmak. Allah'ın rızasına ermiş olmak. Her istediğine kavuşmuş olmak.
SAÂDET-İ DÂREYN İki cihan saadeti, dünya ve âhiret saadeti.
SAÂDET-İ EBEDİYE Büyük ve ebedî saâdet. Âhiret saâdeti.(Saâdet-i ebediye iki kısımdır. Birinci ve en birinci kısmı: Allah'ın rızasına, lütfuna, tecellisine, kurbiyetine mazhar olmaktır. İkinci kısmı ise; saâdet-i cismaniyedir. Bunun esasları; mesken, ekl, nikâh olmak üzere üçtür. Ve bu üç esasın derecelerine göre saâdet-i cismaniye tebeddül eder. Ve bu kısım saâdeti ikmal ve itmam eden hulud ve devâmdır. Çünkü saâdet devam etmezse, zıddına inkılab eder.Cennet'te lezzetin devamı mes'elesi ise: Evet, lezzetin hakiki lezzet olması zeval görmeyip devam etmesindendir. Zira elemin zevali lezzet olduğu gibi, lezzetin zevali de elemdir; hatta zevalinin tasavvuru bile elemdir. Evet bütün mecazî âşıkların eninleri, bağırıp çağırmaları, bu kısım elemdendir. Ve bütün divanlarıyla yaptıkları ağlamalar, vaveylâlar hep mahbubların firak ve zevallerinin tasavvurundan neş'et eden elemdendir. Evet pek çok muvakkat lezzetler var ki, zevâlleri daimi elemleri intac ettiği gibi, çok elemlerin zevali de leziz lezzetlere bâis olur. Lezzet ve nimet ise, devam etmek şartiyle lezzet ve nimet sayılabilir. İ.İ.)(...Saâdet-i ebediyyeye muktazi vardır. Ve o saâdeti verecek Fâil-i Zülcelâl de muktedirdir. Hem harab-ı âlem, mevt-i dünya mümkündür. Hem vâki' olacaktır. Yeniden ihya-yı âlem ve haşir mümkündür hem vâki' olacaktır. S.)(Dikkat edilse şu kâinatın umumunda bir nizam-ı ekmel, bir intizam-ı kasdî vardır. Her cihette reşahat-ı ihtiyar ve lemaat-ı kasd görünür. Hattâ her şeyde bir nur-u kasd, her şe'nde bir ziya-yı irade, her harekette bir lem'a-yı ihtiyar, her terkibde bir şule-i hikmet, semeratının şehadetiyle nazar-ı dikkate çarpıyor. İşte eğer saâdet-i ebediyye olmazsa, şu esaslı nizam, bir suret-i zaife-i vâhiyeden ibaret kalır. Yalancı, esassız bir nizam olur. Nizam ve intizamın ruhu olan mâneviyat ve revabıt ve niseb, heba olup gider. Demek nizamı nizam eden, saâdet-i ebediyedir. Öyle ise, nizam-ı âlem saâdet-i ebediyeye işaret ediyor... S.)
SAÂDET-İ UZMA Büyük saâdet. Âhiret saâdeti, saâdet-i ebediye.
SAÂDET-ÂVER Saâdet verici.
SAÂDET-BAHŞ f. Saâdet veren, sevindiren, ferahlandıran.
SAÂDET-HAH Saâdet isteyen. Saâdet dileyen.
SAÂDET-HANE f. Büyük bir kimsenin evi.
SAÂDET-MEÂB f. Saâdet sâhibi. Saâdet bulan.
SAÂDET-MEND f. Bahtiyar, mutlu. Saâdet bulmuş olan.
SAÂDET-MENDÎ f. Mutluluk, bahtiyarlık.
SAÂDET-RESAN f. Saâdete ulaştıran. Saâdet bulan.
SAÂDET-SARAY Saâdetli saray.
SAÂDET-SARAY-I EBEDİYYE Ebediyyetin saâdetli sarayı. (Cennet kastediliyor)
SAÂDET-SARAY-I İSTİKBAL İstikbalin saâdetli sarayı.
SAÂDET-SARAY-I MEDENİYET Hakikî ve İslâmî bir medeniyet vasıtasıyla olan bir hayat saâdeti.
SAAK Bir şiddet sebebi ile helâk olmak, ölmek, bayılmak. * Aklın gitmesi.
SAAL Dikkat.
SAALİB (Sa'leb.C.) Tilkiler.
SAALİK Dilenciler. * Serseriler. * Kalenderler. * Dervişler.
SAAN Suya yakın yerde develerin yattığı yer.
SAAT Bir günün yirmi dörtte biri, saat. Zaman, vakit. Muayyen, belli bir vakit. Altmış dakikalık zaman. * Kıyâmet.
SAAT-İ İCABE Duaların kabul olduğu ve insanlarca gizli ve gaybî olan, Cuma gününde bir vakit.
SAAT-İ MUHTAR Uğurlu vakit.
SAAT Saatler. Vakitler.
SA'B(E) (C.: Sıâb) (Suubet. den) Zor, güç, çetin. * Zorlu, güçlü kuvvetli.
SAB' Parmakla işaret etmek.
SAB Bir acı otun suyu.
SABA Gün doğusundan esen hoş ve lâtif rüzgâr.
SABA Hevâ ve nefsine meyletme. Delikanlılık.
SABA-BERABER f. Sabâ rüzgârı gibi lâtif ve hafif.
SABABET Şiddetli sevgi. Âşıklık.
SABAE Bir dinden bir dine geçmek.
SABAH Gün doğmasına yakın vakitten, öğle vaktine kadar olan zaman.
SABAHAT Yüz güzelliği. Güzellik, hüsün ve cemâl.
SABAHAT-I SİMA Yüz güzelliği.
SABAHGÂH f. Sabah vakti.
SABAREFTAR f. (En fazla at için kullanılan bir tâbirdir) Rüzgâr gibi çabuk ve hafif giden. * Hoş ve lâtif yürüyüşlü.
SABARET Kefalet.
SABAT (C.: Sevâbıt-Sâbâtât) Pazar sokağı, iki duvar arasının örtüsü (altı yol olur.)
SABAVET Çocukluk, sabilik.
SABAYA (Sabiyye. C.) Büluğ çağına varmamış küçük kızlar. Kız çocukları.
SABB Dökmek, akıtmak, boşaltmak. Dökülmek. * Aşık, tutkun.
SABBAG Boyayan, boyacı. * Deri altındaki boyalı madde.
SABBAR Çok sabırlı, sabur. (Bak: Sabr)
SABBARE Soğukluk.
SABBUR Katı, şiddetli, şedid.
SABEB (C.: Asbâb) Çukur yer, iniş yer.
SA'BER Sedir gibi bir ağaç.
SABG Boyama. Boyanma.
SABGA' Kuyruğunun ucu beyaz olan koyun.
SABHİD Bey, emir.
SÂBIK(A) Geçmiş. Önceki. * Zamanca veya rütbece ileride olan. * Eskiden işlenmiş suç.
SÂBIK-UL BEYÂN Yukarıda söylenillmiş, zikri geçmiş.
SÂBIKA-İ MÜKERRERE Birden fazla suç işleme.
SÂBIKAN Bundan önce, evvelce.
SÂBIKÛN (SÂBIKÎN ) (Sâbık. C.) Sâbıklar. Öncekiler. Geçmişler.
SÂBIKÎN-I İSLÂM En evvel müslüman olan sahabeler. (Bak: Ashab-ı Suffa, Saff-ı evvel)
SABIR-ŞİKEN f. Sabrı kıran, sabrı bozan.
SABİ Henüz süt emen çocuk. * Büluğ çağına gelmemiş olan çocuk. * Üç yaşını tamamlamayan erkek çocuk.
SÂBİ' (Sabi'a) Yedi, yedinci.
SÂBİAN Yedinci olarak.
SÂBİ'AŞER Onyedinci.
SABİ' Yavru sesi. * Fil, hınzır ve fâre sesi.
SABİB Susam yaprağının suyu. * Kına yaprağının suyu.
SÂBİG (Sâbiga) Tam. Tafsilâtlı. Uzun. Bol.
SABİH (Sabiha) Güzel, latif, şirin.
SÂBİH Yüzen, yüzücü.
SÂBİHA (C.: Sâbihât) Gemi. * Yüzen.
SÂBİHÂT Yüzücü olanlar, yüzenler. Gemiler. * Ehl-i imânın ruhları. * Yıldızlar.
SABİHA Fecir vakti.
SABİÎ İtaattan ayrılmakla bâtıla meyleden. * Yıldıza tapan sapkınlar veya yıldıza tapan ehl-i dalâlet kimselerden olanlar.
SABİÎN (Sâbiî. C.) (Aslı: Sâbiiyyun) Yıldıza tapanlar. Sapıklardan olanlar.
SABİKÎN (Bak: Sâbıkûn)
SABİL Gezkere denilen nesne. (Onunla ters, balçık ve gayri ne olursa taşırlar). * Yolcu kimse.
SABİR(E) Tahammül eden, sabreden, bekleyen. Zorluğa karşı göğüs geren, hâlinden şikâyet etmeyip acı ve sızıya katlanan. Belâ ve musibete karşı şikâyet etmeyip Allah'a (C.C.) şükreden.
SABİR (C.: Sıber) Kefil. * Yağmursuz beyaz bulut.
SABİR Altın ismi.
SABİRÎ Bir çeşit ince giyim eşyası. * Bir cins hurma.
SABİRÎN (SÂBİRÛN) Sabredenler. (Bak: Sabr)
SABİT Duran, yerinde durup hareket etmeyen. * Doğruluğu isbat edilmiş olan.
SABİTE Yerinde durur gibi olan yıldız. * Yerinde durup hareket etmeyen herhangi bir şey. (Seyyare'nin zıddı)
SABİT-KADEM Mizacı oynak olmayıp işine ve sözünde kararlı olan, yerinde direnen. Sözünde duran.
SABİYY (C.: Sıbye-Sıbyan) Oğlan. * Meyl ve muhabbet eden kimse.
SABİYYE Büluğa ermemiş veya memeden kesilmemiş kız çocuk.
SABSAB Irak, uzak, baid.
SABN Men'etmek, engel olmak.
SABR (SABIR) Acıya ve zorluğa katlanmak. * Bir musibet ve belâya uğrayanın telâş ve feryad etmeyip sonunu bekleyip tahammül ile katlanması. * Muharebede şecaat gösterme. * Bir kimseyi bir şeyden alıkoymak. * Öğrendiği bir şeyi başkasının da öğrenmesi için tâkat getirmek.(Cenab-ı Hak, Hakîm ismi muktezası olarak, vücud-u eşyada bir merdivenin basamakları gibi bir tertib vaz'etmiş. Sabırsız adam teenni ile hareket etmediği için, basamakları; ya atlar düşer veya noksan bırakır; maksud damına çıkamaz. Onun için hırs mahrumiyete sebebdir. Sabır ise müşkilâtın anahtarıdır... Cenab-ı Hakk'ın inayet ve tevfiki, sabırlı adamlarla beraberdir. Çünkü sabır üçtür. Biri: Masiyetten kendini çekip sabretmektir, şu sabır takvadır... İkincisi: Musibetlere karşı sabırdır ki, tevekkül ve teslimdir... Üçüncü sabır: İbadet üzerine sabırdır ki, şu sabır onu makam-ı mahbubiyete kadar çıkarıyor. En büyük makam olan ubudiyet-i kâmile cânibine sevkediyor. M.)
SABR-I CEMİL Allah'tan gelen bir acıya sabretme. Şükrederek sabır.
SABR-I EYYÜB Eyyüb'ün (A.S.) dillere destan olan sabrı.
SABIRSÛZ f. Sabrı yakan, sabırsızlık veren.
SABSABA Dövmek. * Ateş etmek. * Kahramanlık göstermek, bahadırlık etmek. * Çok inceltmek.
SABUR f. Çok sabır gösteren, çok sabreden.
SABURÂNE f. Çok sabır göstermek suretiyle.
SABYE (Sabi. C.) Küçük erkek çocukları. Oğlancıklar.
SAC Hint vilâyetinde yetişen siyah ve büyük cins bir ağaç. * Geniş, yuvarlak libas. (Araplar giyerler)
SACE Hatıl ağacı. * Altın ve gümüş ayarını astıkları ağaç.
SA'CEZ Dökmek.
SACİ' Seci'li ve kafiyeli söz söyleyen, konuşan. * Kasdedici, kasdeden.
SACİD Secde eden, Allah'ın (C.C.) huzurunda başını yere koyarak dua eden. Hâdis meâli: "Bir kulun Rabbine en yakın olduğu an: O'na secde ettiği zamandır."
SACİM (C: Secâm) Akıcı, akan, sâil.
SACİR Selin gelip su ile doldurduğu yer.
SACUR Köpeğin boynuna takılan tasma.
SAD f. Yüz sayısı.
SAD Kur'an alfabesinin onyedinci harfi olup, ebcedî değeri 90'dır. Noktası olmadığından sâd-ı mühmele adı da verilir.
SAD SURESİ Kur'an-ı Kerim'de 38. Suredir. Dâvud Suresi de denir. Mekkîdir.
SA'D Uğur, uğur getiren şey, iyilik, mübareklik, kuvvetlilik. * Kutlu, uğurlu.
SAD Göz hastalığı, göz ağrısı.
SAD' Yarılmak, yarmak. * Kesmek, kat'etmek. * Göstermek. İzhar etmek. * Beyân ve meyl etmek, açıklamak.
SAD Bakır. * Toprağa ağnayan horoz. * Devenin başında olan bir hastalık.
SA'D Mihnet, meşakkat, zahmet.
SADÂ Seda. Ses. Avaz. Savt. * Erkek baykuş. * Bir böcek adı. * Susuzluk. * Yankı.
SADÂ-YI BASİT Sesin, bir defa tekrarı.
SADÂ-YI MÜREKKEB Sesin bir çok defalar tekrarı.
SADA' Kasd ve teveccüh eyleme. * Bir şeyi âşikâre söylemek. * Mevkiine tevcih ve isabet ettirmek. * Kat'etmek. * İzhar ve beyan etmek. * Yarık ve çatlak. Bir şeyi ikiye yarmak.
SADA' Baş ağrısı. ("Suda"' diye de okunur)
SADAGA Zayıflık.
SADAK Okları koymağa mahsus torba veya kutu şeklindeki kılıfın adıdır. Boyuna asılan bu âlete "tirkeş" veya "tirdan" da denilirdi.
SADAKA Allah rızâsı için fakirlere verilen mal, para, ilim gibi insanın muhtaç olduğu her hangi bir şey. (Asr-ı Saâdette fukara-i müslimîn için toplanan zekâta dahi bu nâm verilirdi.) (Bak: Belâ)(...Ehl-i keşiften rivayeten bu geçen Ramazanda Ehl-i Sünnet ve Cemaat için bir ferec, bir fütuhat olacağını haber verdikleri halde zuhur etmedi. Böyle ehl-i velâyet ve keşif, neden hilâf-ı vâki haber veriyorlar? Benden sordular. Ben de birden sünuhat kabilinden olarak verdiğim cevabın muhtasarı şudur:Hadis-i Şerifte vârid olmuştur ki: "Bazen belâ nazil oluyor; gelirken karşısına sadaka çıkar, geri çevirir. " Şu hadisin sırrı gösteriyor ki: Mukadderat, bazı şeraitle vukua gelirken geri kalır. Demek ehl-i keşfin muttali olduğu mukadderat mutlak olmadığını, belki bazı şeraitle mukayyed bulunduğunu ve o şeraitin vuku bulmamasiyle o hâdise de vukua gelmiyor. Fakat o hâdise, ecel-i muallak gibi levh-i ezelînin bir nevi defteri hükmünde olan Levh-i Mahv-İsbat'ta mukadder olarak yazılmıştır. Gayet nadir olarak Levh-i Ezelî'ye kadar keşif çıkar. Ekseri oraya çıkamıyor. İşte bu sırra binaen, geçen Ramazan-ı Şerifte ve Kurban Bayramında ve daha başka vakitlerde istihrâca binaen veya keşfiyat nev'inden verilen haberler, muallak oldukları şerâiti bulamadıkları için, vukua gelmemişler ve haber verenleri tekzib etmiyorlar. Çünkü: Mukadder imiş, fakat şartı gelmeden o da vukua gelmemiş. Evet Ramazan-ı Şerifte bid'aların ref'ine Ehl-i Sünnet ve Cemaatin ekseriyetle hâlis duası bir şart ve bir sebeb-i mühim idi. Maalesef câmilere Ramazan-ı Şerifte bid'alar girdiğinden, duâların kabulüne sed çekip ferec gelmedi. Nasılki sâbık hadisin sırriyle: Sadaka belâyı ref' eder. Ekseriyetin hâlis duası dahi, ferec-i umumîyi cezbeder. Kuvve-i câzibe vücuda gelmediğinden, fütuhat da verilmedi. L.)
SADAKA-İ CÂRİYE Hayrı, sevabı dâimî olan sadaka. Sevabı öldükten sonra da devam eden hayırlı ameller. (Kur'an ve iman hizmeti gibi.)
SADAKA-İ FITR Ramazan bayramından evvel fıtra olarak verilen sadaka. Zengin (nisaba mâlik) her müslümanın (ihtiyar, genç, çocuk ve hattâ bunak da olsa) fakirlere vermeye mükellef olduğu sadakadır, vâcibdir. Nisaba mâlik olan bir müslüman, hem kendi nefsi için, hem de çocukları, hizmetçisi için sadaka-i fıtır verir. Fıtra: Fıtrat sadakası, yaratılış atiyyesi demektir. Sadaka-i fıtr: Buğday veya buğday unundan 1667 gram veyahut da arpa, kuru üzüm, hurmadan 3334 gram kadar yahut verildiği zamandaki rayice göre bedellerinin muhtaç olanlara verilmesidir.
SADAKAT (Sadaka. C.) Sadakalar.
SADAKAT (Sıdk. dan) Dostluk. Bir kimseye Allah (C.C.) için kalbden bağlılık, kalbi ve samimi doğrulukla olan dostluk. * Dostlukta sebat, vefadarlık.
SADAKATKÂR f. Sâdık, sadakat sahibi.
SADAKTE "Doğru söyledin, sâdıksın" mânasına karşısındakine söylenilen söz.
SA'DANE (C.: Sâdân) Develerin yediği dikenli ot. * Devenin göğsü. * Tırnak dibinin siniri. * Terâzi kefesinin iplerinin altındaki düğme. * Kadın memesinin etrafı.
SADARE Rücu etmek, geri dönmek. * Doğmak.
SADARET Vezirlik, başvezirlik. Osmanlı Devleti zamanında Başvekillik makamına verilen isim. * Öne geçme, başta bulunma.
SADARET-PENAH f. Sadrazam bulunan kimse.
SADAT (Seyyid. C.) Seyyidler. Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ın soyundan gelenler ve onun izinden gidenler. Hususen Hazret-i Hasan neslinden gelenlere seyyid; Hazret-i Hüseyin neslinden gelenlere de Şerif denmektedir.
SADAT-I KABİLE Kabilenin ileri gelenleri.
SADBAR f. Yüz kere.
SAD-BERK Yüz yaprak.
SA'D BİN EBİ VAKKAS (R. A.) Aşere-i Mübeşşere'den ve ilk İslâm olanların yedincisidir. Peygamberimiz (A.S.M.) ile beraber bütün gazalarda bulundu. Müslüman olduğunda 17 yaşlarında idi. Hz. Ömer zamanında İran'a gönderilen ordunun başkumandanı oldu. Medayin şehrinin fethinde ve Kadsiye meydan muharebesinde muvaffak oldu. Kufe şehrinin kurulmasına vesile oldu. Kufe ve Irak vâliliklerinde bulundu. Vefatı 55 Hicri yılındadır.
SADD (Sedd. den) Örten, kapıyan, mâni olan engel olan.
SADD Yüz çevirmek, men eylemek, bir şeyden birini vazgeçirmek. * Fikir, niyet, kasd. * Yakınlık, civar. * Konuşulan husus.
SADDA' Suyu lezzetli olan örülmüş kuyu.
SADE (Sayd. dan) Mâzi fiilidir. "Avlandı" mânâsındadır. ( dan) "Bağır, ilân et" mânâsına emirdir. Meydan okumak, âciz bırakmak mealinde ve i'caz yoluna işaret eder "sâd" diye okunur. * Sadakat, sıdk gibi mânâlara da gelir.
SADE f. Basit, karışık olmayan, katıksız. * Saf, gösterişsiz, lüzumsuz bulunmayan. * Tek katlı. * Ancak, yalnız. * Süssüz. * Derin düşünemiyen, saf adam.
SADE (Seyyid. C.) Seyyidler.
SA'DE Dişi eşek. * Süngü ağacı.
SA'DE (C.: Siad) Yumuşak hurma.
SADE' Demir pası.
SADED Asıl mevzu, maksad, asıl konuşulan şey, fikir. * Niyet, kasıd. Teşebbüs. * Yakınlık, civar.
SA'DEDDİN-İ TAFTAZANÎ (Hicr: 722-792) Horasan taraflarında Teftazan'da doğdu. İslâmiyete kıymetli eserleriyle hizmet eden büyük âlimlerdendir. Asıl ismi Ömer oğlu Mes'ud'dur.
SADED HARİCİ Konuşulan mevzudan dışarı çıkmak. Hududdan dışarı çıkmak.
SADEDİL f. Kalb sâfi, derin mes'elelere aklı ermeyen insan. Temiz kalbli olup, kolayca aldatılabilen kimse.
SADEDİLÂNE f. Saflıkla, bönlükle.
SADEDİLÎ f. Bönlük, saflık.
SADEF Deniz böceklerinin kıymetli kabuğu ve onlardan yapılan şeyler. * Sert, parlak ve şeffafa yakın madde. İnci kabuğu.
SADEFÇE f. Küçük sadef.
SADEF (SUDUF) Yüksek büyük dağ. * Her yüksek nesne. * Devenin her dört ayağı. * Bir yöne ğilmek.
SADEFE (C.: Suduf-Esdâf) İnci kabuğu. * Kulak içi.
SADEGÎ f. Sâdelik, süssüzlük, düzlük.
SADEGÎ-İ İFADE İfade sadeliği.
SADEGÎ-İ LİBAS Giyim sadeliği.
SADELEVH Saf, bön.
SADEMAT (Sadme. C.) Vuruşlar, patlamalar. * Ansızın başa gelen belâlar.
SADERU (C.: Sâderuyân) f. Yüzünde tüy bitmemiş genç delikanlı.
SADGUNE f. Çeşitli. Yüz türlü.
SADH Horozun ötmesi.
SADHA Şarabın iyisi. Kendine nisbet olunan bir yerin adı.
SADHEZAR f. Yüzbin.
SADHEZARÂN Yüzbinlerce.
SADIH Kavi, sağlam, kuvvetli.
SADIHA Teganni eden.
SADIK(A) Doğru, hakikatli, sadakatlı, dürüst.
SADIK-UL KAVL Doğru sözlü.
SADIK-UL KELÂM Doğru söyleyen. Doğru konuşan. Sözü doğru.
SADIK-UL VA'D Va'dinde duran, söz verdiği şeyi yerine getiren, ahdine sâdık olan. Cenab-ı Hak.
SADIKAN f. Sâdıklar, sâdık dostlar.
SADIKANE f. Sâdık kimseye yakışır şekilde. Sadakatle.(...Hem o delil-i sâdık ve musaddak madem umum enbiyanın fevkinde binler mu'cizât ve neshedilmeyen bir şeriat ve umum cin ve inse şâmil bir davet sâhibi olduğundan elbette umum enbiyanın reisidir. Öyle ise umum enbiyanın mu'cizatlarının sırrını ve ittifaklarını câmidir. Demek bütün enbiyanın kuvvet-i icmaı ve mu'cizatlarının şehadeti, Onun sıdk ve hakkaniyetine bir nokta-i istinad teşkil eder. M.)
SADIKIYYET Sâdık oluş, sâdıklık.
SADIR Sudur eden, çıkan, meydana gelen.
SA'D-I TAFTAZANÎ (M. 1322-1389) Horasan'da doğmuş büyük bir İlm-i Kelâm âlimidir. En meşhur eseri, "Makasıd" adlı kelâm kitabıdır. (Bak: Sa'deddin-i Taftazanî)
SA'DÎ (M. 1193-1291) Şiraz'da doğmuş büyük bir İran şâiridir. Gülistan ve Divan'ında bol bol temsilî hikâyeler kullanmıştır. (Bak: Sa'di-i Şirazî) * Saadete, uğura mensub.
SADİ' Sabah vakti. * Koyun ve deve bölüğü. * Yedi günlük oğlan.
SA'Dİ-İ ŞİRAZÎ (Hicrî: 587-691) Şiraz'da doğdu. 30 yıl ilme, 30 yıl seyahate, 30 yıl da inzivada ibadetle çalıştı. En meşhur eserleri Bostan ve Gülistan adındaki ahlâkî ve imanî kitaplarıdır.
SADİC Nakışı olmayan, nakışsız. * Çıplak. * Temiz, pak.
SADİD Tıb: Yaradan akan sarı su. İrin.
SADİDEL Yaprağı katmerli olan gül.
SADİG Zayıf.
SADİH Erkek baykuş.
SADİHA Bulutun kat kat olması.
SADİK Çok sâdık, içten ve dıştan sadakatlı dost. Doğru sözlü.
SADİK-I AHMAK Ahmak dost.
SADİK-I KADİM Eski dost.
SADİN (C.: Sedene) Kapıcı. Perdedar. * Kâbe hizmetçisi.
SADİR Şaşan, hayrette kalan.
SADİS(E) Altıncı. (6.)
SADİS-AŞER Onaltı. Onaltıncı.
SADİSEN Altıncı olarak.
SADK Akmak, seyelan.
SADK Berk, sağlam, muhkem süngü.
SADM Def'etmek, kovmak. * Güç işe giriftar etmek.
SADME Bir vuruş, çarpma, vurma, çatma. * Birden bire patlama. * Ansızın başa gelen musibet.
SADPARE f. Yüz parça. Parça parça olmuş.
SADR Her şeyin evveli ve başlangıcının en iyisi. * Kalb, göğüs, ön. * Meclisin önü ve en muteber yeri. Reisin oturduğu yer. * Rücu. * Bir aruz kalıbı. * Baş, reis, başkan. * Oturulacak yerlerin en iyisi.
SADR-I ÂLİ Vezirlerin veya vekillerin başkanı. Sadrâzam.
SADR-I AZAM Baş vezir, padişahın vekili, başvekil.
SADR-I İSLÂM Baş vezir, padişahın vekili, başvekil.
SADREYN Rumeli ve Anadolu kazaskerliği.
SADRGÂH f. Tam orta yer. * En mühim yer.
SADRÎ (Sadriye) Göğüsle ilgili, göğüse ait.
SADRNİŞİN f. Bir toplantıda baş sedirde oturan.
SADSAL f. Asır, yüzyıl.
SADTU(Y) Çok katlı, yüz katmerli.
SADUK Çok sâdık.
SADUKAT Mehir. Evlenirken erkeğin kadına vereceği para. (Bak: Mehr)
SADY Taarruz eden kimse. * Bedeni, endamı hoş olan. * Dimağ. Başın içini dolduran haşev. * Ölü insan cesedi. * Baykuş.
SAET Doğumdan sonra koyunun rahminden çıkan madde.
SAF (SÂFİ) Katışıksız, berrâk, temiz. * Zeki olmayan, derin düşünmeyen, dikkatsiz.
SAF (Bak: Saff)
SAF Tüylü ve yünlü hayvan.
SAF' Sille vurmak, tokat atmak.
SA'F Bir şarap cinsi.
SAF Bir adam boyu yüksekliğindeki duvar.
SAFA Gönül şenliği, eğlence. * Duru olmak, itmi'nan ve meserret üzere olmak. Temiz, sâfi olmak. * Hava açık ve ayaz olmak. * Mekke-i Mükerreme'de bir yerin ismi.
SAFA-YI GÜLŞEN Gülşen safası. Gül bahçesi eğlencesi.
SAFA-YI SADR f. Gönül şenliği, kalbin itmi'nan ve sevinç içerisinde olması, meserret üzere olmak.
SAFA Yüzü beyaz olan düz taş.
SAFA-BAHŞ f. Eğlendiren, rahatlandıran, kederi def'eden, hatırı hoş eden.
SAFA-CU (C.: Safacuyân) f. Rahat ve eğlence arıyan.
SAFA-ENGİZ Safa koparan. Neşe, sevinç yapan.
SAFAHAT (Safha. C.) Safhalar. * İstiklâl Marşı şâiri Merhum Mehmed Akif'in manzum eserinin adı.
SAFAİH (Safiha. C.) Düz şeyler. Levhalar.
SAFAK Yeni kırba içine konulmuş su.
SAFAK Kıllı derinin altında olan ince deri.
SAF'AN (C.: Safâıne) Sille vurulmuş kişi.
SAFAPERVER f. Safa veren. İç açan, safalı.
SAFARE Zurna.
SAFAYAB f. Safa bulmuş, huzur ve sükûna kavuşmuş.
SAFBESTE Saf bağlamış, saf olmuş.
SAFBESTE-İ HAREKET Harekete geçmek üzere saf bağlayıp hazır olan.
SAFD Yağlamak. * Sağlamlaştırmak, muhkem etmek.
SAFDERUN f. Safi, içi temiz, kolay aldanabilen.
SAFDERUNAN (Safderun. C.) f. Kalbi temiz, içi saf olanlar.
SAFDERUNANE f. Kalbi safi olanlara ve kolay aldananlara yakışır surette.
SAFDİL f. Saf, ahmak, bön, kolay aldatılan kimse.
SAFDİLÂNE f. Bönlükle, saflıkla. Safdillikle.
SAFE (C.: Savaf-Sâfât) Kanatlarını havada yayıp uçan kuş.
SA'FE Çocuğun başında çıkan çıban. * Kel.
SAFED (C.: Esfâd) Esirlerin eline ve ayağına bağlanan bağ. *Atâ, bahşiş, hediye.
SAFEN (C.: Esfan) Haya derisi.
SAFER (C.: Esfâr) Boş ve hâli olmak. * Arabi aylardan ikincisi. * Karın içinde durabilen bir yılanın adı.
SAFEVİLER DEVLETİ (1499-1737) Safeviler adında bir hanedana mensub olan Şah İsmail'in kurduğu bir devlettir. İran'da kurulmuş olan bu devlet şii idi. Osmanlılarla münasebetleri iyi değildi. Çaldıran'da 1514'de Yavuz Sultan Selim tarafından büyük bir mağlubiyete uğratıldılar. Nihayet 1737'de bir ayaklanma neticesinde Afganistan padişahı Nadir Şah tarafından ortadan kaldırıldılar.
SAFF Bir sıra dizilmiş şey, bir şeyi sıra ile uzun uzadıya dizmek. * Câmide cemâatın sırası.
SAFF-I EVVEL İlk saf, birinci saf. * İlk sahabeler. * Bir hareket ve cereyanın ilk sahipleri.
SAFF SURESİ Kur'an-ı Kerim'de 61. suredir. İsa, Havariyyun Suresi de denir. Medenîdir.
SAFFAT (Saff. C.) Saf olanlar, saf yapanlar.
SAFFAT SURESİ Kur'an-ı Kerim'in 37. suresidir. Mekkîdir.
SAFFAT (C.: Sıfâ-Esfâ-Sufâ) Düz kaygan taş.
SAFF-BESTE f. Saf bağlamış, saf olmuş.
SAFF-DER (C.: Saff-derân) f. Düşman saflarını yaran yiğit.
SAFF-DERÂNE f. Yiğitçesine.
SAFFEYN İki sıra. * Muharebede karşılaşan iki taraf.
SAFF-SAFF Dizi dizi. Sıra sıra.
SAFF-ŞİKAF f. Düşman saflarını yararak bozan yiğit.
SAFF-ZEN f. Düşman saflarını vurup yaran yiğitler.
SAFH Suç bağışlama, dostluk etme. Günah ve cürmü afveyleme. * Bir şeyin bir tarafı. * Bir şey içirme. * Yüz çevirme.
SAFHA Aynı şey üzerinde görülen değişik hâllerden her biri. * Bir şeyin gözle görülen yüzlerinden her biri. * Kısım. * Bir şeyin düz yüzü. * El ayası. * Bir hâdisede birbiri ardınca görülen hâllerin beheri. * Yazılmış ve yazılabilir sahife.
SAFİ Katışıksız. Temiz, süzülmüş ve temiz. * Bozuk olmayan. Hâlis.
SAFİF Kuru ot.
SAFİH Gökyüzü, semâ. * Yassı veya düz olan şey.
SAFİH Men eden, engel olan.
SAFİHA (C.: Safayih) Yüzün derisi. * Kapı tahtası. * Kâğıdın bir tarafı. * Yassı ve düz nesne. * Enli kılıç. (Bu mânâya C: Sıfâh)
SAFİL Sefil olan, düşük ahlâklı ve karaktersiz.
SAFİL Tortu.
SAFİL Alçak yer.
SAFİLE Dip, alt taraf. Bir şeyin aşağısı.
SAFİLÎN Alçaklar, aşağılar, sefiller. Allah'tan (C.C.) uzak olanlar. * Aşağı taraflar.
SAFİLİYYET Alçaklık, aşağılık.
SAFİN (C.: Sâfinât) Cins at. * Üç ayağı üstünde durup dördüncü ayağının tırnağını yerde dikip duran at.
SAFİNE (C.: Sevâfin) Yel, rüzgâr, riyh.
SAFİR (Sefir) Sefere çıkan. * Elçi. * Kâtib.
SAFİR Islık veya kuş sesi. * İnce ve güzel ses * Tecvidde: Harfin ıslık sesine benzemesidir. Bu vasıfta olan harfler: Ze, sin, sâd.
SAFİYE Temiz, katışıksız, bozuk olmayan. * İçinde yapmacık ve uydurma bir şey, fazladan kelime ve kafiye bulunmayan söz.
SAFİYE (C.: Sevâfi) Toz. * Rüzgâr, yel.
SAFİYET Saflık, hâlislik, temizlik.
SAFİYULLAH Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bir ismidir. Bütün mahlukatta efdal ve Cenab-ı Hakk'ın ihsanı ile onlardan seçilip çıkarılmış tertemiz mânâsına Safiyullâh denilmiştir. Hz. Adem'in de (A.S.) bir ismidir.
SAFİYY Temiz, pak. Hâlis, saf, katıksız.
SAFİYY-ÜD DİN Dini temiz. Dini pak.
SAFİYY-ÜL KALB Kalbi temiz.
SAFK Sesi işitilen vuruş. * Sarfetmek. * Reddetmek. * Kanatlarını hareket ettirmek. Deprenmek. * Kullanmak.
SAFKA Bir satış anında müşteri ile satıcının tokalaşarak, "hayrını gör" demeleri. * Yapılan satış.
SAFRA Sarı. * Karaciğere bağlı öd kesesi içindeki yeşilimsi sarı ve acı su ki, yağların hazmına hizmet eder.
SAFRA Dengeyi sağlamak için yelkenli gemilerin sintinelerine konan mâden, taş, kum gibi ağırlıklar.
SAFRAGUN Bir cins serçe kuşu.
SAFRE Açlık.
SAFRİYE Güz mevsiminden önce biten ot.
SAFSAF (C.: Safâsıf) Yüksek düz yer. * Serçe kuşu.
SAFSAF (C.: Safsâfe) Her nesnenin kemi, kötüsü, hor ve hakiri. * Döğülmüş yumuşak toprak. * Mâkul olmayan kelimeler. * Mânâsız şiir. * Yaramaz ve kötü işler.
SAFSAF Söğüt ağacı.
SAFSAFA Elemek. * Asılsız yapmak. * İşe yaramaz hâle getirmek, yaramaz etmek. Hor ve hakir etmek.
SAFSAFE Ekşi aş. * Ekşili nesne.
SAFSATA Hezeyan, yalan, uydurma. Zâhirde doğru, hakikatte yanlış ve yalan olan kıyas. (Bak: Dimağ)
SAFSATAPERDAZ f. Safsata kabilinden söz söyliyen adam.
SAFSATİYÂT Safsatalar, yalan ve yanlış şeytâni sözler.
SAFVAN (Safvâ) Yumuşak, düz ve kaygan taş veya kaya parçası. * Çok soğuk ve açık olan gün.
SAFVE Hâlis ve seçkin. * Katı yüzlü merhametsiz kimse.
SAFVET Sâfilik, temizlik, pâklık. Hâlislik.
SAFVET-İ KALB Fikir ve niyetinde hiçbir garazı ve kötü gâyesi olmamak, temiz kalbli olmak.
SAFVET-İ VİCDAN Vicdan saflığı.
SAGA (C.: Sayâg) Kuyumcu.
SAGAİR (Sagire. C.) Küçük günahlar.
SAGAN Mâverâünnehir diyarında bir şehir adı.
SAGAR f. İçki bardağı. Kadeh.
SAGAR Zelillik, alçaklık, âdilik.
SAGAR Küçük olmak.
SAGAT Aslı "sagavet" olup, bir cihete meyil demek olan "sagav" masdarından fiil-i mâzi müfred müennesdir. Muzarisi : "tasgi" gelir. " Velitasgi ileyh"; söz dinlemek veya dikkat edip kulak vermek, imâle-i guş etmek demek olan ısga da, bundan müştaktır. (E.T.)
SAGG Meyletmek, yönelmek, eğilmek.
SAGIB (SAGBÂN) Aç kimse. (Müe: Sagbâ)
SAGIR Zelil ve aşağılık kimse.
SAGIYE Koyun. * Umumu nefy için ehad mânâsına da kullanılır.
SAGİR(E) Küçük, ufak. Büluğa ermemiş çocuk.
SAGİR-ÜS SİNN Yaşı küçük.
SAGİRE (C.: Sagair) Küçük günah.
SAĞNAK Birdenbire ve çok fazla yağıp geçen yağmur.
SAGR (Sügur. C.) Etrafı kale ile çevrili şehir. * Sahil şehri. * Tepe veya başka bir yerde mağara. * Ağız. Ön dişler.
SAGSAG Galat kelâm konuşmak.
SAGSAGA Dişi çıkmamış küçük oğlan. * Bir şeyi ısırmak.
SAGSEGA Toprak içine bir şey gömmek. * Yemeği yağlı ve iyi pişirmek. * Dişi depretmek.
SAGY (Sagv) Meyletmek, yönelmek. * Güneşin batmaya meyletmesi.
SAHA' (Bak: Sehâ)
SAHA Meydan, yer, avlu, geniş yer.
SAHA-İ ZUHUR Görünme meydanı.
SAHA Kirli ve paslı olmak.
SAHABE (Sahâbi) Sâhibler. Sâhib çıkanlar. * Peygamberimiz Hazret-i Muhammed (A.S.M.) sağ iken mü'min olarak görmüş, mü'min olarak vefat etmiş erkek müslüman. (Bak: Ashab, Sohbet.)(Eğer desen : "Sahabeler de insandırlar, hatâdan, hilâftan hâli olmazlar. Halbuki, içtihadın ve ahkâm-ı şeriatın medarı, sahabelerin adaleti ve sıdkıdır ki, hattâ ümmet "Sahabeler umumen âdildirler, doğru söylerler. " diye, ittifak etmişler.Elcevab: Evet, sahabeler ekseriyet-i mutlaka itibariyle hakka âşık, sıdka müştak, adalete hâhişgerdirler. Çünki, yalanın ve kizbin çirkinliği, bütün çirkinliğiyle ve sıdkın ve doğruluğun güzelliği, bütün güzelliğiyle o asırda öyle bir tarzda gösterilmiş ki, ortalarındaki mesafe, Arş'tan Ferş'e kadar açılmış. Esfel-i sâfilîndeki Müseylime-i Kezzâb'ın derekesinden Alâ-yı İlliyyinde olan Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ın derece-i sıdkı kadar bir ayrılık görülmüştür. Evet, Müseylime'yi esfel-i sâfilîne düşüren kizb olduğu gibi, Muhammed-ül Emin Aleyhissalâtü Vesselâm'ı âlâ-yı iliyyîne çıkaran sıdktır ve doğruluktur.İşte hissiyat-ı ulviyeyi taşıyan ve mehâsin-i ahlâkiyeye perestiş eden ve Şems-i Nübüvvet'in ziya-i sohbetiyle nurlanan sahabeler, o derece çirkin ve sukuta sebep ve Müseylime'nin maskara-âlud müzahrefat dükkânındaki kizbe, ihtiyariyle ellerini uzatmamak ve küfürden çekindikleri gibi, küfrün arkadaşı olan kizbden çekinmeleri ve o derece güzel ve medar-ı fahr ve mübahat ve mi'râc-ı suud ve terakki ve Fahr-i Risalet'in, hazine-i âliyesinden en revaçlı bulunan ve şa'şaa-i cemaliyle, içtimaat-ı insaniyyeyi nurlandıran sıdka ve doğruluğa ve hakka -ve bilhassa ahkâm-ı şer'iye rivayetinde ve tebliğinde- elbette ellerinden geldiği kadar talip ve muvafık ve âşık olmaları kat'idir, zaruridir, şüphesizdir. Halbuki şu zamanda, kizb ve sıdkın ortasındaki mesafe o kadar kısalmış ki, âdeta omuz omuza vermişler. Sıdktan yalana (geçmek) pek kolay gidiliyor. Hattâ siyaset propagandası vasıtasıyla yalancılık, doğruluğa tercih ediliyor. İşte, en çirkin şey, en güzel şeylerle beraber bir dükkânda, bir fiatla satılsa; elbette pek âli olan ve hakikat cevherine giden sıdk ve hak pırlantası o dükkâncının mârifetine ve sözüne itimad edip, körü körüne alınmaz. S.)(Ehl-i Sünnet Velcemaat, sahabeler zamanındaki fitnelerden bahis açmayı men'etmişler. Çünki Vâkıa-i Cemel'de Aşere-i Mübeşşere'den Zübeyr ve Talha ve Aişe-i Sıddıka (R.Anhüm) bulunmasıyla Ehl-i Sünnet Velcemaat, o harbi, içtihad neticesi deyip: Hazret-i Ali (R.A.) haklı, öteki taraf haksız; fakat içtihad neticesi olduğu cihetle afvedilir. Hem Vehhabîlik damarı, hem müfrit Râfızîlerin mezhebleri İslâmiyete zarar vermesin diye Sıffîn Harbindeki bâgilerden de bahis açmayı zararlı görüyorlar.Haccac-ı Zâlim, Yezid ve Velid gibi heriflere İlm-i Kelâm'ın büyük allâmesi olan Sa'deddin-i Taftazanî, "Yezid'e lânet câizdir" demiş; fakat "Lânet vâcibdir" dememiş. "Hayırdır ve sevabı vardır" dememiş. Çünki, hem Kur'anı, hem peygamberi, hem bütün sahabelerin kudsi sohbetlerini inkâr eden hadsizdir. Şimdi onlardan meydanda gezenler çoktur. Şer'an bir adam, hiç mel'unları hatıra getirmeyip lânet etmese, hiçbir zararı yok. Çünki zem ve lânet ise, medih ve muhabbet gibi değil; onlar, amel-i salihde dahil olamaz. Eğer zararı varsa daha fena... R.N.)(İmam-ı Ali (kerremallahü veche)nin şahsına ve hayatına ve adalet-i hakiki üzerine giden siyasetine ilişmek, darbe vurmak başkadır. Şahsiyet-i zâhirîsinden ve hayat-ı dünyeviyesinden ve siyaset-i içtimaiyesinden binler derece daha yüksek olan şahsiyet-i mânevîsine ve kemalât-ı ilmiyesine ve makamat-ı velâyetine ve varisliğine darbe gelmez ve gelmemiş ve gelemiyor. Kimin haddi var? Onun için, iki ciheti birleştirmek tevehhümüyle karşısında muarazaya çalışanların taarruzu pek dehşetli görünüyor. Ehl-i iman ortasında nasıl böyle vukuat olabilir? diye hayret veriyor. Halbuki Yezid ve Velid gibi habis herifler müstesna, ötekilerin kısm-ı azamı, İmam-ı Ali'nin (R.A.) hârika kemalâtına ve kerametlerine ve verasetine ilişmek değil; belki yalnız hayat-ı içtimaiye-i insaniyeye ait idaresine darbe vurmağa çalışmışlar, hatâ etmişler. R.N.)
SAHABET Sâhib olma, sâhib çıkma. * Sohbetinde bulunmuş olma. * Yardım etme, koruma, arka olma.
SAHABETKÂR f. Koruyan, sahib çıkan, arka olan.
SAHABİ (Bak: Sahâbe)
SAHABİYE Peygamberimiz Hz. Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâmı sağ iken görmüş olan ve mü'mine olarak vefat etmiş bulunan kadın müslüman. (Bak: Ashab)
SAHAD Yakmak.
SAHAFET Zayıflık, bozukluk. * Hafiflik.
SAHAİF (Sahife. C.) Sahifeler.
SAHA-KÂR f. Eli açık, cömert, sahi.
SAHAM (Bir kimse) güneşte yanma.
SAHANET Kızgınlık, sıcaklık.
SAHARÎ (Sahrâ. C.) Sahrâlar. Çöller.
SAHARÎ Kaya cinsinden. Kaya ile alâkalı.
SAHARİ (Sahrâ. C.) Çöller, sahrâlar, kırlar.
SAHAT (Sâha. C.) Sâhalar, meydanlar, açık yerler, alanlar.
SAHAVET Cömertlik, el açıklığı, muhtaç olanlara çok ihsan etmek.(İhsan ihsandır. Eğer nev'e olsa; veya muhtaca ve fakire olsa, sahavet o vakit tam sahavettir. Eğer, millet için olsa, yahut milleti tazammun eden bir ferde olsa güzeldir. Şayet muhtaç olmayan şahsa olsa, şahsı tenbel eder, çingeneliğe alıştırır. Elhâsıl, millet bâkidir, fert fâni. Münazarât)
SAHAVETKÂR f. Eli açık, cömert olan. Herkese ihsan eden.
SAHB (Sahab) Figan, seslerin birbirine karışması, gürültü, patırtı.
SAHB (Sâhib. C.) Yakın dostlar. Sâhipler.
SAHB(ET) Şarabın kırmızı olması. * Saç kılının kırmızıya yakın olması.
SAHC Bağırsağın yaş olup cerahat vermesi. * Kaşımak. * Tırmalamak.
SAHE İnce ve zayıf deve.
SAHF Süngü demirinin keskin olması. * Soymak. * Yüzmek.
SAHFE Zayıf akıllılık ve az fikirlilik.
SAHFE Arka derisine yapışan yağ.
SAHFE (C.: Sıhâf) Küçük çanak.
SAHH (Sıhhat. den) Eskiden resmi yazılara konulan ve "doğrudur, yanlışsızdır" mânasına gelen bir işâretti.
SAHH şiddetinden kulaklar tutulan çığlık. * Sağlam bir şeyle vurmak. * Cemetmek, toplamak.
SAHHA Kulakları sağır eden şiddetli bağırış ve çığlık.
SAHHAB Gürültücü, patırtıcı.
SAHHAF (Sahf. dan) Eski kitap alıp satan kimse.
SAHHAKA Sevici kadın.
SAHIB Yoldaş, yol arkadaşı. *Gözcü. (C.: Sıhab-suhban) (Sahıb'in C: Sahb Sahb'ın C: Eshab-Eshab'ın C: (Esâhıb))
SAHIRE (C.: Savahır) Topraktan yapılmış bir kap.
SAHIT Dargın, kırgın.
SAHİ (Sehv. den) Hata işleyen.
SAHİ Cömert, eli açık, herkese iyilik etmek isteyen.
SÂHİB (Sohbet. den) Sohbet edilen kimse. * Bir şeyi koruyan ve ona mâlik olan. * Bir iş yapmış olan. * Bir vasfı olan.
SÂHİB-İ ARZ Devleti temsil eden zât.
SÂHİB-İ HÂNE Ev sâhibi. Sahib-ül beyt.
SÂHİB-İ HAYRÂT Câmi, yol, çeşme vs. gibi hayırlı işler yapıp bırakmış kimse. Hayrat sâhibi.
SÂHİB-İ HURUC f. İsyan edip ayaklanarak idareyi ele geçirmiş olan kimse. * Büyük kahraman. * Şarktan zuhuru beklenen mehdi.
SÂHİB-İ İMTİYAZ İmtiyaz sahibi.
SÂHİB-İ KEMÂL Kemal sahibi, olgun insan.
SÂHİB-İ NUN (Sâhib-i Zünnun) Hz. Yunus Peygamber'in (A.S.) bir nâmı.
SÂHİB-İ TAHRİC (Bak: Tahric)
SÂHİB-ÜL BEYT Ev sâhibi.
SÂHİB-ÜL HUT Peygamber Hazret-i Yunus'un (A.S.) bir nâmı. (Bak: Yunus)
SÂHİB-ÜL YED Mal sahibi, malı elinde tutan kimse.
SÂHİB-ÜS SEYF Kılınç sahibi. Maddeten kuvvetli olup, maddi cihad ile vazifeli olan.
SÂHİB-ÜT TÂC Tâc, sâhibi, İncil'de mezkur Hz. Muhammed'in (A.S.M.) ismi.
SÂHİB-ÜZ ZAMAN Zamânın sahibi. Zamânında İnd-i İlâhide en makbul insan. Müceddid. *Mehdi-i zaman.
SÂHİBAT (Sâhibe. C.) Kadın sâhibler.
SÂHİBE (Müe.) Bir şeyin sahib ve mâliki olan kadın.
SÂHİBE-İ CEMÂL Güzellik sahibi kadın. Güzelliği olan kadın.
SÂHİBE-İ HÂNE Ev sahibi kadın.
SÂHİBET-ÜL BEYT Ev sâhibesi. * Kadın ev sâhibi.
SAHİB-FIRAŞ f. Hasta. Yatağa düşmüş.
SAHİB-HURUC f. Ayaklanmış, isyân etmiş, âsi. Ayaklanıp isyân ederek idâreyi ele geçirmiş kimse.
SAHİB-KEMAL f. Olgun, kemal sahibi.
SAHİB-KIRAN f. Her zaman muvaffak olan ve üstünlük kazanan hükümdar.
SAHİB-NAZAR f. Görüşü, tecrübesi ve düşüncesi kuvvetli olan.
SAHİBU BİL-CENB Arkadaş. Refik.
SAHİB-VÜCUD Sözü geçer, mevki sâhibi kimse.
SAHİB-ZUHUR Baş kaldıran, isyan eden, ayaklanan. Başa geçen.
SAHİD Uyanık.
SAHİF (Sahâfet. den) Zayıf akıllı. Az fikirli kimse. * Gevşek dokunmuş. Boş.
SAHİFE Sayfa, kitap sayfası. *Mc: Bir mâna ifade eden her hangi bir şeyin hâli.
SAHİFE-İ HÂLİYE Boş sahife.
SAHİH Fık: Rükünleri ve şartları tamam olan herhangi bir ibâdet ve muâmele. * Hâlis, kusursuz, şüphesiz. * Edb: Gerek söz bakımından ve gerek mânâca noksanları bulunmayan ifade. * Gr: Kelimenin kök harfleri (Huruf-u asliye) : 1- Hemzeden; 2- İki aynı harf yanyana geldiği zaman, yalnız biri yazılıp üzeri şeddelenmekten; 3- Harf-i illet "vay-ye" ve bunlardan dönen "elif"den sâlim bulunursa kelime sahih olur.
SAHİH-İ MÜSLİM (Bak: Kütüb-ü sitte-i hadisiyye)
SAHİHAN Doğru olarak, cidden, hakikaten, gerçekten.
SAHİHAN Sahih-i Buhari ve Sahih-i Müslim'in birlikte adı.
SAHİK Uzak. * Müretteb olan söz. * Hemen anlaşılmaz derece. * Çok karışık ve anlaşılmaz söz.
SAHİK Ezip döğen.
SAHİL Deniz, göl veya akarsu kenarı. Kıyı, yalı.
SAHİL Kişneyen. Kişneyici.
SAHİL At kişnemesi.
SAHİLHANE f. Yalı evi.
SAHİLNİŞİN f. Sâhilde oturan.
SAHİLRESİDE f. Sâhile varmış, kıyıya ulaşmış.
SAHİLSARAY Deniz kenarındaki kâşâne, büyük yalı.
SAHİME Zayıf dişi deve.
SAHİMET Kin, çekememezlik. * Hased.
SAHİN(E) (Suhunet. den) Sıcak, kızgın, ısınmış.
SAHİN(E) (Sihan. dan) Sık. * Kalın, sıkı. * Katı, pek.
SAHİR (Seher. den) Uykusuz kalan. Uyuyamayan.
SAHİR Maskaralık eden, maskara eden.
SAHİR Büyücü, büyü yapan, sihir yapan.
SAHİRÂNE f. Büyülercesine olan. Büyüleyici gibi.
SAHİRE Yer yüzü, arz. * Kıyamet günü, Cenab-ı Hakk'ın haşir meydanı için tecrid edeceği Arz-ı Beyza. * Aslâ insan ve hayvan ayak basmadık yer yüzü. Çöl. * Cehennem.
SAHİRE Büyücü kadın.
SAHİRE İçine kızmış taş koyup kaynatılan ve üstüne yağ döküp içilen süt.
SAHİR-PİŞE f. Sihirbazlığı meslek edinmiş olan.
SAHK Döğüp yumuşatma. Döğme, döğülme. * Kırma, kırılma. * Sürtme.
SAHK Dövmek. * Ezmek. * Eski kaftan, eski elbise.
SAHL Ses kısıklığı. Ses bozukluğu. * Boğazını boğup şiddetle çağırmak.
SAHL Az az vermek.
SAHLE (C.: Sühul-sihâl) Koyun kuzusuna ve keçi oğlağına derler. (Doğduğu vakitten dört aylık olana kadar.)
SAHMEM (SAHMİM) Hâlis (hayırda ve şerde kullanılır.) *Yaramaz huylu deve.
SAHN Kırma. Kesr.
SAHN Sıcaklık, harâret.
SAHN Evin ortasındaki açıklık, avlu, oyuk. * Boşluk. Boş yer. Orta, meydan, aralık. * Sahne. * Cami ve medreselerdeki umumun toplanmasına âit üstü kubbeli ve örtülü yer. * Büyük kâse. Sahan. * Zil.
SAHN-İ DURENG Dünya.
SAHN-İ GÜLŞEN Gül bahçesinin ortası.
SAHN-İ LÂLE-ZÂR Lâle bahçesinin ortası.
SAHNAN Çifte zil.
SAHNE Manzara. * Tiyatro oynandığı yer. Oyun yeri.
SAHNE Cerahat, yara.
SAHR (Sahar - Saharat - Suhur) Kaya. Büyük taş. * Maden kütlesi. * Hazret-i Süleyman (A.S)'in mühürünü çalan ifrit.
SAHR Masharaya almak.
SAHR Örtmek.
SAHRA (C.: Sahârâ-Sahravât) Kır, ova, çöl. * Yazı. * Kızıl dişi eşek. (Müz-Eshar)
SAHRA-YI KEBİR Büyük çöl. Cezayir, Tunus ve Libya'nın güneyinden Çat Çölü hizasına kadar uzanan Afrika'nın en büyük çölü.
SAHRA-NEVERD f. Çölde dolaşan. Göçebe.
SAHRA-NİŞİN f. Çölde oturan. Sahrada hayat geçiren.
SAHRAVAT (Sahra. C.) Sahralar, çöller. Ovalar. Kırlar.
SAHRE(T) Büyük ve sert taş.
SAHRETULLAH Kudüs'te, Beyt-i Mukaddes'te çok eski ve tarihî bir kaya. Hazret-i Peygamber (A.S.M.), Mir'ac gecesinde bu kayadan uruc ettiği hakkında rivayet vardır. Bu kayaya "Hacer-i Muallak" da denir.(Felsefenin ruhsuz kanunları pek karanlık ve vahşetli gösterdikleri hilkat-i arziye ve vaziyet-i fıtriyesini bu meyve ile nurlu, ünsiyetli bir tarzda, "Sevr ve Hut" namlarındaki iki meleğin omuzlarında, yani nezaretlerinde ve Cennet'ten getirilen ve fâni Küre-i Arz'ın bâki bir temel taşı olmak, yani ileride baki Cennet'e bir kısmını devr etmeğe bir işaret için Sahret nâmında uhrevî bir madde, bir hakikat gönderilip "Sevr ve Hut" meleklerine bir nokta-i istinad edilmiş, diye Benî-İsrail'in eski peygamberlerinden rivayet var ve İbn-i Abbas'tan dahi mervidir. Maatteessüf bu kudsi mânâ, mürur-u zamanla bu teşbih, avamın nazarında hakikat telâkki edilmekle aklın hâricinde bir suret almış. Madem melekler havada gezdikleri gibi, toprakta ve taşta ve yerin merkezinde de gezerler, elbette onların ve Küre-i Arz'ın, üstünde duracak cismanî taş ve balığa ve öküze ihiyaçları yoktur. Ş)
SAHRINÇ Yağmur sularını biriktirmek için bina altında ve toprak içinde yapılan etrafı duvarlı veya çimento sıvalı su mahzeni.
SAHSAH (C.: Sahâsıh) Düz yer.
SAHSAH Yağmurun sert ve katı yağması.
SAHSAH Geniş, düz yer.
SAHSAH(A) Döndürmek. * Evin ortası.
SAHSALİK Katı, şiddetli, şedid. * Yaşlanmış, ihtiyar kadın. * Şiddetli ses.
SAHT Zor güç, * Sert, katı, çetin. * Güçlü, kuvvetli, sağlam.
SAHTDİL f. Katı yürekli.
SAHT Boğazlamak.
SAHT (SUHT) Hışım, hiddet, kızgınlık, gadap.
SAHTE f. Düzme, yapmacık, yalandan, taklit. * Kalp, karışık.
SAHTEGÎ f. Sahtelik, yalan, düzme.
SAHTEKÂR f. Sahte iş yapan, hilekâr. Kalpazan.
SAHTEKÂRÎ f. Hilekârlık, sahtekârlık.
SAHTEVEKAR f. Yapmacık tavırlar takınan, kendini satmaya çalışan.
SAHTGİR f. Bir şeyi sıkıca tutan.
SAHTİ f. Sertlik, katılık. * Güçlük. * Sıkıntı.
SAHTİYAN f. Boyanmış, cilâlanmış deri. Tabaklanmış deri.
SAHT-LİGAM f. Gem almaz, sert başlı at.
SAHTRU f. Suratı asık, dargın, kırgın.
SAHUN Gafiller. Allah'ın (C. C.) emrinden gaflet edenler.
SAHUN Adım tutan eşek.
SAHUR Temcid yemeği. Ramazan'da şafaktan önce yenen yemekr.
SAHUR Gece uyanıklığı, uykusuzluk. * Ayın etrafındaki hâle. * Yer yüzünün gölgesi.
SAHV(E) Ayılma, ayıklık, aklı başında olmak. * Hastanın iyileşmesi. * Tas: Kendinden geçme hâlinin sona ermesi, his âlemine tekrar dönmek. * Uyanıklık.
SAHV Ateş ve ocaktan kül çıkarmak.
SAHVA' (C.: Sehâvât) Yumuşak, geniş, bol yer.
SAHVE En yüksek dağ. * Atın sırtı, eğer konulan yeri. * Su menbaı.
SAHY Nemli olmak. * Islaklık, rutubet.
SAİ Çalışan. * Devletçe posta idaresinin kurulmasından evvel mektup ve emanet götürüp getiren kimseler. * Bir yere vâli olan. * Cemaat başı. * Yan yan giden. * Hızlı yürüyen. * Koğuculuk yapan.
SAİB Bir yerle veya bir şeyle ilişiği ve alâkası olmayan.
SAİB (Savab. dan) Maksada uygun. * Hedefe doğru ulaşan. * Doğru. Yanlışsız. Yanlışlık yapmayan.
SAİB Yağmur getiren bora.
SAİB Ak saçlı, beyaz saçlı.
SAİBE Başı boş bırakılmış hayvan. Sâime.
SAİD (Sa'd. dan) Saadetli. Allah (C.C.) kendisini sevmiş. O'nun rızasına ermiş olan. Ahireti için çalışan kimse. Mes'ud. Mübarek. Bahtiyar.
SAİD (Suud. dan fâil) Yukarı çıkan, yükselen, kalkan.
SAİD Kolun, bilek ile dirseği arasındaki kısmı. Mirfak.
SAİD Yukarıdaki temiz toprak, pislikten uzak pâk toprak. Yeryüzü. * Yol, tarik. * Mezar, kabir. * Yüksek. * Yukarı çıkan.
SAİDAN Kol ve bacak.
SAİD BİN ZEYD (R.A.) Hz. Ömer'in (R.A.) amcasının oğluydu. Aşere-i Mübeşşere'den ve Ashabın ileri gelenlerindendi. Vazifeli olarak Habeşistan'a hicret edenlerdendi. Şam'ın fethine ve bir çok mühim muharebelere iştirak etti. Hicri 51 yılında vefat etti.
SAİD-İ NURSÎ (Bediüzzaman) (Mi: 1876 - 1960, Hi: 1293 - 1379) Babası Mirza, Annesi Nuriye olan bu büyük mütefekkir zât, Bitlis vilâyetimizin Hizan kazası, Nurs köyünde doğmuştur. Ateşîn zekâsı ve takvası ve dinine sadakatı kısa zamanda etrafta tanınmasına sebeb olmuştur. Bir müddet Van'da kaldı. Başta Vâli Tahir Paşa olmak üzere bütün halk kendisine hürmet ediyordu. Kısa zamanda ilmi ile hocalarına ders verecek hale gelmişti. İslâmiyete bütün varlığıyla hizmet etmek cehdi içerisinde idi. İhsan-ı İlâhî olan hârika kabiliyeti ile mütâlaa ettiği kitapları kısa zamanda ezberden okuyabiliyordu. Cesaret ve şecaatta da hârikaydı. Rusların Şark vilâyetlerimize tecavüzü sırasında Enver Paşa Kumandasında Milis Teşkilâtı Gönüllü Alay Kumandanı olarak talebeleriyle birlikte harbe iştirak etti. Büyük fedakârlıklar gösterdi. Hiçbir zaman birlik ve İslâmî beraberlikten ayrılmadığı gibi dâima millî vahdetimiz için bütün gücüyle çalışıyordu.31 Mart isyan hareketinde yatıştırıcı ve müsbet rol oynamış; bir nutukla, isyan eden sekiz taburu itaate getirmişti. (31 Mart Olayı, 1970 SBF. Yayınları sh: 129 - 253 Doktor Sina Akşin'in eserinden.)Kendisini verdikleri Divan-ı Harb-i Örfî'de Mahkeme Reisi Hurşid Paşa'nın "Sen de şeriat istemişsin" sualine karşı şöyle cevap veriyordu:"Şeriatın bir hakikatına bin ruhum olsa feda etmeğe hazırım. Zira şeriat sebeb-i saadet ve adalet-i mahz ve fazilettir. Fakat ihtilâlcilerin isteyişi gibi değil!.."1327 (Mi: 1911) tarihinde Şam'da Cami-ül Emevî'deki hutbesinde İslâm Âlemindeki hastalıkları teşhis ederek anlatıyor ve bir bir tedavi çarelerini söylüyordu. O hutbede hülâsa olarak İslâmî uyanışı ve çarelerini anlatmıştır. O hutbeden birkaç satır:"Hâsıl-ı kelâm : Biz Kur'an şakirdleri olan müslümanlar, bürhana tâbi oluyoruz. Akıl ve fikir ve kalbimizle hakaik-ı imaniyeye giriyoruz. Başka dinlerin bazı efradları gibi ruhbanları taklid için bürhanı bırakmıyoruz. Onun için akıl ve ilim ve fennin hükmettiği istikbalde elbette bürhan-ı aklîye istinad eden ve bütün hükümlerini akla tesbit ettiren Kur'an hükmedecek."Aynı zamanda şark vilâyetlerinde müsbet ilimlerle ve dinî bilgilerle mücehhez Medreset-üz Zehra nâmında büyük bir üniversite açılmasına çalışıyordu ve Sultan Reşad kendisine bu iş için 19 bin altun lira vermeyi kabul etmişti. Van Gölü kenarında Artemid'de temeli atılan bu müessese 1. Cihan Harbi sebebi ile geri kalmıştı.Bediüzzaman Said Nursî, İstanbul'da 25 Ağustos 1918'de kurulan Dar-ul Hikmet-il İslâmiye'ye Erkân-ı Harbiye-yi Umumiyye'nin teklifi neticesinde âzâ kabul edildi.Bu yüksek ilmî hey'ette bütün İslâm Âlemini alâkadar eden mes'eleler görüşülüyordu. Devrin hastalığını ve milletin maddî, manevî ihtiyaçlarını o zamanda bilen ve teşhis eden bu zat, eserlerini neşretmeğe başladı. İşârât-ül İ'caz, Münâzarat, Muhâkemât, Tuluât, Lemaât, Nokta, Rumuz, Hutuvât-ı Sitte, Sünühât, Şuâât gibi eserlerinde ecnebilerin İslâm Âlemini parçalamak, mânen ve maddeten yıpratmak için ortaya attıkları bâtıl fikirleri çürüten, Kur'anî İslâmî hakikatleri neşrediyor, ilân ediyordu.Millî hükümetin Ankara'da teşkiline ve İstanbul'daki kuvvetlerin bu hükümete yardımlarına bütün gücüyle çalışıyordu. İngiliz ve Fransız gibi emperyalistlerin ye's verecek fikirlerine, neşriyatlarına karşı milleti uyandıracak faaliyette bulunarak, "Hutuvât-ı Sitte" gibi neşriyatıyla millî birlik ve beraberlik, İslâmî gayret ve şecaate kuvvet vermeğe çalışıyordu.En büyük tehlikenin ilim nâmı altında Avrupa emperyalistlerinin ortaya attıkları, milleti birbirine düşürecek, imanı zedeleyecek, Kur'an'dan ve imandan, millî birlik ve beraberlikten ayıracak fikirler olduğunu biliyor ve bunların ilmî esaslarla, müsbet delillerle çürütülmesi yolunda çalışıyordu. (Tarih Sohbetleri 1966, Cilt: 4)Diyarbekir havalisinde din nâmına ihtilâle teşebbüs eden (15 Şubat 1925) Şeyh Said, Bediüzzaman'ın büyük nüfuzundan istifade için mücadeleye iştirake davet ettiğinde cevaben onlara mektubunda şöyle demişti:"Türk milleti asırlardan beri İslâmiyete hizmet etmiş ve çok veliler yetiştirmiştir. Bunların torunlarına kılınç çekilmez, siz de çekmeyiniz. Teşebbüsünüzden vazgeçiniz. Millet irşad ve tenvir edilmelidir." (Bediüzzaman Said Nursî Tarihçe-i Hayatı)Ecnebilerin propagandasının te'siri altında kalanlar bu büyük mücahide çeşitli iftiralarda bulundular. Fakat O, hakikatları ilândan, milli birlik ve beraberliği te'mine çalışmaktan aslâ vaz geçmedi. 130 parçadan fazla olan bütün eserlerinde, siyasetten tecerrüd ederek ve bilhassa menfî ve tarafgir siyasetçiliklerden, şeytandan kaçar gibi kaçıp, müslümanlar arasında kardeşlik şuuruyla ve bîtaraf bir makamda Kur'an'a hizmet etmeyi bu zamanda en mühim bir vazife olarak kabul etmiş ve bu hakikatı iman hizmetindeki talebelerine değişmez bir düstur halinde tesbit etmiştir.Eserlerinin muhtelif yerlerinde tekrarla üzerinde durduğu mesleğinin bu düsturuna dair birkaç bahsi nümune olarak aşağıya dercediyoruz.şöyle ki:"Risale-i Nur şakirdlerinin mümkün olduğu kadar siyasete ve idare işine ve hükümetin icraatına karışmamak bir düstur-u esasîleridir. Çünki hâlisane hizmet-i Kur'aniye, onlara her şeye bedel, kâfi geliyor..... Hem milletin her tabakası; muvafıkı ve muhalifi, memuru ve amisinin o hakikatlarda hisseleri var ve onlara muhtaçtırlar. Risale-i Nur şakirdleri, tam bîtarafane kalmak için siyaseti ve maddî mübarezeyi tam bırakmak ve hiç karışmamak lâzım gelmiş." Şualar: 362"...Nur şakirdleri hiç siyasete karışmadılar, hiç bir partiye girmediler. Çünki iman, mal-ı umumîdir. Her taifede muhtaçları ve sahipleri vardır. Tarafgirlik giremez. Yalnız küfre, zendekaya, dalâlete karşı cephe alır." Emirdağ Lâh: 180"...Ben de Nur-u Kur'anı elde tutmak için euzubillahi mineşşeytani vessiyaseti deyip, siyaset topuzunu atarak iki elim ile nura sarıldım.Gördüm ki: Siyaset cereyanlarında; hem muvafıkta hem muhalifte o Nurların âşıkları var. Bütün siyaset cereyanlarının ve tarafgirliklerin çok fevkinde ve onların garazkârane telâkkiyatlarından müberra ve sâfi olan bir makamda verilen ders-i Kur'an ve gösterilen envar-ı Kur'aniyeden hiçbir taraf ve hiçbir kısım çekinmemek ve ittiham etmemek gerektir...Elhamdülillâh siyasetten tecerrüd sebebiyle, Kur'anın elmas gibi hakikatlarını propaganda-i siyaset ittihamı altında cam parçalarının kıymetine indirmedim..." Mektubat : 49"... Otuz seneden beri siyaseti terkettiğime sebep; bir mübarek âlimin tâkib ettiği cereyanın tarafgirlik damarı ile sâlih ve büyük bir âlimin onun fikrine muhalif olmasından tefsik derecesinde tahkir edip ve cereyanına ve kendi fikrine muvafık meşhur ve mütecaviz bir münafığı gayet medh ü senâ etti. Ben de bütün ruhumla ürktüm. Demek tarafgirlik hissine siyasetçilik de karışsa, böyle acib hatalara sebebiyet veriyor diye Eûzü billahi mineşşeytani vessiyaseti dedim, o zamandan beri siyaseti terkettim." Emirdağ Lâh: 272Bediüzzaman siyasetten bu kadar çekinmesine rağmen yine de gizli din düşmanlarının iftira ve iğfalatiyle (siyasî maksad taşımak ve cemiyet kurmak) gibi iddialarla müteaddid defalar mahkemeye verilmiş ve zamanımıza kadar bine yakın mahkeme ve beraet teselsülen olagelmiştir ki, dünya hukuk tarihinde böyle bir hâdise mevcud değildir.Son derece mütevazi ve fakirane bir hayat yaşadığı, maddî manevî hiçbir makam iddia etmediği halde, yabancıların te'siri altında ve hariçten içimize girmiş cereyanlar sebebiyle muhtelif yerlere nefyedildi. Fakat yine, o felsefecilerin ve kendisini münevver telâkki edenlerin bâtıl fikirlerini köküyle ortadan kaldıracak ilmî, aklî, müsbet delilleri yazmak ve neşretmekten bir an bile geri durmadı. Eserleri köy odalarından başlıyarak üniversite muhitlerine kadar elden ele, dilden dile dolaştı. Kur'an-ı Kerim ve onun tefsiri etrafında bir Hizb-ül Kur'an meydana geldi.Bu lügatta Bediüzzaman Said Nursî'ye geniş yer verilmesinin sebepleri şunlardır:Bu zât eserlerinde Âmentü'nün altı esasını ilmî ve delilli olarak izah etmiştir. Bu sebeple pek çok kimsenin Sünnet-i Seniyyeyi yaşamasına sebep olmuştur. Din büyüklerini tanımak ve tanıtmak, şahıslara bağlanmak için değil, İslâmiyete bağlanmak yönünden önemlidir.Din düşmanları dine hizmet eden âlimleri, mürşidleri çürüterek halkı dinden uzak bırakmak istediklerinden, dindar kimseler de İslâmiyete hizmet edenleri tanımak, onlardan faydalanmak zorundadır. İslâmiyet ilim dinidir, âlimler sayesinde devam eder. Âlimleri yok kabul edersek, din de nazariyede kalır. Bunun için âlimlerimize sahip çıkmalıyız.Her İslam âlimine geniş geniş yer vermek isterdik. Fakat Said Nursî herkesten daha fazla hücuma uğramış. Kendisi, talebeleri ve eserleri hakkında bine yakın mahkeme açılmış, 780 beraet kararı alınmıştır. Elbette ki en çok hücum edileni, en fazla tanıtmak, hakikatı ortaya çıkarmak için lüzumludur.Biz, Bediüzzaman Said Nursî'yi övmedik. Sadece hayatının ve eserlerinin bir kısmına ayna tuttuk. Daha geniş bilgi almak isteyenler, onun hayatı hakkında yazılmış kitapları ve Risale-i Nur Külliyatını tetkik edebilirler.Din büyüklerini tanıtmak, bir bakıma İslâmiyeti tanıtmak demektir. Din büyüklerini tanıtmak, Peygamberimiz Sallallahü Aleyhi Vesellem'i takdimdir. Çünkü İki Cihan Serveri Peygamberimiz olmasaydı, din büyükleri de olamazdı. Meyvayı övmek, ağacı tanıtmaktır. Peygamberimizin övdüğü âlimleri övmemek, Peygamberimizin sevdiği âlimleri sevmemek, İslâmiyetten uzaklaşmaktır. En çok hücum edileni en çok korumak, aklın ve ilmin gereğidir.Bir İslam büyüğü buyuruyor ki: Ya Rabbi ne hikmettir ki, Sen'i sevenleri bulmak, Sen'i sevmektir. Sen'i sevmek ise, Sen'i sevenleri bulmaktır.
SAİG Boğazdan kolay ve hoş geçen yiyecek veya içecek.
SAİGAN Boğazdan kolayca geçerek.
SAİH Seyahat eden. * Çok zaman oruçla veya ibadetle meşgul olan.
SAİK (Bak: Saak)
SAİK Dürten, sevkeden, sürükleyen, götüren. * Sebep.
SAİK Kırağı, çiğ.
SAİKA Yıldırım. Ölüm, mevt. * Nüzul ateşi. * Semadan gelen şiddetli ses. * Mühlik ve azab. * Bulutları sevke vazifeli melek.
SAİKA-VARİ f. Yıldırım gibi. Şiddetli korkutarak.
SAİKA-ZEDE f. Yıldırım çarpmış.
SAİKA Sürükleyen, sevkeden, götüren hal, sebep.
SAİL (Savlet. den) Saldıran. Kibirli olup başkasına tecavüz eden.
SAİL(E) (Sual. den) Dilenci. * Fakir. * Soran. * İsteyen. * Akan, seyelan eden.
SAİLİYET Akıcılık. * Dilencilik.
SAİM (Savm. dan) Oruçlu, oruç tutan.
SAİME Çayıra başı boş olarak salıverilen hayvan.
SAİMÎN (Sâim. C.) Oruç tutan kimseler.
SAİR Seyreden, harekette olan. * Bir şeyden geri kalan. * Maadâ. Geçen, dolaşan. * Yolcu. Seyyar. * Başkası, diğeri.
SAİT (Savt. dan) Sesli. Ses çıkartan.
SAİYAN (Sâi. C.) Haberciler, haber götürenler. * Çalışanlar.
SAK Bir şeyin aslı. * Topuktan baldıra doğru bacağın incik yeri. * Mc: Şiddet.
SAK' Kuşun, kanadını çırparak öttürüp uçması.
SAK' Horozun ötmesi. Bir kimseye vurmak. * Udul etmek, geri dönmek, vazgeçmek.
SA'K(A) Ansızın düşmek. * Çağırmak. * Helâk olmak.
SA'KA Bayılma. Baygınlık.
SA'KA-İ ŞEDİDE Şiddetli baygınlık.
SAKA Ordunun gerisi, ordunun gerisinde bulunan asker takımı. * Üzengi kayışı.
SAK'A Güneş. * Başın ortası. * Beyaz renkli tavşancıl kuşu.
SAK'AB Uzun, tavil.
SAKALAN (Sakaleyn) İnsanlar ve cinler.
SAKAM (Sekam) İllet, hastalık, dert. * Hata ve yanlış. * Zillet.
SAKAMET Bozukluk, ziyan, noksan, zarar, eksiklik. * Keyifsizlik. * Dert.
SAKAR Cehennem'in bir ismi. (Bak: Cehennem)
SAKAR (C.: Sükur-Sakâr-Sıkâre-Sukure-Eskur) Çakır kuşu. * Çok ekşimiş süt ve pekmez. * Bir şeyi kırmak.
SAKARE Kâfir. * Koğucu, dedikoducu, nemmam. * Müstehak olmayana lânet eden. * Pekmezci.
SAKAT Bir tarafı bozuk, eksik veya asla bir işe yaramaz olan. * Yanlışlık (yazıda veya sözde).
SAKATÎ Yanlışları çok olan muharrir veya şâir.
SAKAYN İkizkenar.
SAKB (C.: Sukub) Delinme, delme. * Bir taraftan diğer tarafa kadar açık olan delik. * Sütü çok olan deve. * Çok kırmızı, koyu kırmızı.
SAKB (C.: Sukub) İnce, uzun. * Ev ortasında olan direk. * İçi boş olmayan kuru cisme vurmak. * Yakınlık.
SAKBE Çadır direği. * Oklava.
SAKEK At kusurlarından bir kusur.
SAKF Dam, çatı, tavan. Asuman, gökyüzü.
SAKF-I MERFU' Yükseltilmiş dam, tavan.
SAKF-I MUALLÂ Yüksek gökyüzü.
SAKF Hızla almak. Sür'atle ahzetmek.
SAKIA (C.: Savâkı) Yıldırım.
SAKIB Parlak. * Bir yandan bir yana delip geçen.
SAKIT Düşen, düşük. Kıymetsiz, sukut eden. Ölü olarak düşmüş çocuk.
SAKIYE (C.: Sevâki) Su arkı, su dolabı.
SAKIYY (C.: Eskiye, Sakiyye) İri taneli yağmurlu bulut. * Hurma ağacı.
SAKİ (Saky. dan) Sulayan, içecek su veren, sucu. * Kadeh sunan. İçki sunan.SAKİ' : Kırağı, şebnem, çiğ.
SAKİB (Sâkibe) Dökülen.
SAKİF Nüfuz eden, sözünü dinletip geçiren.
SAKİL (Sıklet. den) Ağır, can sıkan, sıkıcı. Çirkin kaba.
SAKİL Ağır, can sıkıcı. Çirkin. * Gr: Ağır ve kalın okunur harf veya hece.
SAKİL Cilâ yapan, parlatan.
SAKİM Hasta, keyifsiz, sağlam olmayan. * Yanlış.
SAKİN Hareketsiz, kendi hâlinde. Bir yerde oturan. Kararlı. * Gr: Harekesi olmayıp cezimli (sakin okunan) harf.
SAKİNAN (Sâkin. C.) Bir yerde oturanlar. Sâkinler.
SAKİNÂNE f. Sâkin olana yakışır şekilde. Sessizce.
SAKİT(E) Susan, ses çıkarmayan.
SAKİTÂNE f. Ses çıkarmayarak, sessizce.
SAKK Kin tutmak.
SAKK (C.: Sukuk-Sıkâk-Esak) Kitap. * Kapı yapmak. * Vurmak, darbetmek.
SAKKA Çok su dağıtan, çok sulayan, sucu.
SAKKA' Kulağı çok küçük olan koyun.
SAKL Törpü ile eğeleme. Cilâlama.
SAKME şiddetle ve kakarak vurmak.
SAKN Timsah derisi gibi katı ve sert olan deri.
SAKO Üst tarafa giyilen elbise. (Ceket, aba, palto gibi)
SAKRE Güneşin çok olan tesiri. * Çakır kuşunun dişisi.
SAKSAKA Sığırcık kuşunun ötmesi. * Çok söylemek, çok konuşmak. * Serçenin terslemesi.
SAKTA (C.: Sakatât) Sözdeki bozukluk veya yanlışlık.
SAKTA (SIKAT) Kapmak. * Düşmek.
SAKUR Sivri burunlu büyük balta. Külünk.
SAKUR Deyyus.
SAKY Sulamak. Su içirmek. * Bedende su toplamak.
SAKY-I MÂ Su dağıtma.
SAL f. Sene, yıl.
SAL-İ HAL İçinde bulunulan yıl.
SA'L Başı küçük olan kimse. * Başı küçük deve kuşu. * Tüyü gitmiş eşek.
SAL' Baş tepesinin saçsız oluşu, kellik.
SALÂ Namaza davet için çağırmak. Minarede okunan salavat, dua. (Kelimenin aslı "Essalât" veya "Salât" dır.)
SAL'A Belâ, âfet. * Ağaç olmayan kumlu yer.SALA' : Kuyruğun sağı veya solu.
SALA' Kellik. Baş tepesinin saçı dökülüp açık olması.
SA'LA Küçük başlı kadın.SA'LA : Zâid dişli kadın. (Müz: Es'al)
SALAA Tepenin saçı dökülüp açık kalan yeri.
SALABET Metanet, katılık, sulbiyet. * Peklik, dayanma. Sağlamlık. * Mukaddesatı korumak hususunda cesaret, metanet ve sebat gibi sıfatlarla muttasıf olmak. (Bunun zıddı: Lâübalilik) (Bak: Dimağ)
SALABET-İ DİNİYE Dinini ve dinin emirlerini korumak ve tatbik etmekteki ciddiyet ve sağlamlık.
SALAET (C.: Salâât) Ezme işindeki kullanılan yassı düz taş.
SALAH Bir şeyin en iyi hâli. Rahatlık, sulh, iyileşme, düzelme, iyilik. Dine olan bağlılık. Her hayra câmi faziletlerin toplanmasında hâsıl olan yüksek bir sıfat. (Mukabili fesad ve fücurdur)
SALAH-İ HAL Durumun düzelmesi.
SALAH-ÜD DİN Salâhattin şeklinde yaygın olan bu kelime, "dine bağlı" mânasına gelir.
SALAHADDİN-İ EYYUBÎ (Doğumu: Hi: 532, Mi: 1137) Ehl-i Salib zihniyetinin İslâm dünyasına açtığı Haçlı seferlerini maddeten durduran şarkın en kahraman kumandanlarından ve sultanlarından olan bu zât hakkında bir Avrupalı tarihçi: "İslâmın en saf kahramanı" diye bahseder.Düşmanın çokluğundan bahsederek geri dönmek isteyen kumandanlarına şöyle hitab etmiş ve az bir kuvvetle Haçlı kuvvetlerini perişan etmiştir.- Madem ölümden korkuyoruz, niçin evlerimizde oturup da çocuklarımızla keyfimize bakmadık, askerliğe girdik... Bizim borcumuz, düşmanın azlığını çokluğunu kıyaslamak değil, ona karşı durmaktır...Sultan Salahaddin, Eyyübiye Devletinin başında 24 sene kaldı. Avrupa'nın Haçlı ordularını iman ve şecaatla çok defa perişan hale getirdi. Onlara mağlub olmadı. Namazını vaktinde ve cemaatla kılardı. Kerim, sabur, halim ve mütevazi idi. 57 yaşında Şam'da vefat etti. (R. Aleyh)
SALÂ-HAN f. Minarede cuma veya cenaze namazına davet için salâvat okuyan kimse. * Meydan okuyan kişi.
SALAHAT Sâlihlik, günahsız ve temiz oluş, dindarlıkta çok ileri olmak hâli.
SALAHATTİN (Bak: Salah-üd din)
SALAHDEM Katı, şiddetli, şedid.
SALAHDİ Kavi, sağlam, dayanıklı ve muhkem.
SALAHİYET Bir işe karışmağa veya o işi yapmağa hakkı olmak, vazifeli olmak, bir iş için emir almış olmak. * Bir dâvaya bakabilmek.
SALAHİYETDAR f. Vazifeli, salahiyet sâhibi.
SÂLÂR f. Kafile veya kabile reisi. Baş. Başkan. Reis. En büyük âmir. Başkumandan.
SÂLÂR-I BEYT-ÜL HARAM Beyt-ül Haram'ın reisi ve başkumandanı olan Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm.
SÂLÂR-I RUSÜL Resüller kafilesinin reisi, kumandanı. Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm.
SALAT Namaz. Belirli vakitlerde Kur'an'da emredildiği tarzda ve Hz. Peygamber'in tarifi vechi ile yapılan ibadet. * Tebrik, tezkiye. * Dua. Peygamberimize (A.S.M.) yapılan dua. * İstiğfar. * Rahmet. (Bak: Namaz)(Namaz, dinin direği ve kıvamı olduğu gibi, bütün hasenata fihrist ve örnektir. Kul ile Allah arasında yüksek bir nisbet ve ulvi bir münasebet ve nezih bir hizmettir. İ.İ.)
SALÂT-I FECR Sabah namazı.
SALÂT-I HAMSE Beş vakit namaz.
SALÂT-I HAVF Muharebeden evvel kılınan iki rekât namaz.
SALÂT-I İSTİHÂRE İstihareden evvel kılınan iki rekât namaz.
SALÂT-I İSTİSKA Yağmur duasına çıkıldığı zaman kılınan namaz.
SALÂT-I SEFER Yola çıkıldığı zaman kılınan iki rekât namaz.
SALÂT-I VUSTA (Bak: Vusta)
SALÂT-ÜL ASR İkindi namazı.
SALÂT-ÜL FECR Sabah namazı.
SALÂT-ÜL ÎD Bayram namazı.
SALÂT-ÜL İŞÂ Yatsı namazı.
SALÂT-ÜL MAĞRİB Akşam namazı.
SALÂT-ÜL VİTR Vitir namazı.
SALÂT-ÜZ ZUHR Öğle namazı.
SALATÎN (Sultan. C.) Sultanlar.
SALAVAT (Salât. C.) Namazlar. * Bütün dualar. İhtiyaçtan gelen ricalar. * Nimetten çıkan şükürler. İbadetler. * Hazret-i Muhammed'e (A.S.M.) memnuniyet ve bağlılık için yapılan dualar. * Nasârâ kilisesi.
SALAVATULLAH Allah'ın rahmet ve inayeti, kusur ve günahları aff u mağfiret etmesi.
SALAYE (C.: Salâyât) Bir şey ezmede kullanılan yassı düz taş.
SALAYIK Yufka yapmak.
SALB Asmak. Darağacına çekmek. Çarmıha germek. * Kemikten yağ çıkarmak.
SALBEN Asarak, asmakla öldürmek suretiyle.
SALBETMEK Asarak öldürmek.
SALD Kaypak taş. * Taş gibi çok dayanıklı şey. * Dağa çıkmak. * Şiddetle ellerini yere vurmak.
SALDAH Sağlam ve katı nesne.
SAL-DİDE f. Yaşlı, ihtiyar. * Tecrübeli, gün görmüş.
SALE f. Yıllık, senelik.
SA'LE Eğri hurma ağacı. * Küçük başlı dişi devekuşu.
SALE Âfet, belâ, musibet, dâhiye.
SA'LEB(E) (C.: Seâlib) Tilki. * Süngü demirinin ağaç geçirecek yeri.
SALEF (SALF) Kibirlilik. Tekebbürlük hali. * Kin tutmak, buğz etmek. * Zevci indinde zevcenin kadri olmamak. * Misafir için olan yemeğin yetmemesi.
SALEHBA Dayanıklı ve kuvvetli deve. (Müe: Salehebât)
SALENBAC Uzun ince balık.
SALFA' Sağlam ve sert yer.
SALHA (Sâl. C.) f. Yıllar. Seneler.
SALHHANE f. (Bak: Selhhane)
SALHURDE f. Çok yaşlı, pek ihtiyar.
SALİB Titreten. * Hareketli.
SALİB (C.: Sulub-Salbân) Haç. * Şiddetli, şedit. * Heybetli.
SALİB(E) Bir şeyin vücudunu veya vukuunu inkâr eden. * Kapıp götüren, zorla alan. * Alan. * Bir şeyin vücudunun olmadığını veya meydana gelmediğini söyleyip isbat eden.
SALİBE-İ KÜLLİYE Man: Bir şeyin nefyine delâlet eden kaziye. Bir şeyin bütün bütün olmadığını veya mevcudattan hiç birisine hâkim ve müessir olmadığını iddia ve isbat eden hüküm.(Halk-ı eşya hakkında "mucibe-i külliye" sâdık olmadığı takdirde "salibe-i külliye" sâdık olur. Yâni ya bütün eşyanın Hâlikı Allah'tır veya Allah hiçbir şeyin Hâlikı değildir. Çünkü: Eşyanın arasında muntazam tesanüd ile halk ve yaratmak, tecezziyi kabul etmez bir küldür. Baziyet yoktur. Ya "mucibe-i külliye" olacaktır veya "salibe-i külliye" olacaktır. Başka ihtimal yok. Her şeyde illetin ademini tevehhüm eden vehmin vâhi hükmünde bir kıymet yok. Binaenaleyh, ednâ bir şeyde Hâlıkiyet eseri göründüğü zaman, bütün eşyada tahakkuk eder. Ve keza Hâlık ya birdir veya gayr-ı mütenahîdir, evsat yoktur. Zira sani' vâhid-i hakiki olmazsa, kesir-i hakiki olacaktır. Kesir-i hakiki ise gayr-i mütenahîdir. Maahaza nuru neşredenin nursuz, icad edenin vücudsuz, icab ettirenin vücubsuz olması muhaldir.Ve keza ilim sıfatını ihsan edenin ilimsiz, şuuru ihsân edenin şuursuz, ihtiyarı verenin ihtiyarsız, iradeyi verenin iradesiz, kâmil şeylerin sani'i gayr-ı kâmil olduğunu telâkki etmek muhaldir.Ve keza, aynı tersim, basarı tasvir ve nazarı tenvir edenin basarsız olduğunu düşünmek, ancak basar ve basiretten mahrum olan adamın işidir. Maahaza, masnu'daki kemalât tamamen Sâni'deki kemalden akan bir feyizdir. Fakat kuşlardan yalnız sineği gören, tanıyan bir mikrop, kartalı gördüğü zaman "bu kuş değildir" der. Çünkü, sinekteki şeyler onda yoktur. M.N.)
SALİBE Ayakları yarık olan kadın.
SALİBİYYUN Hristiyanlar.
SALİD Pak, temiz.
SALİF(E) Evvelce geçen, geçmiş. Mukaddem.
SALİF-ÜL ARZ Dünyanın ve arzın evveli veya geçmiş zamanı. * Evvelce arz olunan.
SALİF-ÜL BEYAN Bildirilmiş, beyanı geçmiş.
SALİF-ÜZ ZİKR Bildirilen, zikri geçen, mezkûr. Yukarıda ismi geçen. Yukarıda, daha evvel söylenen.
SALİF Boynun genişliği, kalınlığı.
SALİG (C.: Sulag) Altı yaşındaki sığır.
SALİH Kara yılan.
SALİH (A.S.) Büyük peygamberlerden olup Hicaz ile Şam arasında oturmuş olan Semud kavmine gönderilmişti. Semud kavmi Âd kavminden sonra Arap yarımadasında kuvvet ve ma'muriyet bulup küfür ve dalâlete meyl ile putlara ibadet ediyorlardı. Salih (A.S.) kendilerini hak dine davet etmiş ise de, inanmayıp kendisinden mu'cize istemeleri üzerine; Allah, bir kayadan bir dişi deve çıkarmış ve deve derhal yavrulamış; bu hayvanla yavrusuna bakılması Salih Peygamber tarafından kavmine tavsiye olunduğu halde, bunlar deveyi dahi öldürdüklerinden Allah'ın gazabına uğramışlardı. İmana gelen küçük bir kısmın gerisi, mahv ve helâk olmuştu. Hz. Salih (A.S.), bir rivayette Mekke'ye ve bir rivayette de Kudüs'e çekilip orada vefat etmiştir. Enbiya-i Arab'dan olduğu halde Tevrat'ta zikredilmiştir.
SALİH(A) (Salâh. dan) İşe yarar, elverişli, uygun, iyi. Haklı olan, itikatlı, dindar, dinî emirlere uyan. * Faziletli, ehl-i takva olan.
SALİHA Safi gümüş. * İyi, sâlih kimse.
SALİHAT Dine uygun iyi hareketler. Cenab-ı Hakk'ın ve Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ın beğeneceği işler, iyilikler. * Hayır ve hasenat sâhibi müslüman kadınlar.
SALİHÛN Salih kimseler, günahkâr olmayanlar, salihler.
SÂLİK (Sülûk. dan) Bir yolda giden. Belli bir yol tutup giden. * Bir tarikat yolunda olan.
SÂLİKÂN (Sâlik. C.) Sâlikler. Bir tarikata girmiş veya bir şeyhe bağlanmış kimseler.
SÂLİKÛN (SÂLİKÎN) (Sâlik. C.) Sâlikler. Sülûk edenler.
SALİL Demirden çıkan ses. Demir sesi.
SÂLİM(E) Sağlam. * Sıhhatli. Sağ. Noksansız, eksiksiz. * Her türlü tehlikeden uzak olan. Emin ve korkusuz olan. * Gr: Kelimelerdeki harfler bozulmadan cemi' eki katılarak yapılan çoğul hali. Sâlimûn, sâlihât, sâdıkûn, sâdıkât gibi yapılan cemiler. * İçinde harf-i illet bulunmayan kelime.
SÂLİMEN Sağ, sağlam ve sıhhatta olarak. * Emin olarak, emniyetle.
SÂLİMÎN (Sâlim. C.) Sağ, sağlam ve sıhhatta olanlar. Sâlimler.
SÂLİS(E) Üçüncü. * Sâniyenin altmışta biri.
SÂLİSÂT (Sâlise. C.) Sâliseler. Sâniyenin altmışta biri kadar olan vakitler.
SÂLİSEN Üçüncü olarak.
SALİYE Edb: Yeni yılı tebrik maksadıyla sene başında yazılan tarihli medhiye.
SALK Şiddetli ses. * Vurmak. * Hâmile kadının ağrısı tutup bağırması.
SALKAME Azı dişlerinin birbirine dokunması.
SALL Demirlerin birbirlerine sürtünmelerinden çıkan ses.
SALL (C.: Sellât) Dar su yolu.
SALLA (Salli) Duâ olsun, şânı yücelsin meâlinde söylenir.
SALLALLÂHÜ TEÂLÂ ALEYH "Allah (C.C.) onun şanını yüceltsin; duasını, isteklerini kabul etsin; her isteğini versin" meâlinde Peygamberimiz (A.S.M.) hakkında söylenilen duadır.
SALLE (C.: Sılât) Kuru yer. * Deri, cild.
SALM Kesmek.
SALMA' Kesmek.
SALNAME f. Yıllık, senelik.
SALSAL Kuru balçık. Kumla karışıp kurumuş olan balçık. * Çok anırgan eşek.
SALSALE Demirlerin birbirine dokunmaktan ses çıkarmaları.
SALT Bileyi taşı. * Kişinin kendi öz kızı. * Erkek ismi. * Geniş alın. * Vurmak mânâsına mastar.
SALTANAT Kudret, kuvvet. * Hâkimiyet, padişahlık. * Tantana, gösteriş, debdebe. * Şatafatlı hayat. Bolluk. Zenginlik. (Bak: Siyaset)
SALTANAT-I SENİYYE Osmanlı İmparatorluğunun bir adı.
SALUS f. İkiyüzlü, riyakâr.
SALUSÎ f. İkiyüzlülük, riyakârlık.
SALV Uyluk.
SALVELE Peygamberimiz Aleyhissalâtü Vesselâm'a okunan salavat ve dua.
SALY Pişirmek. * Yakmak.
SAM Ölüm, mevt. * Yer altındaki altın damarı. * Gök kuşağı. * Ateş. * Sersemlik hastalığı. * Hazret-i Nuh'un (A.S.) oğullarından birinin ismi.
SA'M Soymak.
SAM'A Küçük kulaklı kadın. (Müz: Asmâ) * Kuvvetlenip olgunlaşan ot.
SAMAHMAH Uzun ve çok yoğun olan madde.
SAMAM Belâ. * Zahmet, meşakkat.
SÂMÂN f. Servet. Zenginlik. * Rahmet. * Dinçlik. * Düzen, tertip. * Bir kimsenin varı-yoğu, serveti.
SÂMÂNSUZ f. Rahat ve huzuru bozan.
SAM'AR Katı şiddetli, şedid.
SAM'ARE Sağlam ve dayanıklı, sert.
SAMD Kasdetmek. * Yüksek yer. * Galiz, yoğun.
SAMECE (C.: Samec) Kandil.
SAMED Her şeyin kendine muhtaç olup, kendisi hiç kimseye ve hiç bir şeye muhtaç olmayan. (Allah) *Pek yüksek, dâim. * Refi' ve âli ve içi dolu şey. * Kavmin ulusu.
SAMEDANÎ Samed olan Allah (C.C.) ile alâkalı. İlahî. Allah'a mahsus.
SAMEDİYET Allah'ın (C.C.) hiç bir şeye muhtaç olmadığı gibi hazinesinden hiçbir şey eksilmemesi ve kudretine de hiç bir şey ağır gelmemesi.
SAMEKMEK Çok kuvvetli adam.
SAMEM Sağırlık.
SAMER Bozulup fena kokmak.
SAMEYAN Sıçramak. * Kalkmak. * Yürekli, cesaretli, kahraman, bahadır kişi.
SAMG Zamk, ağaç sakızı.
SAMGÎ Zamk gibi, zamk halinde olan.
SAMHA Kolaylık. Asânlık. Sühulet.
SAMİ Yüksek, yüce, refi'.
SAMİ Sertlik, katılık. Kuruluk.
SAMİ' İşiten, duyan, dinleyen.
SAMİA Duyma, işitme duygusu, işitme kuvveti.
SAMİD Yükselen, başını kaldırıp göğsünü kabartan. * Hayrette kalan. * Gafil.
SAMİH Cömert, eli açık sahavet sahibi ve civanmert olan.
SAMİÎN (Samiûn) Dinleyiciler. * Bir nevi icraatta alâkadar olmayıp dinleyici olanlar, devam edenler.
SAMİL Kuru, yâbis.
SAMİM İç, asıl, öz.
SAMİM-ÜL KALB Kalbin içi.
SAMİMÂNE f. Samimi olarak. İçten duyarak, riyasızlıkla.
SAMİMÎ İçten, gönülden, candan. * İçli, dışlı.
SAMİMİYET İçten ve kalbden olan sevgi ve bağlılık.(Niyet-i hâlisenin dahi kerameti vardır. Samimiyetin dahi kerameti vardır. Bahusus lillâh için olan bir uhuvvet dairesindeki kardeşlerin içinde; ciddi, samimi tesanüdün çok kerametleri olabilir. Hatta şöyle bir cemaatın şahs-ı manevîsi bir veliyy-i kâmil hükmüne geçebilir. İnayata mazhar olur. M.)
SAMİN(E) Sekizinci.
SAMİN Semiz, yağlı, besili.
SAMİNEN Sekizinci olarak. Sekizinci derecede.
SAMİR Gece toplantıları.
SAMİR Yemişli, meyvalı ağaç.
SAMİRÎ Hz. Musa Peygamber zamanında Yahudileri şirke sevk eden. Hz. Musa'nın (A.S.) bulunmadığı yerde kavmini yaptığı buzağı heykeline taptırmağa çalışan bir yahudi.
SAMİT(E) Susan, sükût eden. * Ses çıkarmaz, sessiz. * Gr: Sessiz harf.
SAMİTE-İ MEYYİTE Ses çıkarmayan ölü. * Hareketsiz. * Haksızlıklar karşısında gayrete gelmeyen, ölü gibi sükût eden.
SAMİTANE f. Sessizce, ses çıkarmaksızın, sâkitane.
SAMİT Tatsız bayat süt. * Tuzsuz ekmek.
SAMKUK Kaba adam.
SAML Katılık, sertlik. * Dimdik olmak. * Pekişip kaskatı olmak.
SAMLAH Kulak deliği. * Kulak kiri.
SAMM(E) Zehirleyen. Ağulu. * Sam Yeli denen öldürücü rüzgâr.
SAMM Sağır olmak. * Şişenin ağzını tıkamak. * Katı, sağlam ve sert madde. * Vurmak.
SAMMA Sesi çıkmayan, sessiz. * Sağır ve dilsiz. * Katı ve son kaya. * Sağlam ve sert yer. * Belâ. * Zahmet, meşakkat.
SAMME (C.: Sevvâm) Zehirli hayvan.
SAMSAM Keskin olmak. * Keskin kılıç. Seyf-ü sârim.
SAMSAME Cemaat, topluluk. * Bölük.
SAMT Susma, sükût.
SAMU İyi olma, afiyet bulma.
SAMUT (Samt. dan) Az konuşan. * Susmuş. Surat asarak susan.
SAMYELİ Sıcak memleketlerde esen bunaltıcı rüzgâr.
SAN f. "Benzer, andırır" mânâlarına gelerek birleşik kelimeler yapılır.
SAN' Sağlam ve muhkem yer.
SAN'A Yemen diyarında bir şehrin adı.
SANABİR Şiddet.
SANADİD Bahadır ve şeci' olanlar. Kahramanlar. İleri gelenler, reisler, padişahlar.
SANADİD-İ KUREYŞ Kureyş'in ileri gelenleri, seraskerleri, büyükleri.
SANADİK (Sunduk. C.) Sandıklar.
SANAİ' (Sania. C.) Tertibli, uydurma işler. Tuzaklar. * Sanayi.
SAN'AT Ustalık, hüner, mârifet.
SAN'AT-ÜT TEDELLİ İlm-i belagatın bir kaidesi. En âlâdan başlayıp ednaya doğru gitme, yukarıdan aşağıya inme san'atı. (Bak: Tedelli)
SAN'ATGER f. San'atçı.
SAN'ATKÂR f. Usta, san'atçı.
SAN'ATKÂRANE f. San'atlı olarak, özenip meharetle yapılmak suretiyle, sanatkâra yakışır şekilde.
SAN'ATNÜMA San'atkârlığını gösteren, san'at gösteren.
SAN'ATPERVERANE f. San'atkârcasına, san'atkârlığına çok kıymet vererek.
SANAVBER Çam fıstığı kozalağı veya onun şeklinde olan. Çam fıstığı.
SANAVBERÎ Kozalak biçiminde. Koni şeklinde.
SAN'AVÎ (San'aviye) San'atlı oluş. San'ata mensub. Muntazam yapılı.
SANAYİ San'atlar.
SANAYİ-İ LAFZİYE Söz ile, lâfızla yapılan san'at şekilleri. (Cinas, tenasüb ve tezad gibi.)
SANAYİ-İ MANEVİYE Mâna delâletiyle olan san'at. (Teşbih ve istiâre gibi.)
SANAYİ-İ NEFİSE Güzel san'atlar. insanın çok hoşuna giden ve çok üstün san'atkârlıkla yapılmış eserler.
SANBUR Yalnız olan hurma ağacı. * Oğlu, kızı, kavmi ve kabilesi olmayan kişi.
SANC Zil.
SANCAK BEYİ Eyalet teşkilâtıyla timar usulünün cari olduğu zamanlarda beş on kazalık yerin mutasarrıfı ile sipahisinin kumandanına verilen addır. Osmanlıların ilk zamanlarında beylere yahut hükümdar evlâtlarına has olarak verilen mıntıkalara "Sancak" denilir, bu sancaklara tasarruf edenlere de "Sancak Beyi" adı verilirdi.
SANCAKDAR f. Sancak taşıyan. Alemdar.
SANCE (C.: Sanecât) Terazi. * Taş.
SAND Bendetmek, bağlamak.
SANDAL (C.: Sanâdil) Büyük başlı deve. * Güzel kokulu bir ağaç.
SANDİD Bela. * Meşakkat, zahmet. * Şiddetli yağmur ve rüzgâr.
SANDUK (C.: Sanadik) Sandık.
SANDUKA Türbelerde mezarların üzerine tahtadan sandık şeklinde yapılan ve üstüne yeşil çuha örtülen yerin adıdır. Kadın sandukaları düz olduğu halde, erkek sandukalarının baş tarafına bir ağaç konarak üzerine kavuk, taç, sikke gibi sağlığında giydikleri başlık konurdu. Açık mezarlıklarda sandukalar taştan yapılır, baş ve ayak uçlarına taş dikilerek baştakinin üzerine kitabe yazılırdı. (O.T.D.S.)
SANDUKÇE f. Küçük sandık.
SANDUKKAR Veznedar.
SA'NEB Başı küçük olan kimse. Küçük başlı kişi.
SANEM Kâfirlerin, önünde ibadet ettikleri heykel, put. * Mc: Çok güzel olan. * Putperestlerin İlâhı.
SANEM-HANE f. Tapınak, puthane.
SANEM-PEREST f. Puta tapan.(Sanem-perestliği şiddetle Kur'an men'ettiği gibi, sanem-perestliğin bir nevi taklidi olan suret-perestliği de meneder. Medeniyet ise; suretleri kendi mehasininden sayıp Kur'ana muaraza etmek istemiş. Halbuki gölgeli, gölgesiz suretler, ya bir zulm-ü mütehaccir veya bir riya-yı mütecessid veya bir heves-i mütecessimdir ki; beşeri zulme ve riyaya ve hevaya, hevesi kamçılayıp teşvik eder. S.)
SA'NET Et yağı. * Yağ.
SANEVBER (Bak: Sanavber)
SANEVÎ İkinci. İkinci derecede.
SANİ' (Sun'. dan) Sanatkârca yapan. Yaratan. San'at eseri olarak meydana getiren. İşleyen, yapan. (Allah)
SANİ'-İ HAKİKÎ Doğrudan doğruya, hiç bir şeye muhtaç olmadan her şeyin aslını, esasını ve teferruatını yapan, yaratan. Allah (C.C.).
SÂNİ'-İ HAKÎM Hikmet sâhibi olan yaratıcı. Allah (C.C.)
SANİ' Görülen iş.
SANİ İkinci.
SÂNİ AŞER Onikinci.
SANİA Uydurma, düzme. Tuzak, hile. * İş, amel, fiil.
SANİFE Bez kenarı.
SANİH Mübarek fiil, iyi iş.
SANİHA Zihne gelen fikir. Mütâlâa. Çok düşünmeden gelen fikir.
SANİHA-ÂRÂ f. Hatıra gelen, akla gelen.
SANİHÂT (Sâniha. C.) Çok düşünmeden akla, fikre gelen şeyler. (Bak: Sünuh)
SANİ'İYYET Ustaca ve tertibli yapıcı oluş. Sâni'lik.(Eğer eşya kendi nefislerine isnad edilirse, herbir zerreye bir uluhiyet lâzımdır. Meselâ, Ayasofya'nın bânisi inkâr edildiği takdirde her bir taşı Mimar Sinan olması lâzım geliyor. Öyle ise kâinatın Sânia olan delâleti, kendi nefsine olan delâletinden daha vâzıh, daha zâhir, daha evlâdır. Öyle ise kâinatın inkârı mümkün olsa bile, Sâniin inkârı mümkün değildir. M.N.)
SANİYE Dakikanın altmışta birisi. Çok kısa bir zaman.
SA'NİYE Takkenin tepesi.
SANİYE (C.: Sevâni) Su taşıyan deve. Su yükledikleri ve su çektirdikleri deve.
SANİYEN İkinci olarak. İkinci derecede.
SANSÜR Fr. Neşr olacak şeylerin (kitap, film veya mektubların) hükümetçe kontrol edilmesi işi.
SANTİT Ulu, kerim kişi.
SANTRİFÜJ yun. Merkezden uzaklaşan kuvvet. Merkezkaç kuvvet. (Bak: Kuvve-i an-il merkeziye)
SANVAN (Sunvân) (C.: Esvane) Kaftan. * Giyecek eşyaların muhafaza edildiği dolap veya sandık.
SAR f. Yer, mekân bildiren, birleşik kelimeler yapılan bir ek'tir. Bir şeyin kesretle bulunduğunu gösterir. Meselâ: Kühsar $ : Çok dağlık yer.
SAR İntikam, öç.
SAR' Düşmek. * Yıkıp yere çalmak. * Edb: Şiirin beytini iki mısra' veya iki kafiyeli yapmak. * Tıb: Bir hastalık ki, teneffüs cihâzını his ve hareketten meneder.
SA'R Katil zehiri. * Kısa boylu adam. * Küçük hıyar. * Yaban soğanının kökü.
SA'R Ateşin alevlenmesi.
SARA f. Hâlis, saf, katıksız. *Hz. İbrahim'in (A.S.) birinci zevcesinin ismi.
SAR'A Tıb : Bir nevi baygınlık hastalığı.
SARA Rengi değişmiş olan su.
SARA' Sararmış hanzal otu.
SARAD Yer bağırsağı.
SARAH Her şeyin hâlis ve safisi.
SARAHAT Sarih olmak, zâhir olmak. Açıklık. * Kaymağı alınmış süt.
SARAHATEN Açık ve sarih olarak. Açıktan açığa.
SARAMET Yiğitlik, mertlik.
SA'RAN (SA'REVÂN) Koyunun memesinin etrafında olan ve memeye benzeyen sivilceler.
SARARÎ (C.: Sarariyyûn) Gemici.
SARASIR (Sarsar. C.) şiddetli ve gürültülü rüzgârlar.
SARASIRA Şam vilâyetinde yetişen bir otun adı.
SARAT Suyun çok durmaktan dolayı renginin ve kokusunun değişmesi.
SARAY (Seray) f. Büyük kimselerin veya padişahların oturduğu yüksek ve büyük bina. Büyük, muntazam ve tantanalı konak, ev.
SARB (SAREB) Sütü birbiri üstüne sağmak. * Bevlini hapsetmek. * Çok ekşimiş süt. * "Zamk-ı talh" denilen ağaç sakızı.
SARBAN f. Deve sürücüsü. Deveci.
SARD Nüfuz etmek, sözü geçer olmak. * Katıksız, saf, hâlis. * Soğuk.
SARDAH (SIRDÂH) Düz yer. * Sahrâ, çöl.
SARE (Sayr : Olmak. dan) Oldu (meâlinde fiil).
SARE Cemaat, topluluk.
SARE (C.: Savâr) Hâcet, ihtiyaç. * Susuzluk.
SARF (C.: Süruf) Harcama, masraf, gider. * Fazl. * Hile. * Men etme. Bir kimseyi yolundan ve işinden ayırıp başka tarafa yöneltme. * Farz. * Gr: Bir lisanı meydana getiren kelimelerin değişmesinden, birbirinden türemesinden bahseden ilim şubesi. Kelime bilgisi. Kelime şekli bilgisi. Morfoloji. Tasrif çeşitlerini, isim ve fiil nevilerini öğreten ilim. * Para bozma.
SARF-I MEHÂRET Maharet sarfetme.
SARF-I NAZAR Bir şeyden vazgeçme, cayma. * Nazar-ı itibare almama.
SARF-I ZİHN Akıl sarfetme, akıl harcama.
SARFE Boncuk. * Nurlu bir yıldız ismi.
SARFE MEZHEBİ Kur'an-ı Kerim'in mu'cize olduğuna dair ikinci mercuh bir mezheb ismi.(İ'caz-ı Kur'an'da iki mezheb var. Mezheb-i ekser ve râcih odur ki, Kur'an'daki letaif-i belâgat ve mezaya-yı meâni, kudret-i beşerin fevkindedir.İkinci mercuh mezheb odur ki:Kur'an'ın bir suresine muâraza, kudret-i beşer dâhilindedir. Fakat Cenab-ı Hak, mu'cize-i Ahmediye (A.S.M.) olarak men etmiş. Nasıl ki bir adam ayağa kalkabilir, fakat eser-i mu'cize olarak bir Nebi dese ki: "Sen kalkamıyacaksın." O da kalkamazsa, mu'cize olur. Şu mezheb-i mercuha, Sarfe Mezhebi denilir. Yâni Cenab-ı Hak cin ve insi men'etmiş ki; Kur'an'ın bir suresine mukabele edemesinler. Eğer men'etmeseydi, cin ve ins bir suresine mukabele ederdi. İşte bu mezhebe göre "Bir kelimesine de muâraza edilmez" diyen ulemânın sözleri hakikattır. Çünkü mâdem Cenab-ı Hak i'caz için onları men'etmiş, muârazaya ağızlarını açamazlar. Ağızlarını açsalar da, izn-i İlâhî olmazsa, kelimeyi çıkaramazlar. M.)
SARFÎ (Sarfiye) Masrafa, sarfa ait, gidere dair. * Gr: Sarf kaidesine dair, gramere ait, dilbilgisiyle ilgili.
SARFİYYAT Masraflar, giderler.
SARF U NAHİV Dilbilgisi. Gramer.
SARH (C.: Suruh) Büyük köşk, yüksek yapı.
SARHA Çağırmak, bağırmak, feryad etmek.
SÂRIK (Sârıka) Çalan, hırsızlık yapan. Hırsız.
SÂRIKANE f. Hırsız gibi, hırsızcasına.
SARİ (Sâriye) Sirayet eden, bulaşıcı, geçici olan. Genişleyip başkasına da geçmeğe, yayılmağa müstaid olan.
SARİ f. Süren, sürücü.
SARİ' Düşmüş. Yere düşmüş sar'alı kimse.
SAR'Î Sar'a hastalığı ile ilgili.
SARÎ (C.: Surrâ) Gemici.
SARİB Yol, tarik.
SARİF (Sarf. dan) Değiştiren. * Harcayan, sarf eden.
SARİF Kapı gıcırtısı. * Diş gıcırtısı. * Makara sesi.
SARİFE (C.: Savârif) Değişiklik. Değişme.
SARİH Kurtaran, maded veren. İmdad eden. * Çağırılan, kendisinden meded beklenen. * Meded isteyen.
SARİH Açık, belirli âşikâr. Sâf ve hâlis olan.
SARİHAN Açık ve belirli olarak. Açıkça. Meydanda ve âşikâr olarak.
SARİK (Bak: Sârık)
SARİM Kesen, kesici. * Şecaatlı.
SARİM Kesilmiş. * Biçilmiş ekin, döğülmemiş harman.
SARİME Ekini biçilmiş yer.
SARİR (Kapı, kalem vs. de) Cızırtı, gıcırtı.
SARİR-İ HÂME Kalem cızırtısı.
SARİYE (C.: Sevari) Direk. * Gece yağmur yağdıran bulut.
SARM (Surm) Bağ kesmek. Meyve toplamak. Bir şeyi kökünden ayırmak.
SARMA' Susuz sahra. Suyu olmayan çöl.
SARNIÇ (Bak: Sahrınç)
SARR Sevindiren, sürura sebeb olan.
SARR Kesenin ağzını bağlamak. * Hıfzetmek. * Cem'etmek, toplamak. * Yukarı kaldırmak. * Zammetmek, artırmak.
SARRAF Sarfeden. Para işleri ile uğraşan. * Cevherci, kuyumcu. Cevherin kıymetini san'atı ile azaltan veya çoğaltan.
SARRAFÂN (Sarraf. C.) Sarraflar.
SARRAM Ham deri satıcısı.
SARRAR Orak kuşu denilen ve yaz sıcaklarında öten bir hayvan.
SARRE Kapı, kalem ve semer cızıldaması. * Çağırıp söylemek. * Sayha, yüksek ses.
SARSAR Gürültü ile gelen pek soğuk rüzgâr, yel. Kasırga. * Ağustos böceği.
SARSARA Doğan sesi. * Horoz sesi.
SARSARANİ (C.: Sarsaraniyyât) Bir deve cinsi. * Bir cins balık.
SARUC Alçı. * Hamam otu.
SARY Kalem ve kapı cızıltısı.
SA'SA Dağılmış develer.
SA'SA İnci, sedef.
SA'SAA Keçiyi sağmak için çağırmak.
SA'SAA Perakende etmek, dağıtmak.
SA'SAE Köpek eniğinin gözü açılmadan gözünü depretip bakmak istemesi.
SASANİLER İran'da ikibin yıl önce devlet kuran bir sülâledirler. İlk meşhur hükümdarları Erdeşir'dir. Devleti kuvvetlendirdi ve Doğu Anadolu'yu Romalılardan aldı. Ünlü pâdişahlarından ve âdil ismi ile tanınan Nuşirevan İslâmiyetten önce yaşamıştır. Altıyüz seneden ziyade devletleri devam eden Sâsâniler, İslâmiyetin karşısında sarsılmışlar, nihayet 636'da Nihavend muharebesi ile ortadan kaldırılmışlardır.
SA'SEA Âciz olmak. * Sözünde kasır olmak.
SASİM Kara ağaç. * Abnus ağacı.
SAT' Yüksek olmak. Kesmek, kat'etmek.
SA'TER Güvey otu. * Kekik otu.
SA'TERÎ şen ve keyifli kimse. * Kekik otu ile alâkalı. * Soytarı.
SATH (Bak: Satıh)
SATH-I ARZ Yer yüzü. Ruy-i zemin.
SATH-I DERYA Denizin yüzü.
SATHEN Dış yüzden, dıştan.
SATHÎ Görünüşe göre, derinliğine dalmadan, üstünkörü olarak, satha dâir ve âit.
SATHİYÂT Sathi ve âdi şeyler.
SATHİYYEN Dıştan, dış yüzden. * Üstten. Derinleştirmeden.
SATI' (Sâtı'a) Yükselerek meydana çıkan. * Yükselerek görünen. Nur saçan. Parlak.
SATIH Düz. Bir şeyin dış yüzü, üstü. * Evin damı. * Yayıp döşemek. * Genişlik.
SATİ Adımlarını geniş atan at.
SATİH (Bak: Şıkk)
SATİM (C.: Sutem) Galiz, kaba.
SATİR Setreden, örten, kapatan. * Günahları, kusurları örten.
SATİT Ses. * Topluluk, cemaat.
SATL Kova, tas, küçük leğen.
SATR (C.: Sutur) Satır. Yazı sırası.
SATRANÇ 32 taşla, 64 haneli bir tahta üzerinde, iki kişi arasında muhakemeye dayanılarak oynanan ve meşru olmayan bir oyundur.
SATT Cemaat, topluluk. * Cesediyle tokuşmak. * Kovmak, def'etmek. * Zor bir işe giriftar etmek.
SATUR (C.: Sevâtir) Satır, büyük bıçak.
SATUR Satır.
SATV Yürürken sıçramak.
SATVET Ezici kuvvet. Hışım ve şiddetle kavrayıp almak. Birisinin üzerine şiddetle sıçramak ve hamle etmek. * Zorluluk.
SAUD İnişli ve yokuşlu yer.
SAUR Ocak. Fırın.
SAUT Enfiye gibi burna çekilen ilâçlar.
SAV Vatan. * Niyyet.
SAV' Perâkende etmek, dağıtmak, parça parça yapmak.
SA'V Duymak. İşitmek. * Zayıf adam. * Serçeden küçük bir kuş.
SAVAB Doğruluk. Yanlış olmayan. Doğru dürüst.
SAVABDİDE f. Doğru ve haklı görülmüş. Beğenilmiş.
SAVAB-ENDİŞ Düşünce ve görüşü doğru olan.
SAVAB-NÜMA f. Doğruyu gösteren.
SAVAFIK Havadis. * Yeni meydana gelen şeyler.
SAVAİK Saikalar, yıldırımlar.
SAVAİK-İ RAHMET Rahmet yağmur ve yıldırımları.
SAVALİC Cirit oynanan eğri sopalar.
SAVARIM (Sârım. C.) Keskin kılıçlar.
SAVARİF (Sârife. C.) Değişmeler. Değişiklikler.
SAVARİF-İ DEHR Dünya değişiklikleri.
SAVAT (Aslı: Sevâd'dır) Gümüş üstüne kurşunla yapılan kara kalem nakışlar. * Derede hayvanlara su içirilen yer.
SA'VAT (Sa've. C.) Kuyruk sallıyan kuşlar.
SAVB Taraf, cihet, yön. * Dökülmek, nüzul etmek. * Savab. Doğruluk, dürüstlük.
SAVB-I ÂLÎ Yüksek taraf.
SAVB-I HAK Hak ciheti.
SA'VE (C.: Sa'vât) Kuyruk sallıyan kuş.
SAVER Eğri boyunlu olmak.
SAVG Batmak, * Kuyumculuk yapmak.
SAVH Yarmak. * Ayırmak. * İşitmek, duymak.
SAVİ Kuru, yâbis.
SAVL Saldırma, atılma. Saldırış, atılış.
SAVLEC Misk. * Gümüş.
SAVLECAN (C.: Savâlic) Cirit oynanılan eğri sopa.
SAVLET Saldırma. Ani ve şiddetli atılış.
SAVM Oruç. İkinci fecirden başlıyarak güneşin batmasına kadar yemekten, içmekten ve cinsi mukarenetten nefsi men'etmek suretiyle yapılan ibâdet.
SAVM-I DAVUDÎ Bir gün oruç tutup bir gün iftar etmek.
SAVM-I DEHR Aralıksız, bir sene mütemadiyen nehyedilen bayram günlerinde dahi iftar edilmeksizin oruç tutmağa denir. Bu nevi oruç bayram günleri tutulmazsa câizdir.
SAVM-I VİSAL İki gün iftar etmeden oruç tutmak. (Bu, zaruret olmadan mekruhtur)
SAVMAA (Savmea) (C.: Savâmi') İbadet yeri, hususan Yahudilerin ibadet ettikleri yer. * Hücre.
SAVN Koruma, muhafaza, sıyanet.
SAVR (C.: Savâri) Hamle yapmak. * Parçalamak, pâre pâre etmek. * Bir yerde toplanmış küçük hurma ağaçları.
SAVRE Uyuza benzer bir hastalık.
SAVT Ses. Bağırmak.(Şeriatça bazı savtlar helâl, bazıları da haram kılınmıştır. Evet ulvi hüzünleri, Rabbani aşkları iras eden sesler helâldir. Yetimâne hüzünleri, nefsanî şehevâtı tahrik eden sesler, haramdır. Şeriatın tayin etmediği kısım ise, senin ruhuna, vicdanına yaptığı te'sire göre hüküm alır! İ.İ.)
SAVT-I BÜLEND Yüksek ses.
SAVT-I HAZİN Hüzünlü ses.
SAVT (C.: Siyât-Esvât) Kamçı, kırbaç. * Bir şeyi diğerine karıştırmak.
SAVT-I AZAB Daima elem verici azab.
SAVTAL Havuç cinsinden çöğender adı verilen bir bitki.
SAVVAG Kuyumcu.
SAVVANE (C.: Savân) Bir cins çakmak taşı.
SA'Y Çalışma, Çalışıp çabalama. Gayret sarfetme. Bir maksadın meydana gelmesi için elden geleni yapma. * Hızlı yürüme. * Cür'et etme. * Ziyaret etme. * Gammazlık yapma. * Ist: Hac veya Umre'de Safâ ile Merve arasında usulüne göre yedi defa gelip gitmektir. (Bak: Himmet)
SA'Y-İ BELİĞ Emek harcayarak gereği gibi çalışma.
SA'Y-İ DİMAĞÎ Kafa çalışması, fikrî çalışma.
SAY' Suyun akması.
SAYADİD Belâ. * Zahmet, meşakkat.
SAYAKILE (Saykal. C.) Cilâ yapanlar, cilâcılar. * Cilâ âletleri.
SAYARİF (Sayrefî. C.) Sarraflar. * Kurnaz ve işini bilir kimseler.
SAY'ARİYYE Boyunda olan işaret.
SAYASİ (Sisâ. C.) Dağın uçları. * Herhangi bir şeyin asılları. * Çulha tarakları. * Muhkem ve yüksek kaleler.
SAYB İnmek.
SAYD Av. Avlanmak, sayda gitmek, ava gitmek.
SAYD-I MAHÎ Balık avı.
SAYDA' Çömlek yapılan toprak. * Kaba ve galiz yer. * Belde ismi.
SAYDANİ Bir küçük canlı. * Tilki. * Mülk.
SAYDELAN (C.: Sayâdile) Boncuk ve hırdavat satan çerçi.
SAYDELANÎ Boncukçu, çerçi.
SAYDELE Eczahane.
SAYDELÎ Eczacı.
SAYDENANİ Bir küçük canlı.
SAYDGÂH f. Av yeri.
SAYDGER f. Avcı. Sayyad.
SAYE f. Gölge. * Mc: Himaye, sahip çıkma, koruma. * Muavenet, yardım.
SAYE-İ MEDİD Uzun gölge.
SAYE (C.: Sâyât) Koyun yatağı. Nişan için dikilen taş. Yolun tanınması için bir yere yığıp höyük yapılan taş.
SAYE-BAN Gölgelik. Büyük çadır. Şemsiye. * Mc: Koruyan, himaye eden.
SAYED Başını yukarı kaldırıp kibirlenmek ve sağına soluna iltifat etmemek.
SAYE-DAR f. Gölge eden, gölgesi olan, gölgeli. * Sâhip çıkan, koruyan, himâye eden.
SAYE-ENDAZ f. Gölge salan. * Mc: Koruyuculuk eden, himâyecilik yapan.
SAYE-FİKEN Gölge düşüren.
SAYE-GÂH f. Gölgeli yer. Gölgelik.
SAYE-GÜSTER f. Gölge eden. * Koruyan, muhafaza ve himaye eden.
SAYE-HAH Koruma ve himaye isteyen.
SAYEHAN Çağırmak.
SAYE-NİŞİN f. Gölgede oturan. * Bir şeyin gölgesine sığınan. Korunan, himaye gören.
SAYE-PUŞ Ağaçlık, gölgelik.
SAYE- ZAR f. Gölgelik.
SAYF Yaz, yaz mevsimi.
SAYFÎ Yaza ait. Yaz mevsimiyle alâkalı.
SAYFİYE Yazlık. Gezinecek ve yazın yaşanacak yer.
SAYFUFET Udûl etmek. Yoldan çıkmak, vazgeçmek.
SAYH(A) (C.: Siyâh) Çağırış. Çığlık. Feryad. Nâra. * Azab, eziyet.
SAYHA-İ GURÂB Karga bağırışı.
SAYHED Uzun.
SAYHUD Çok sıcak olan gün.
SAYİBE (C.: Siyeb) Adak için ayrılıp üstüne binilmeyen ve sütü içilmeyen dişi deve. * "Ümm-ül bahire" adı verilen ve peşpeşe üç dişi deve doğuran deve. Bu deveye de binilmez, sütü sağılmaz. Yabana salarlar, ölünceye kadar gezer.
SAYİDE f. Eskimiş, yıpranmış. * Ezilmiş, sürülmüş.
SAYİFE (C.: Sayifât) Ufak, yumuşak kum.
SAYİFET Rum gazası. (Çünki çok yağmurlu ve karlı yer olduğundan yaz günlerinde gaza yaparlardı.)
SAYİL Alında olan beyazlık. * Burun kamışı.
SAYİME (C.: Sevâyim) Yılın ekserinde yabanda yürüyen davar.
SAYİR Bakan, seyreden. Seyredici.
SAYİS (Siyaset. den) At uşağı, seyis. Koyun güdücü.
SAYİS-HANE f. Üzerine yük yüklenip yolcunun da bindiği hayvan.
SAYK (Bak: Sıyk)
SAYKAL Cilâ. Cilâ yapan âlet. Parlatan. * Kılıç bileyen.
SAYKAL VURMAK Cilâ vurmak, parlatmak.
SAYKALZEDE f. Cilâlı. Cilâlanmış.
SAYKALZEN f. Yaldızcı.
SAYLEM Zorluk, meşakkat.
SAYREF (C.: Seyârif) Sarraf. * İşini, çıkarını, hesabını bilir, kurnaz kimse.
SAYREFÎ (C.: Sayârife) Sarraf.
SAYREM Bir lokma yemek.
SAYRURET (Sayr. dan) Bir hâlden diğer hâle intikal etmek. Bir şeyin bir şeye dönmesi. * Olmak, edilmek. * Vücud, kevn.
SAYSA Ham hurma çekirdeği. * İçi boş olan hanzal tanesi.
SAYYAD Avcı, avcılık yapan.
SAYYAD-I BÎ-İNSAF f. İnsafsız avcı.
SAYYAG (Sıyâgat. dan) Kuyumcu.
SAYYERE (Sayruretin fiili) Oldu, olur (meâlinde).
SAYYİB Yağmur veren bulut.
SAYYİHANÎ Medine hurmalarından bir cins.
SAYYUR Bir işin âkibeti, sonu, neticesi, serencâmı. * Akıl, fikir.
SAZ f. (Sâhten: Yapmak mastarından emir köküdür) Eden, yapan, uyduran, düzen mânalarına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Evham-saz $ : Evham veren.
SAZ f. Kamış. * Bir çalgı âleti. * Takım, silâh, edevat. * Ustalık. * At takımı. * Düzen, tertip, sıra. * Öğrenme. * Kuvvet, kudret. * Menfaat. * Benzer, misil, eş. * Hile.
SAZEC (C.: Sevâzic) Sâde, basit.
SAZENDE (C.: Sâzendegân) f. Çalgıcı. * Düzenleyici, yapıcı.
SAZÎ f. Düzenleyicilik, yapıcılık.
SAZKÂR f. Uygun, muvafık.
SAZKÂRÎ f. Uygunluk, muvafakat.
SE Kur'an alfabesinin dördüncü harfidir. Ebced hesabında 500 sayısının karşılığıdır.
SE f. Üç.
SEA Güç, iktidar.
SEAB (C.: Sâbân) Sel yolu. Su akıtmak mânasına mastar.
SEABİB Salya.
SEABİB (Su'bub. C.) Saf su akan yerler.
SEABİN (Su'bân. C.) Büyük yılanlar, ejderhalar.
SEAF Devenin ağzında olan bir hastalıktır ve burnunun ve gözlerinin kılları dökülür. O devenin erkeğine esaf, dişisine nâfâ denir. * Tırnağın çevresinin kopup ayrılması.
SEALİL (Sü'lul. C.) Memeler. * Vücudda meydana gelen siğiller.
SEAM Bir çeşit deve yürüyüşü.
SEARİR Bir ot cinsi. * Burun içinde olan yarık.
SEAT Kokmak.
SEB' (Seb'a) Yedi.(7)
SEB'A-İ SEYYARE Yedi seyyar yıldız.
SEB' İçmek için şarap satın almak. * Yakmak. * Bir kimseyi değnek veya kamçı ile dövmek.
SEB' Yırtmak. * Parçalamak. * Kahretmek. * Sökmek.
SE'B Tuluk. * Genişletmek. * Boğmak.
SEBAHAT (Bak: Sibâhat)
SEBAİK (Sebika. C.) Eritilip kalıplara dökülmüş mâdenler. Külçeler.
SEBAK (C.: Esbâk) Ders. * Yarış. * Koşu yapanların aralarında koydukları ödül.
SEBAK-ÂMUZ f. Ders arkadaşı.
SEBAK-DAŞ f. Ders arkadaşı.
SEBAK-GÂH f. Ders öğrenilen yer. Mekteb, medrese.
SEBAK-HÂN f. Ders okuyan, talebe.
SEB'A SEMAVAT Yedi kat gökler.(Üçüncü Mes'ele: kelimesi hakkındadır.Ey arkadaş! Semavatın dokuz tabakadan ibaret olduğu, eski hikmetin hurafelerinden biridir. Onların o hurafe-vâri fikirleri, efkâr-ı âmmeyi istilâ etmişti. Hattâ bazı müfessirler, bazı âyetlerin zâhirini onların mezheblerine meylettirmişlerdir. Hikmet-i cedide ise, feza denilen şu boşlukta yalnız yıldızların muallâk bir vaziyette durmakta olduklarına kaildir. Bunların mezhebinden semavatın inkârı çıkıyor. Ve bu iki hikmetin birisi ifrata varmışsa da, ötekisi tefritte kalmıştır. Şeriat ise, Cenab-ı Hakk'ın yedi tabakadan ibaret semavatı halketmiş olduğuna hâkimdir ve yıldızların da balık gibi o semalar denizlerinde yüzmekte olduklarına kaildir. Hadis ise, semanın $ den ibaret bulunduğunu emrediyor. Şu hak olan mezhebin, "Altı Mukaddeme" ile tahkikatını yapacağız.Birinci mukaddeme: Şu geniş boşluğun Esir ile dolu olduğu, fennen ve hikmeten sâbittir.İkinci Mukaddeme : Ecram-ı ulviyenin kanunlarını rabteden ve ziya ve hararetin emsalini neşr ve nakleden fezayı doldurmuş bir madde mevcuddur.Üçüncü Mukaddeme: Madde-i Esiriyenin, yine Esir olarak kalmak şartiyle, sâir maddeler gibi muhtelif teşekkülâtı ve ayrı ayrı nevi'leri vardır. Buhar ile su ve buzun teşekkülâtları gibi.Dördüncü Mukaddeme: Ecram-ı ulviyeye dikkat edilirse, tabakaları arasında muhalefet görünür. Evet, yeni teşekküle ve in'ikada başlamış milyarlarca yıldızlardan ibaret Kehkeşan ile anılan tabaka-i Esiriye, sabit yıldızların tabakasına muhaliftir. Bu da, manzume-i şemsiyenin tabakasına ve hâkeza yedi tabakaya kadar birbirine muhalif tabakalar vardır.Beşinci Mukaddeme: Araştırmalar neticesinde sâbit olmuştur ki: Bir maddede teşkil, tanzim, tesviyeler vâki olursa, birbirine muhalif tabakalar husule gelir. Bir mâdenden kül, kömür, elmas meydana gelir; ateşden alev, duman husule gelir. Müvellidülmâ' ile Müvellidülhumuzanın imtizacından su, buz, buhar tevellüd eder.Altıncı Mukaddeme: Şu müteaddid emarelerden anlaşıldı ki; semavat müteaddittir; şeriat sahibi de, yedidir demiştir; öyle ise yedidir. Maahaza yedi, yetmiş, yediyüz sayıları arab üslublarında kesret için kullanılır.Arkadaş! Pek geniş bulunan Kur'an-ı Kerimin hitablarına, mânalarına, işaretlerine dikkat edilmekle bir âmiden tut bir veliye kadar bütün tabakat-ı nâsa ve umum efkâr-ı âmmeye olan müraatları, okşamaları fevkalâde hayrete, taaccübe mucibdir.Meselâ: $ kelimesinden bazı insanlar havâ-i nesimiyyenin tabakalarını fehmetmiştir; öbür bazı da, arzımız ile arkadaşları olan hayattar küreleri ihata eden nesimî küreleri fehmetmiştir; bir kısım da seyyarât-ı seb'ayı fehmetmiştir; bir kısmı da, manzume-i şemsiye içinde Esirin yedi tabakasını fehmetmiştir; bir kısım da, şu bildiğimiz manzume-i şemsiye ile beraber altı tane daha manzume-i şemsiyeyi fehmetmiştir; bir kısım da Esirin teşekkülâtı yedi tabakaya inkısam ettiğini fehmetmiştir.Hülâsa : Herbir kısım insanlar, istidatlarına göre feyz-i Kur'an'dan hisselerini almışlardır. Evet Kur'an-ı Kerim, bütün şu mefhumlara şâmildir diyebiliriz. İ.İ.)
SEBAT Yerinden oynamamak, dayanmak. Kararlı olmak. * Sözde durmak, ahde vefâ etmek. İman ve İslâmiyete hizmette, Allah'a ibadet ve taatta sâbit ve berkarar olmak. * Bir meslekte, meşru bir kanaatte veya bir fikirde kararlı bulunmak, sağlamlık göstermek.
SEBATA Saçın kıvırcık olmayıp sarkık olması.
SEBATÎ Sebatlılık. Sözünde ve kararında durma.
SEBATKÂR f. Sağlam, yerinden oynamaz. * Ahdine, vefakârlığına sâdık ve sağlam olan.
SEBAYA (Sebbî. C.) Harbde esir düşenler.
SEBB Küfür, küfran. Sövüp saymak.
SEBBAB (Sebb. den) Çok küfür eden. Küfürbaz.
SEBBABE Şehâdet parmağı. Sağ elin baştan ikinci parmağı.
SEBBABEGEZÂ f. Şaşarak parmağını ısıran.
SEBBAH (Sibahat. dan) Suda yüzen, yüzücü. * Yüzgeç.
SEBBAHE Yüzücü kuşlar sınıfı.
SEBBAK Eritip kalıba döken, eritici.
SEBBETMEK Söğmek, sövüp saymak.
SEBC (C.: Esbâc) Orta vasat.
SEBCA' (C.: Sübuc) Karnı büyük olan kadın. (Müz: Esbec)
SEBE' (Sebâ) Hazret-i Süleyman Aleyhisselâm'ın mucizesi sonunda imana gelen ve onunla evlenen Belkıs'ın Yemen'de hükmü altında bulundurduğu mâmur şehrinin ismi. * Bir Arab kavminin adı. * Bir devlet ismi. * Bir şahıs adı.
SEBE' SURESİ Kur'an-ı Kerim'in 34. Suresi olup Mekkîdir.
SEBE Yaşlılıktan dolayı bunamak.
SEBEB Vâsıta. Âlet. * Alâka. * Bahane. * Edb: Harekeli bir harf ile sâkin bir harften veya iki harekeli harften meydana gelen parça. (Bak: Esbab, Esbabperest)
SEBEB-İ HİLKAT Yaratılışa sebeb ve gaye, yaratılışa vâsıta ve âlet olan.(... Nasıl ki O Zât, hidayetiyle saadet-i ebediyenin sebeb-i husulü ve vesile-i vüsulüdür. Öyle de duasıyla, niyazıyla o saadetin sebeb-i vücudu ve vesile-i icadıdır. S.)
SEBEB-İ VÜCUD Varlık sebebi. Var olmanın sebebi ve gayesi.
SEBEBİYET İcab ettirme, sebep olma.
SEBED Sepet. * Az saç, kıl. Başta az tüy olması.
SEBEHLEL Bâtıl, boş, abes.
SEBEL Tıb: Bulanık görme hastalığı. * Göze inen perde. * Buluttan çıkıp da henüz yere ulaşmamış yağmur. * Buğday başı.
SEBELE Bıyık.
SEBENTA Çeri, öncü. * Ayı.
SEBET Kıvırcık olmayan saç.
SEBET Hüccet, delil.
SEBETE (C.: Sebât) Ot, nebat, bitki. * Otu çok olan yer.
SEBG (SÜBUG) Nimet bolluğu. * Olgunlaşmak, kemâle yetişmek. Tamam olmak.
SEBH Genişlik. * Hafiflik.
SEBH Atın seğirtmesi. * Sür'atle gitmek. * Maaşında tasarruf etmek. * Suda yüzme.
SEBHA Ot yetişmeyen yer. * Şap taşının çıktığı yer. * Tuzla
SEBHALE " Sübhânallah" demek.
SEBİ (C.: Sebâyâ) Savaşta esir düşen kimse.
SEBİBE (C.: Sebâib) Atın alın kılı, yele ve kuyruğu. * İnce keten bezi parçası.
SEBİC(E) Yatık veya sekik adı verilen, ağzı dar şarap testisi. * Gecelik.
SEBİD Başa yağ sürmeyi terketmek.
SEBİH Kuş yeleğinin kopup düşeni. * Pamuk ve yün atıldıktan sonra dürüp eğirmek için koydukları bez parçası.
SEBİHA Gecelik. Geceleyin giyilen elbise.
SEBİKE Eritilerek kalıba dökülmüş şey, külçe. Kalıba dökülmüş altın veya gümüş. * Hafif, küçük.
SEBİKE-İ HAK Hak külçesi. * Mc: İşlenmemiş külçe halindeki altın kıymetinin zâhiren görünmemesi gibi; hakkın bâtıl ile mücadelesinin olmadığı zamanda, hakkın kıymet ve lüzumu derecesinin bir cihette bilinememesi.
SEBİKE-İ ZEHEBİYE Altun külçesi.
SEBİL Açık ve büyük yol. Büyük cadde. * Allah rızası için su dağıtılan yer.
SEBİLHANE f. Sebil olarak su dağıtılan yer.
SEBİLULLAH Allah (C.C.) yolu. Karşılıksız. Allah rızası.
SEB'ÎN Yetmiş.
SEB'ÎNE MERRE Yetmiş defa.
SEBİN Bir dağın adı.
SEBİR Mekke civarında bir dağın adıdır.(Resul-i Ekrem (A.S.M.), Mekke'den hicret ettiği ve küffarlar takibe çıktıkları vakit, Sebir namındaki dağa çıktılar. Sebir dedi: "Yâ Resulallah, benden ininiz! Korkarım, benim üstümde sizi vururlarsa Allah beni tâzib eder. Onun için korkarım." Cebel-i Hira çağırdı: "Yâ Resulallah ileyye: Bana gel". Bu sır içindir ki ehl-i kalb Sebir'de havf ve Hira'da da emniyeti hissederler. Bu misalden anlaşılır ki: O koca dağlar birer müstakil abddir, müsebbihdir ve vazifedardırlar. Peygambe'ri (A.S.M.) tanır ve severler, başıboş değillerdir. M.)
SEBİR Suret. * Renk. * Asıl. * Heyet.
SEBİT Aklın sabit olması, aklın durması.
SEBK İleri geçme, ilerleme. Öne göçme. * Vâki olma. * Koşuda kazanan hayvan.
SEBK Bir şeyi eritme. Kalıba dökme. * Edb: İbarenin tarz ve terkibi.
SEBK-İ MEFSUL Edb: Ayrı ayrı, kesik kesik yazma tarzı.
SEBK-İ MEVSUL Edb: Cümleleri bağlayarak birleştirme tarzı.
SEBK-İ MÜREKKEB Edb: Hem kısa, hem uzun ifâde tarzı.
SEBKAT Geçmek, ilerlemek.
SEBLA' Uzun kirpikli göz.
SEBLET (C.: Sibâl) Bıyık.
SEBR Denemek, imtihan. * Yara, kuyu vesâirenin derinliğini anlamak için yoklamak.
SEBR VE TAKSİM Mantıkta bir isbatlama tarzı ve usulüdür. Bu iki kelime beraber kullanıldığı gibi, "delil-i taksim, delil-i münkasım" gibi tâbirlerle de söylenir. Bu isbatlamada bir şeyin aslında bulunan vasıflar, illet olmaktan birer birer ibtal edildikten sonra, tam illet olmaya elverişli olan tesbit edilir. (Lât: Residu: Arkada kalan, bâkiye.) Taksim: Man: Bir bütünü hariçte hiç artmamak şartıyla bölmek.
SEBR Men'etmek, engel olmak. * Helâk etmek. * Hapsetmek.
SEBRE (C.: Seberât) Pek soğuk olan erken vakit.
SEBSEB (C.: Sebâsib) Issız büyük çöl. * Kâfirlerin bayramı.
SEBT Yazma, deftere geçirme, bir yere kaydetme.
SEBT-İ DEFTER Deftere geçirme, deftere yazma.
SEBT (C.: Esbât-Sübut-Esbüt) Rahat etmek. * Boyun vurmak. * Saç sarkıtmak. Bir çeşit deve yürüyüşü. * Cumartesi günü. * Şaşırmak, hayrette kalmak. * Çok zeki, dâhiye. * Başı tıraş etmek.
SEBTANE Tüfek.
SEBTEL Çürük yumurta.
SEBTEL Ot tohumundan bir tohum.
SEBTEL Satıl adı verilen kab. (At bakıcıları onunla davara su verirler.) * Susak. (Pınarlarda su içilir.)
SEBU' (C.: Sebâ') Yırtıcı hayvan. Canavar.
SEBU f. Testi.
SEBUÇE f. Küçük testi. * Küçük kap.
SEBUH (Sibh. den) Yüzgeç.
SEBUHA Mekke şehri.
SEBUİYE Yırtıcıya mensub, canavarlıkla ilgili.
SEBUİYET Yırtıcılık, parçalayıcılık. Yırtıcı hayvanın fıtri hassası.
SEB'ÛN (Bak: Seb'în)
SEBÜK f. Hafif. Ağırbaşlılığı ve ağırlığı olmayan.
SEBÜKBÂR f. Yükü hafif. Ağırlıksız, eşyası az olan. * Derdi, düşüncesi olmayan.
SEBÜK-ENDİŞ f. Derin düşünmeyen, sathi düşünen.
SEBÜKHÎZ f. Çabuk kalkan, hareket eden.
SEBÜKÎ f. Hafiflik.
SEBÜK-İNÂN f. Çabuk koşan.
SEBÜKMAĞZ f. Hafif beyinli, düşüncesiz. Ahmak. Akılsız.
SEBÜKMÂYE f. İtibarsız, değersiz, kıymetsiz.
SEBÜKMİZAC f. Hafif mizaçlı.
SEPÜKPÂY f. Ayağına çabuk olan.
SEBÜKREV f. Çabuk giden.
SEBÜKRE'Y f. Düşüncesiz, hafif fikirli.
SEBÜKRUH f. Hafif ruhlu. * Zarif ve şen olan. Hoşa giden, hoş sohbet. * Mc: Lâübâli.
SEBÜKSER (C.: Sebükserân) f. Hafif düşünceli. * Sefih, aşağılık.
SE'BÜL (C.: Sevâbil) Aş havucu. * Pirinç, buğday, nohut, mercimek.
SEB'-ÜL MESANİ İki defa nazil olan ve yedi âyetten ibaret bulunan Fâtiha Suresi. * Mükerrer okunup tekrarlanan.
SEBY Harpte esir alınma. * Uzaklaştırma. * Bir yerden başka bir yere sürüp giderme.
SEBZ f. Yeşil, yeşil renkli.
SEBZEVAT f. Yeşil bitkiler, yeşil nebatlar.
SEBZEZAR f. Çayırlık, çimenlik, yeşillik. * Bostan, sebze tarlası.
SEBZFAM f. Yeşil renkli.
SEBZİN .f Rengi yeşil. Yeşil renkli.
SEBZPUŞ f. Yeşil elbiseli, yeşil örtülü.
SEC' (C.: Escâ-Esâci) Kumru sesi. * Kafiyeli söz.
SECA' Yarasa.
SEC'A Kuşların cıvıltısı gibi olan ses. * Edb: Nesir hâlindeki kafiyeli yazı.
SECAÂT Kuşların ötüşleri, sec'aları. * Nesir halindeki yazının kafiyeleri.
SECAH Letafet, güzellik. Rıfk. Adl. * Yumuşak yer.
SECAHAT Mülâyemet, rıfk. Cemalin tenasüp içindeki kemali.
SECAVEND f. Kur'an-ı Kerim'de doğru okunması için yapılan işaretler.Kur'an-ı Azîmüşşan'ı okurken durularak nefes alınacak yerler, âyet sonları ile secavend mahalleridir. Secavend denilen huruf-u rumuziye ise şunları ifade ederler: $ Durmanın lüzumunu gösterir. Bu lüzum şer'î bir lüzum olmayıp, ıstılahî bir lüzumdur. Meselâ: $ Tilâvet eden $ da durur. Sonra $ den devam eder.
SECAYA (Seciye. C.) Karakterler, huylar, seciyeler, ahlâk ve tabiatlar.
SECAYA-YI SÂMİYE Yüksek ve kıymetli seciyeler.
SECC Gayet ince olan nesne. * Duvar sıvamak. * Hoş kokulu nesne ezmek.
SECC (Sücuc) Akıcı bir şeyin kesretle dökülüp akması, akıtılması. Su akmak.
SECCAC Çağlayan. Şarıltı ile akan.
SECCAC Suyu çok olan süt.
SECCADE Genellikle üzerinde secdeye varmakta yâni namaz kılmakta kullanılan küçük halı, kilim cinsinden sergi.
SECCAN (Sicn. den) Gardiyan, zindancı, hapishane memuru.
SECDE Allah'ın (C.C.) huzurunda yere kapanış. İbadet ve Allah'a (C.C.) memnuniyetini ve itaatini bildirmek veya şükretmek için yere kapanarak alın, burun ucu, eller, dizler ve ayak uçları yere gelecek şekilde yapılan en büyük tazim ifade eden hareket. Namazın bir rüknü.
SECDE-İ ŞÜKRAN Şükür secdesi. Şükretmek maksadıyla yapılan secde.
SECDE-İ ŞÜKÜR Bir lütf-u İlâhîden dolayı veya bir musibetin izn-i İlâhi ile kaldırılmasından sonra hamd ve şükür için edilen secde.
SECDE-İ TİLÂVET Kur'an okurken veya dinlerken secde âyeti dinlenir veya okunursa secdeye kapanmak vâcibdir. Okuma secdesi mânasiyle bu isim verilmiştir. Abdestli ve bulunduğu yer temiz olmak şartiyle kıbleye müteveccihen secde edilir. (Kur'an-ı Kerim'de, 7, 13, 16, 17, 19, 22, 25, 27, 32, 38, 41, 53, 84 ve 96. Surelerde olmak üzere 14 yerinde secde âyeti vardır.)
SECDE SURESİ Kur'an-ı Kerim'in 32. Suresidir. Mekkîdir.
SECDE-BER-ZEMİN-İ HAYRET VE MUHABBET Hayret ve muhabbetle yere secde etmek.
SECDEGÂH f. Namaz kılınıp secde edilecek yer. İbadet yapılacak yer.
SECDETEYN Birbiri arkası yapılan iki secde.
SECEC Dökülmüş su.
SECEDE (Sâcid. C.) Secde edenler.
SECEL Genişlik, vüs'at. * Büyüklük, azamet.
SECENCEL (Secencele) Ayna.
SECER Yassı ve enli.
SECES Bozuk ve bulanık su.
SECFAN Ev önünde olan perdenin iki kanadı.
SECH Tırmalama. * Bir şeyin kabuğunu veya derisini soyup sıyırma.
SECİ' Edb: Nesrin kafiyesidir. Seci'ler, ya cümlelerin sonunda yahut arasında bulunur. Sondaki seci'ler bir kelime vasıtasiyle birbirine bağlanır, onlara "Seci'-i mukayyed" denilir. Aradaki seci'ler ise yekdiğerlerine bağlı olmadıklarından onlara sec'i-i mutlak tâbir olunur. İçiçe olan seci'lere "Seci' ender seci" denir.
SECİC Asan, kolay. * Yumuşak yer.
SECİC Su sesi.
SECİF Perde, setre. * Bir kapıya birbiri üstüne iki perde asmak.
SECİHA Tabiat. * Miktar.
SECİL Uzun, tavil.
SECİLE Büyük kova. * Dökülmüş su.
SECİR Posa.
SECİR-İ İNEB Üzüm posası.
SECİR Dost.
SECİS Yılın ve zamanın sonu.
SECİYE Huy, karakter. Huy güzelliği. Ahlâk durumu.
SECİYE-İ AVRÂ Tek gözlü seciye. Dünyaperestlik.
SECİYE-İ UVERÂ Tek gözlülerin -yâni sadece bu dünyayı düşünenlerin, âhireti görmeyenlerin- seciyesi.
SECL (Sicâl) İçi su dolu kova.
SECLA' Emziği uzun dişi deve.
SECLA' Karnı büyük kadın. (Müz: Escel) * Her büyük cisim.
SECR Kızdırmak. * Doldurmak. * İnleyerek çağırmak.
SECSEC Ne yumuşak ne sert olan yer.
SECUR Tennur kızdırılan nesne.
SE'D Zayıf yağan yağmur. * Yaz gecelerinde olan rutubet. * Boğaz ıslatan her cins nesne.
SEDA (Bak: Sadâ)
SEDA' (C.: Esdiye) Bezin hatâsı.
SEDA Çiy denilen yaşlık, kırağı.
SEDACET Sâdelik.
SEDACET-İ KELÂM Söz sadeliği.
SEDAD İstikamet ve kasd. * Haklı ve doğru şey. * Akıl.
SEDAİL (Sedil. C.) Askılar. Perdeler. Zarlar. Örtüler.
SEDANE Etlilik, semizlik, besililik.
SEDARE Sıcaklığın fazlalığından dolayı tenbelleşmek.
SEDAYA (Sedâ. C.) Memeler.
SEDC Yalan.
SEDD Tıkamak, kapamak, mâni olmak. * Baraj. * Perde, Mânia. * Rıhtım. * Set, tümsek.
SEDD-İ ÂHENİN Demirden yapılan set.
SEDD-İ BÂB Kapı örtme.
SEDD-İ NUTK Susma.
SED-İ RÂH Yol kapayan, yola mâni olan.
SEDD-İ RASİN Sağlam set.
SEDD-İ REMAK Ölmeyecek kadar yeyip içmek.
SEDD-İ SEDİD Yıkılması zor olan, sağlam sed. Yıkılmayacak derecede sağlam sedd.
SEDD-İ ZERAİ' Şer'an memnu olan bir şeye vesile teşkil eden mübah fiillerin de men edilmesi. "Def-i mefasid, celb-i menafiden evlâdır." Buna binaen insan, şer'an memnu olan herhangi bir şeye sâik olacak şeylerden sakınması icab eder, o şeyler hadd-i zâtında mennu olmasa da. Bu husus Mâlikî Mezhebinde delil kabul edilen bir mes'eledir.
SEDD-İ ZÜLKARNEYN (Bak: Zü-l karneyn)
SEDDAD Tıpa. Şişe tıpası. * Tampon.
SEDEF (Bak: Sadef)
SEDEF Karanlık ve aydınlığın karışması. * Gece ve sabah. * Sabahın evveli.
SEDEL (C.: Südul-Esdâl-Esdül) Bir kuş adı. * Örtmek, setretmek.
SEDEM Hüzün, keder, tasa. * Nedâmet, pişmanlık.
SEDEN (Sedâne) Hizmet.
SEDENE (Sâdin. C.) Kapıcılar. Perdedarlar. Kâbe-i Mükerremenin kapıcıları.
SEDG Baş yarığı. * Baş yarma.
SEDH Döşemek. * Uçuk hastalığı. * Bir nesneyi açıp yaymak ve arkası üstüne bırakmak. * Deve çökertmek. * Kırba doldurmak.
SEDİD Doğru. Yanlış ve yalan olmayan. * Müstakil. * Muhkem. Metin.
SEDİF Deve hörgücü. * Her canlının sırtı.
SEDİL (C.: Sedâil) Askı. Perde. Örtü. Zar.
SEDİN Semiz, besili, etli ve cüsseli kimse.
SEDİR Köşk. * Nehir. * Karyola. * Odanın baş köşesine konulan döşenmiş kerevet.
SEDK Lâzım olmak, icab etmek, lüzum.
SEDL İrsal etmek, göndermek, yollamak.
SEDM Dik fışkıran su.
SEDN Tapınak. * Puthane.
SEDN Vücut organlarının anormal biçimde gelişmesi.
SEDR Tenbel olmak. * İrsal, gönderme. * Gözü hareket ettirmek.
SEDUM Peygamber Lut Aleyhisselâm'ın kavminin şehri.
SEDV El uzatmak.
SEDY Meme.
SEDYA' Büyük memeli kadın.
SEELE (Sâil. C.) Dilenciler.
SEF' Alâmet. İşaret. * Yandırmak. * Kara etmek. * Çekmek.
SEFA' Buğday başının kılçığı. * Orak. * Kuyu içinden çıkan toprak.
SEFAHET (Sefeh) Zevk ve eğlenceye ve yasak şeylere düşkünlük. Akılsızlık edip lüzumsuz yere, sonunu düşünmeden, hazz-ı nefs için masraf etmek.
SEFAİN (Sefine. C.) Gemiler.
SEFAİN-İ HARBİYE Harp gemileri.
SEFAKA Katılık. * Sıklık.
SAFAL Alçaklık. * Rüzgârın dokunduğu yer.
SEFALET Fakirlik, yoksulluk. Fakirlikten gelen sıkıntı. Sefillik.
SEFARE Süprüntü. * Islah etmek, düzeltmek.
SEFARET Sefirlik, elçilik.
SEFARETHANE f. Sefirlik, elçilik. Elçilik konağı.
SEFARİC (Sefercel. C.) Ayvalar.
SEFASİF (Sefsâf. C.) Yerden toz kaldırarak esen rüzgârlar.
SEFAT (C.: Esfât) Sele, sepet. * Ağaç veya balık pulu.
SEFE Kepek.
SEFEH Akılsızlık.
SEFELE (Sâfil. C.) Alçak kimseler. Aşağı kimseler. Alçaklar.
SEFEN Nasır. * Sertlik, katılık, huşunet.
SEFENC Yeyni, hafif.
SEFER (Safer) Arabi ayların ikincisinin ismi.
SEFER Yolculuk. * Muharebe. Harb. Muharebeye hazır bulunma hali. * Def'a, kerre. * Fık: Muayyen bir mesafeye gitmek. (Bak: Mukim)
SEFERBER f. Harbe hazırlık hali. * Sefere hazırlık içinde olan asker ve bu askerin durumu.
SEFERCEL (C.: Sefâric) Ayva.
SEFERGÜZİN f. Yolculuk yapan, seyahat eden.
SEFERE Yazıcılar.
SEFERÎ Seferde olma hali. Harbe ait, muharebe ile alâkalı. * Namazı kısaltmak veya oruç tutmak gibi sefere ait bir hâlde bulunmak. Fık: Ortalama 90 km. lik bir mesafeyi veya daha fazlasını giden seferi (müsafir) sayılır. Zıddı mukimdir. (Bak: Mukim)
SEFF Dokumak. * Yapmak. * Ahzetmek, almak. * Toz haline getirilmiş ilâç. * İlâcı toz haline getirme.
SEFFAH Cömert, eliaçık, civanmerd. * Güzel konuşan, hatip. * Kan dökücü, gaddar.
SEFFAK (Sefk. den) Kan döken, kan dökücü.
SEFFUD (C.: Sefafid) Kebap pişirilen demir.
SEFH (C.: Süfuh) Dağ eteği. * Su dökmek. * Kan dökmek.
SEFİ' Şiddetle tutup çekme.
SEFİD (Sepid) f. Ak, beyaz.
SEFİDÎ Beyazlık, aklık.
SEFİF Deve beline çekilen kolan.
SEFİH Zevk ve eğlenceye düşkün. Sefahete düşmüş. Malını düşünmeden harcayan.
SEFİHAN Heybe gibi çatıp içine birşeyler konulan iki çuval.
SEFİHANE f. Eğlenceye ve lüzumsuz masraflara düşkün olarak.
SEFİK (C.: Sefâsik) Katı, şiddetli, şedid. * Sık dokunmuş bez.
SEFİL Sefalet çeken, muhtaçlık içinde olan. Çok sıkıntıda bulunan. * Uslu huy sahibi.
SEFİLE Mc: Fâhişe. Namussuz kadın.
SEFİNE Gemi. * Çeşitli mevzulara dair kitap. * Göğün güney yarım küresinde bir burç adı.
SEFİNE-İ NUH Hz. Nuh'un (A.S.) gemisi. (Bak: Nuh)
SEFİR Elçi. Bir devletten diğer devlete bazı işler için gönderilen memur. * Islık sesi.
SEFİR-İ KEBİR Büyük elçi.
SEFİT Keremli, cömert kimse.
SEFİYY Saçılmış toprak. * Bulut.
SEFK Dökme, akıtma.
SEFK-İ DEM Kan dökme.
SEFK-İ DİMÂ' Kan dökme, kan dökücülük.
SEFN Keser. * Timsah derisi gibi olan sert deri. * Yutmak. * Kazık.
SEFNE (SİFNE) (C.: Sifen-Sifnât) Devenin çöktüğünde yere değen yerleri.
SEFR Ev süpürmek. * Yüzünü açmak. * Yazı yazmak. * Islâh etmek, düzeltmek.
SEFR Arslan. * Deve ferci. * Eyer kuskunu. * Yavaş yürüyen deve.
SEFSAF (C.: Sefâsif) Alçak, kemter şey, hakir iş. * Un elerken elekten kalkan toz.
SEFSEFE Nişasta, un gibi şeyleri eleme.
SEFT Kabir üstüne koyulan taş. * Tabut.
SEFUF İlâçlar, devâlar, mâcunlar.
SEFUH Dökülmüş su.
SEFVA' Hızlı yürüyen katır.
SEFY Savurmak. Saçmak.
SEG f. Köpek, kelb.
SEG-İ KUY Sokak, mahalle köpeği.
SEGA' Koyun ve keçi sesi.
SEGAB Açlık.
SEGAB (C.: Sügbân) Kesmek. * Dere içinde yağmurdan biriken su. * İyi ve tatlı su.
SEGABET Açlık.
SEGAME (C.: Sigâm) Beyaz çiçekli bir ot.
SEGAR (C.: Süğür) Ön dişler. * Ağız. (Dar geçit ağızlarına ve diğer yerlerin boş olan korku yerlerine de denir.) * Yaş hıyar.
SEGBAN (Bak: Sekbân)
SEGİL Yaramaz huylu kimse. * Cüssesi küçük, ayakları ince olan kimse.
SEGPEÇE f. Köpek yavrusu.
SEHA Büyük cüsseli. Azim-ül cüsse.
SEHA' Tıb: Beyin zarı.
SEHA Cömertlik, el açıklığı.
SEHA (C.: Sihâ) Ev içi. Her nesnenin kabuğu. * Yarasa kuşu.
SEHAB (C.: Sehâib) Bulut. * Karanlık. * Bulut gibi uçuşan böcekler.
SEHAB-I MATİR Yağmur bulutu.
SEHAB-I RAHMET Rahmet bulutu.
SEHAB-ÜS SİKAL Ağır yağmur bulutları.
SEHAB Çağırgan, gürültücü kişi.
SEHAB-ALUD f. Bulutlu.
SEHABE Tek bulut.
SEHABÎ Bulut ile alâkalı.
SEHAH Yumuşak ve sıcak yer.
SEHAİB (Sehâbe. C.) Bulutlar.
SEHALE Altın, gümüş gibi değerli maddelerin kırıntıları.
SEHAM Yaş ağaç. * Demir.
SEHAM Sıcak günlerde havada iplik iplik olduğu hayâl edilen nesneler. * Sıcak esen rüzgâr.
SEHANE Heyet. * Süs, ziynet. * Renk.
SEHANET Kalınlık. * Sıklık. * Katılık, peklik.
SEHANET Sıcaklık.
SEHAR Bir havuç cinsi.
SEHAVET (Bak: Sahavet)
SEHAY Nâme üstüne nesne bağlamak. * Keşf etmek. * Kabuk soymak.
SEHAYA (Sehâ. C.) Beyin zarları.
SEHB Çekmek. * şiddetle yemek ve içmek.
SEHB Sahra, çöl. Düz yer. * Çok söylemek, çok konuşmak.
SEHBA Üç ayaklı küçük masa. * İdama mahkûm olanların idam edildiği üç ayaklı âlet.
SEHBEL Büyük, iri vücutlu, şişman deve. * Büyük ve geniş tuluk. * Büyük keler.
SEHC Seyretmek. * Ezmek.
SEHEF Çok susamak.
SEHEK Balık kokusu. * Demir pası. * Rüzgârın yerden savurduğu toprak. * Bir şeyin pis pis kokması.
SEHEM (C.: Sihâm-Eshüm-Sehmân) Ok. * Nâsib.
SEHER Geceleri uyumayıp uyanık durma hastalığı.
SEHER Tan. Sabah olmağa başladığı vakit. * Fık: İkinci fecirden biraz evvel olan vakit."Seherlerde eser bâd-ı tecelliUyan ey gözlerim vakt-i seherde." (S.)
SEHERGÂH f. Sabahlık. Sabah zamanı. Sabah vaktine âit.
SEHERHÎZ f. Sabahları erken kalkan. Erkenci. * Sabahleyin esen.
SEHF Maktulün can çekişirken olan ıztırabı, acısı.
SEHH Dökmek.
SEHHA' (Sehh'ten mübalağa sigası) "Çok dökücü" mânasına gelir.
SEHHAC Yeri eliyle veya ayağıyla sıyıran kimse.
SEHHAH (Mübalağa ile) Semiz ve besili nesne.
SEHHAR (Sihir. den) Büyü gibi bir kuvvetle çeken. Büyü yapan. * Çok aldatıcı.
SEHİ f. Düz, doğru. * Fidan gibi boy.
SEHİ-KAMET f. Düzgün boy.
SEHİL Bükülmemiş iplik. * Bir kat bükülmüş iplik. * İpliği bir kat olan bez. * Eşeğin göğsünden gelen hırıltı.
SEHİM Hisse sâhibi. Hissedar.
SEHİN Altı görünmeyen sık ve kalın nesne.
SEHİNE Bulamaç aşı.
SEHL Kolay. * Toprağı yumuşak düz yer. * Sâde.
SEHL-İ MÜMTENİ' Edb: "Hem kolay, hem güç" mânasına bir tâbirdir. Yazılışı veya söylenişi kolay göründüğü hâlde taklidine kalkışınca, taklidi imkânsız eser demektir.
SEHL-ÜL ME'HAZ Kolay olarak alıncak ve elde edilecek şey.
SEHL Yere yayılmak, döşenmek.
SEHL (C.: Sühul) Beyaz pamuk bezinden olan elbise. * Nakit, para. nakit akçe. * İpliği bir kat bükmek. * Ezmek. * Dövmek.
SEHLEN Kolaylıkla, kolay surette.
SEHLTER f. En kolay, çok kolay.
SEHM Ok. * Hisse. nasib * Kısım. * Hazine geliri. * Korku, dehşet. * Hazz. * Yay.
SEHM f. Dehşet, korku.
SEHM-GİN f. Korkunç, korkulu.
SEHM-NÂK f. Korkunç, korkulu.
SEHMA' Dübür, mak'ad, kıç. * Ağaç.
SEHME Karalık, siyahlık.
SEHNA' Heyet. * Suret.
SEHRAN Geceleri uyanık duran.
SEHUK (C.: Sühuk) Uzun. * Çok uzun hurma ağacı.
SEHUM Hâlin ve durumun değişmesi. Yüzün renginin değişmesi.
SEHV Hata, yanlış, yanılma.
SEHV-İ KALEM Yanlış yazılış, kalem yanlışı.
SEHV-İ MÜRETTİB Mürettibin matbaada yaptığı yanlışlık.
SEHV-İ SARİH Pek açık yanlış.
SEHV-İ TERTİB Tertib yanlışı, dizme yanlışı.
SEHV Keşfetmek, bulmak. * İzâle etmek. * Kabuk soymak.
SEHVA' Geceden bir saat.
SEHVE Ev önünde yapılan sofa. * Gevşek yürüyüşlü deve.
SEHVEN Yanlışlıkla, yanılmak suretiyle.
SEHVİYAT (Sehv. C.) Yanlışlar, yanlışlıklar, sehivler.
SEK' Gitmek.
SEKA' Kulağı olmayan dişi hayvan.
SEKAB Dayanıp itimat edilen, güvenilen.
SEKAB Yakınlık.
SEKAF Kabile, soy. Nisbet.
SEKAF Uzunluk.
SEKAFE Akıllılık.
SEKAL (C.: Eskâl) Misafir. * Mal, mülk, metâ. * Ev metaı, ev eşyası. * İns ve cinnin bir ünvanı. (Bak: Sakalân)(Sekal, meta-i beyt yani ev eşyasıdır. Ayrıca sekal: Misafirin yani yolcunun ağırlık tabir olunan meta ve ailesine ve sahibinin çok zaman kullanmayıp sakladığı kıymetli şeye denir.İns ü cinne sekaleyn denilmesi, arzın içinde ve üzerinde bulunmaları itibariyle onun sekali, ağırlığı gibi olmalarından, yahut amellerinin günahlarının ağırlığındandır denilmiştir.) (E.T.)
SEKAM Hastalık. İllet. Bozukluk. (Bak: Sakam)
SEKB Su dökmek. Su dökülme.
SEKBAN f. Köpek besleyicisi. * Padişahın köpeklerini av yerine götüren seyman. * Vaktiyle Yeniçeri Ordusunda bir asker sınıfının ismi. * Köy düğününde silâhlı ve oyun yapan gençler kafilesi. (Türkçede seğmen denir.)
SEKBE (C.: Sekebât) Başta olan kepek. * Takke.
SEKEBE Güzel kokulu bir ağaç.
SEKEL Musibet, belâ. * Çocuğun ölümü.
SEKEM Yolun orta yeri. * Lâzım olmak, icab etmek.
SEKEN Ev ahâlisi. * Mesken, ev. * Kalbin teskin olduğu nesne.
SENETA Sekenler. Durmalar, duruşlar. Davranışlar.
SEKENE Sâkin olanlar, oturanlar. Bir yerde devamlı oturanlar.
SEKENE-İ ARZ Yeryüzünde bulunan mahlûkat.
SEKENE-İ KARYE Köyde oturanlar. Köyün sâkinleri.
SEKER Hurma şarabı.
SEKERAT Sarhoşluk. * Hayretler. şiddetler. * Mestlikler.
SEKERAT-ÜL MEVT Ölüm halindeki kimsenin kendinden geçmesi, can çekişmesi hali.
SEKF Bulmak.
SEKİ Direğin altında konulan taş ayak, kürsü taşı, kapıların yanlarında ve bahçelerde havuzların etrafında yapılan sed ve peyke, odaların zeminden yüksekçe olarak bir kısmına yapılan döşeme yerlerinde kullanılır bir tabirdir. * Atın ayağındaki beyaz nişana da bu ad verilir. (O.T.D.S.)
SEKİNE(T) Sükûn ve itmi'nan, temkin. Nefisteki telâşın kesilmesi ile hâsıl olan kalb huzuru ve sükûneti. * Telâş ve hafifliğin zıddıdır. * Kalb rahatlığı, kalb kuvveti veren çok mühim bir duânın ismi. (Bu, Sekine isimli duâ, Hazret-i Ali Radıyallâhü Anh gibi evliyânın bildiği ve içerisinde ondokuz harfli ondokuz âyet bulunan çok mühim, sükûnet ve itmi'nan veren bir duâdır. Hizb-ül Envar-ül Hakaik-ın Nuriye'de mevcuttur.)
SEKİT Kırağı.
SEKK Seyahat etmek, gezmek.
SEKK (C.: Sukûk-Sikâk) Çuvaldız. Çivi. * Alçaklık. * Dar nesne.
SEKKA' Su ulaştıran.
SEKKAB Delici, delen.
SEKKAK Bıçakçı, çakıcı.
SEKKAKÎ (Hi: 555-626) Harzem'li olup edebiyat ve kelâm ilminde çok kıymetli ve mühim bir İslâm âlimidir. "Miftâh-ül Ulûm" isminde sarf ve nahivden ve aruz kafiyesinden bahseden eseri vardır. Sadeddin-i Taftazanî bu kitabı şerhetmiştir.
SEKKAR Lânet eden kişi.
SEKKARE şarap yapan.
SEKLA Çocuğunu kaybeden kadın.
SEKN Sâkin olmak.
SEKR (Sekir) Sarhoşluk.
SEKRAN Sarhoş, mest olan adam.
SEKR-ÂVER f. Sarhoş eden, sarhoşluk veren, baş döndüren.
SEKRE Sarhoşluk. * Şaşkınlık. * Şiddet.
SEKSEKE Hamakat, ahmaklık.
SEKTE Durma, kısılma. * Kanın birdenbire durması. * Bir işin görülmesinde kesiklik, durgunluk hâsıl olmak. * Tecvidde: Kıraat esnasında nefes almadan sesi kesmeğe denir.
SEKTE-İ KALB Kalbin durması. Kalbin sekteye uğraması.
SEKTEDÂR Susan, sesini kesen. * Zarara uğramış olan. * Aheng ve düzeni bozulmuş.
SEKUB (Bak: Sükub)
SEKUB (Sekabe) Ateşin alevlenmesi. * Yıldızın parlaması. * Işıklı, ışık veren. * Parlamak.
SEKUN Yemen vilâyetinde bir kabile adı.
SEL' Baş yarmak.
SELA' Bir acı ağaç. * Medine'de bir dağ. * Yarmak. Parçalamak. * Ayak yarığı. (Bu mânâya C.: Sülu)
SELA (C.: Eslâ) Çocuğun ana karnında iken içinde bulunduğu ince deri.
SEL'A Hıyarcık hastalığı. * Yarmak.
SELA' Pişirmek. * Eritmek.
SELACİKA (Selçuk. C.) Selçuklular.
SEL'AF Yutmak.
SELAH (C.: Selhân) Keklik yavrusu.
SELAHİF (Sulahfât. C.) Kaplumbağalar.
SELAHİYET (Bak: Salâhiyet)
SELAİK (Selika. C.) Güzel söz söyleme ve yazma kabiliyetleri.
SELAK (C.: Selekân) Yüksek, düz yer. Deve yanırının onulmuş ve yeri ağarmış olan izi. * Çuval kulpunun birisini birisine koymak.
SELALE Çanak içinde yalanan nesne.
SELALİM (Süllem. C.) Merdivenler.
SELAM Ayıplardan, âfetten sâlim oluş. Selâmet, emniyet. Sulh. Asâyiş. Bütün korktuklarından emin olma. * Allah'ın (C.C.) rızasına erişmek için mü'minlerin birbirlerine yaptığı dua. Mü'minler birbirleriyle karşılaştıklarında büyük küçüğe; yürüyen durana; azlık çokluğa; hayvan veya vasıta üzerinde olan yerde yürüyene; yüksekteki aşağıdakine "Selâmün aleyküm" der. Selâmı alan "Ve Aleykümüsselâm ve Rahmetullâhi ve Berekâtühu" diyerek cevap verir. Evvelâ selâm veren daha çok sevap kazanır. Selâm vermek sünnet, almak ise farzdır. İki cemaat birbiri ile karşılaşırsa; onlardan birisinin selâm vermesi sünnet-i kifaye, selâm alacak taraftan birisinin selâm alması farz-ı kifayedir.
SELAMAN Bir mekânın adı. * Büyük ağaç.
SELAMET Kurtuluş, tehlikeden sâlim olmak. Korktuklarından, fenalıklardan kurtulmak. * Neticede imân ile kabre girmek. * Edb: Doğruluk, sağlamlık.
SELAMLIK (Bak: Harem)
SELASE Üç.
SELASE-AŞER Onüç.
SELASET Edb: Anlatıştaki kolaylık ve rahatlık. Açık, kolay, akıcı ve âhenkli ifade.
SELASİL (Silsile. C.) Silsileler. * Zincir gibi olanlar. Zincirler. * Sıradağlar.
SELASÛN (Selâsîn) Otuz, 30.
SELATA Kahır, galebe, hiddet. * Kötü konuşan, gönül inciten, kalb kıran. * Merhametsiz olmak. * Acı söz söylemek.
SELATİN (Sultan. C.) Sultanlar.
SELB Ayıp. * "Noksan etmek ve çekmek" mânalarına da mastardır.
SELB Zorla alma, kapma, soyma. * Nefy ve inkâr etme. * Kaldırma, giderme, izale. * Man: İki şey arasında nisbet-i vücudiyenin kalkması.
SELBEN İnkâr yoluyla, * Gidererek, kaldırarak, yok ederek.
SELBÎ Nefiy ile alâkalı, nefye mensub olan.
SELBUB Bir dere.
SELC (C.: Süluc) Kar.
SELC Yutmak.
SELCEM (C.: Selâcim) Uzun, tavil.* Uzun ok. şalgam.
SELEB Yemen vilâyetinde yetişen bir ağacın kabuğudur. Ondan ipler ve urganlar yaparlar. * Kişinin malı mülkü ve metâı.
SELECAN Yutmak.
SELEF (Self) Eskiden olan. Evvelce bulunmuş olan. * Yerine geçilen. * Önde olmak, ileri geçmek. * Eski adam.
SELEF-İ SÂLİHÎN Ehl-i Sünnet ve Cemaat'in ilk rehberleri: Tabiîn ile Ashabın ileri gelenleri ve Tebe-i Tabiînden olan müslümanlar.
SELEFİYE İtikadca Ehl-i Sünnet Mezhebi üzerinde olan Sahabe ve Tâbiîn'in gittikleri yol. Ve bu yolda giden fakihler, muhaddisler ve bu mezhebden olanlar. * Cenab-ı Hakk'ın varlığında ve diğer hususlarda Kur'an-ı Kerim aşikâr ne söylemiş ise aynen kabul edenler. Bunlara "Eseriyye" de denir.
SELEL Helâk olmak, mahvolmak.
SELEM Diş gediği.
SELEM Teslim etmek. * Ayıplardan uzak olmak. * Selef. * Peşin para ile veresiye mal alma.
SELENKA' Yıldırım.
SELENTAH Geniş, açık yer.
SELF Yeri düzeltmek. *Büyük dağarcık.
SELFA' Bahadır. Kahraman ve cesâretli kimse. * Yüzsüz, utanmaz, hayâsız, kötü kadın. * Kuvvetli deve.
SELFE Ahmak. * Kurt.
SELG Ayırmak. * Yarmak.
SELH Soyma, deri soymak. * Her ayın son günü. * Bir yerden bir şeyi çıkarmak.
SELHA Kıyamet günü.
SELH-HANE f. Hayvan kesilip yüzülen yer. Mezbâha. (Bu kelime galat olarak, "salhâne" şeklinde kullanılır.)
SELİB Soyulmuş, giderilmiş, alınmış. * Tıraş olunmuş. * Aklı başından alınmış.
SELİF Eski zamanda geçmiş olan.
SELİHA Kabuk. * Soyulmuş veya bozulmuş şey. * Tarçın yerine kullanılan bir ağacın adı.
SELİK Arpa, buğday ve bunlara benzer hububatın yarması.
SELİKA Güzel söz söyleme ve yazma istidadı.
SELİKA Üstüne binen kişinin, ayaklarını sallamasından dolalyı, devenin yanlarında meydana gelen ayak izleri. * Tabiat.
SELİL Netice, semere. * Yeni doğmuş erkek çocuk. * Büyük, geniş dere.
SELİL-İ MEYYİT Ölü olarak doğmuş çocuk.
SELİLE Yeni doğmuş kız çocuğu.
SELİM(E) (Selâmet. den) Sağlam, kusursuz. Refah ve selâmet üzere bulunan.
SELİM-ÜL KALB Temiz kalbli.
SELİS Selâsetli. Fasih ve beliğ olan. Düzgün ve akıcı ifade.
SELİS Kolay, yumuşak. * Boyun eğmiş, bağlı.
SELİT Kahredici, galebe edici. * Susam yağı. * Kötü sözlü şerli kimse. Ağzı bozuk. * Zeytinyağı.
SELK Çekmek veya çekilmek. * Gitmek. * İthal etmek, içeri sokmak, girdirmek.
SELK Bir yerden haber getirmek. * Yumurtayı rafadan pişirmek. Bir kimseyi başı üstüne bırakmak. * Katı ve sert söylemek. * Çağırmak.
SELKA' (C.: Selâki) Otsuz, susuz ve ıssız yer.
SELL Yavaşça çekip sıyırma. Sıyrılma. * Çıkarma, çıkarılma. Çekme, çekilme.
SELL-İ SEYF Kılıç çekme.
SELLAC Buzcu, buz satan adam.
SELLAH (Selh. den) Kasaplık hayvan kesen veya yüzen.
SELLAT (Selle. C.) Sepetler, seleler.
SELLE Koyun ve keçi sürüsü. * Yıkmak, hedm. * Kuyu içinden çıkartılan toprak.
SELLE (C.: Sellât - Silâl) Sepet, sele.
SELLEBÂF f. Sepet, küfe vs. ören kimse. Sepetçi.
SELLEME "Selâm ve selâmet versin, kusur ve ayıptan hâli ve beri eylesin" meâlinde duâ.
SELLEMEHÜSSELAM Gelişi-güzel. Rastgele.
SELM Barış, sulh. İtaat. Tek kulplu kova. (Bak: Silm)
SELMAN-I FARİSÎ İran'ın İsfahan şehrinde doğmuş olan büyük bir sahâbe. Evvelce ateşperestti, sonra Hristiyan oldu. Daha sonra papazların nasihatiyle İslâmiyetin geleceğini anlamıştı ve arıyordu. Yeni Peygamber'e (A.S.M.) kavuşmak için Şam'dan Hicaz'a geldi ve orada kendisini köle yaptılar. Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm Medine'ye geldiğinde müslüman oldu ve Resulullah onu satın alıp azad etti. İslâmiyete çok hizmetleri vardır. (R.A.)
SELME Rahne, gedik.
SELMEC (C.: Selâmic) İnce uzun demir.
SELMET (SİLMET) Taş.
SELS Akmak, seyelân.
SELS Beyaz boncuk dizilen iplik.
SELSAL Hafif soğuk, tatlı ve lezzetli su.
SELSEBİL Cennet'te bir çeşme veya ırmak. * Mc: Tatlı, lâtif, leziz su.
SELSEL Tatlı ve yumuşak su.
SELSELE Ulaştırmak, vardırmak. * Zincir örmek.
SELT Karın gürüldemesi.
SELUB (C.: Süleb) Müddeti tamam olmadan yavrusunu düşüren deve.
SELUC Rahat olmak. Mutmain olmak.
SELUF Suya gelen develerin dâima önlerinde gelen deve.
SELUK Yemen vilâyetinde bir köydür ve "kilâb-ı selukiyye" denilen büyük köpekleriyle meşhurdur.
SELUKİYYE Kaptan kamarası.
SELUL Ölü olarak doğmuş çocuk.
SELV Kanaat vermek.
SELVA Bal, asel. * Bıldırcının büyüğü.
SELVET Kalb rahatı. Gönül rahatı.
SEM' İşitmek. Kulak ile dinlemek. * Kurdun sırtlandan olan eniği.
SEM'-İ HAMİYET Hamiyet kulağı, insaf ve hakperestlikle dinleyiş.
SEM'-İ HİKMET Hikmetli sözleri dinlemek. Hikmetten ibret ve ders almak. En hayırlısına tabi olmak.
SEMA Gök yüzü. Asuman. Gök. * Her şeyin sakfı. * Gölgelik. * Bulut ve emsali örtü.(Resul-i Ekrem'den (A.S.M.) şöyle rivayet olunmuştur. Sema'ya uruç buyurdukları zaman kale burçları gibi bir mevkide bir takım melâike görmüştü. Bunlar birbirlerinin yüzüne doğru, mütekabilen yürüyüp gidiyorlardı. Bunlar nereye gidiyorlar diye Resul-i Ekrem (A.S.M.) Cebrâil'e (A.S.) sordu. Cebrâil: Bilmiyorum. Ancak yaratıldığımdan beri ben bunları görürüm ve evvel gördüğümün bir tânesini bir daha görmem dedi. Onlardan birine, ikisi birden: "Sen ne zaman halk olundun" diye sordular. O da: "Bilmiyorum. Ancak Cenab-ı Hak her dörtyüz bin senede bir yıldız halk eder. Ben yaratıldığımdan beri de dörtyüz bin yıldız halk etti" diye cevap verdi. Melâikenin kesretini ve kudret-i ezeliyenin vüs'at-ı tecelliyatını anlamalı... E.T.)
SEMA' İşitmek, kulakla dinlemek. * Mevlevilerin zikir esnasındaki dönüşleri.
SEMA' Yağlı yemek yedirmek. * Baş yarmak. * Ekmeği terid etmek. * Sakalı boyamak.
SEMAAN (Semaen) İşiterek, dinleyerek, dinlemek suretiyle.
SEMAAT Dinlemek, kulak vermek.
SEMACET Kötü görünüş, çirkinlik. * Söz çirkinliği. * Kabahat.
SEMACET-İ İBTİDA Sözün başlangıcındaki çirkinlik.
SEMAD Davar tersi. * Gül.
SEMADİR Sarhoşluk vaktinde veya uyku geldiğinde göze ârız olan zayıflık.
SEMAEN İşiterek, duyarak.
SEMAHAT Cömertlik. İyilik severlik. El açıklığı.
SEMAHİC Deniz içinde bir alanın adı.
SEMAÎ İşitmekle öğrenilen. İşitmeğe dair ve müteallik. * Gr: Bir kaideye bağlı olmayan, işitilmekle öğrenilen.
SEMAÎ MÜENNES Bir kaideye bağlı olarak müennes işareti olmayıp kelimenin aslında müenneslik var gibi kabul edilen ve işitilmekle öğrenilen müennes kelime. (Bak: Müennes-i semaî)
SEMAKİL "Somak" ve "tadım" denilen ekşi taneler.
SEMALE (C.: Simâl) Kap veya havuz dibinde olan artık. * Tereyağı. *Araptan bir kabile.
SEMA'MA' Küçük başlı. * Yular.
SEMAME (C.: Semâm) Bir nevi kuş. * Sür'atle yürüyen dişi deve.
SEM'AN Dinliyerek. * İşiterek, duyarak.
SEMAN Sekiz.
SEMAN-AŞER Onsekiz.
SEMANE f. Tavan. * Bıldırcın.
SEMANET Semizlik, yağlılık, besililik.
SEMANÎN Seksen. 80
SEMANİYE Sekiz. 8
SEMANÛN Seksen. 80
SEMAPARE f. Gök parçası.
SEMAR Meyva, yemiş.
SEMAR Duru süt.
SEMARUG Başı yumru yumurta gibi olan mantar.
SEMASİRE (Simsar. C.) Simsarlar, komisyoncular, tellâllar.
SEMAVAT (Sema. C.) Gökler, semalar.
SEMAVE Örtü. * Şam yolunda bir bâdiyenin adı.
SEMAVÎ Gökle alâkalı, semaya dair ve müteallik. * İnsan eseri olmayan, vahiyle gelmiş bulunan.
SEMAVİYYÂT Semavî olan şeyler.
SEMBOL Fr. Kararlaştırılmış bir mânası olan işaret. Bir mânanın şekil veya madde halinde gösterilmiş sureti.
SEMCER Çok su katılmış olan süt.
SEMDAR f. Zehirli.
SEMED Devamı gelmeyen sarnıç suyu.
SEMEHDER Geniş, bol, vâsi.
SEMEK Balık.
SEMEL Sarhoşluk.
SEMEL Eski kaftan, eski elbise.
SEMELE (SÜMLE) Kap dibinde kalan artık.
SEMELE (SÜMLE) Kap dibinde kalan azıcık su.
SEMEN Yağ. Erimiş tereyağı. (Bak: Simen)
SEMEN Baha, kıymet. Değer. Tutar. Satılan şeyin fiatı.
SEMEN-İ MİSL Ehl-i vukuf tarafından hakiki kıymetini tâyin etme.
SEMEN-İ MÜSEMMA İki tarafın isteğiyle değerlendirilen kıymet.
SEMEN-İ RÂYİC Geçer değer, o zamanki kıymeti, fiyatı.
SEMEN f. Yâsemin.
SEMEN-BU f. Yâsemin gibi kokan, yâsemin kokulu.
SEMEND f. Çevik ve güzel at.
SEMEN-FAM f. Yâsemin renkli, rengi yâsemin gibi olan.
SEMENÎ Tereyağı.
SEMER Geceleyin kıssa söylemek, hikâye anlatmak.
SEMER(E) Meyve, yemiş mahsul. Verim. Netice.
SEMERÂT (Semere. C.) Meyveler, faydalar. Kârlar. Menfaatler.
SEMEREDÂR f. Verimli, semereli, kârlı. * Yemiş veren.
SEMERE-İ FUÂD Gönül meyvası. * Mc: Evlâd, çocuk.
SEMERREC(E) Üç defa haraç çıkarmak.
SEMERTUL Uzun, tavil.
SE'MET Kederli olmak. Melül olmak. * Bıkmak, usanmak.
SEMG Yarmak.
SEMH Cömertlik, keremli olma.
SEMHA Kolaylık, sühulet.
SEMHAC Arkası uzun olan at ve eşek.
SEMHAK Yağmursuz bulut.
SEMHEC Yağlı tadı azmış süt.
SEMHER Eskiden süngü ağacı yapan bir kimsenin adı. (Ona nisbet edip "rumh-i semherî" derler.)
SEMHUK Uzun, tavil.
SEMİ' İşiten, duyan. * Fık: Allah'ın (C.C.) insanlar gibi zamana, âlete muhtaç olmayarak her şeyi işitmesi ve duyması. (O'nun işitip duyamıyacağı hiç bir şey yoktur.)
SEMİ-İ MUTLAK Her şeyi şeksiz, şüphesiz, mutlak surette işiten Allah (C.C.).
SEMİ-ÜD DUA Duayı işiten Allah (C.C.).
SEMİC (Semc) Çirkin, kötü görüşlü.
SEMİK (C.: Esmika-Sümuk) Zelve. (Öküzün boynuna takılır.)
SEMİL Sarhoş.
SEMİLE Artmış, artık şey. * Dere içinde kalan su artığı.
SEMİN (Semine) Çok değerli, pahalı, kıymetli.
SEMİN Semiz. Eti yağı bol.
SEMİ'NA VE ATA'NA " İşittik ve kabul ettik, itaat ederiz, baş üstüne" meâlindedir.
SEMİR Meyvalı, yemişli. Meyva veren. * Sinici olan su.
SEMİR Arkadaş, refik. * Gece anlatılan kıssa ve hikâye.
SEMİRE Kaymağı çalkalayıp bir yere toplamadan evvel üstünde görünen yağ parçaları.
SEMİT Temiz pişirilmiş olan kebap. * Arınmış, temizlenmiş ve pâk olmuş. * Doldurulmuş bağırsak. * Birbiri üstüne yığılmış kiremit. * Bir kat sahtiyan.
SEMİY Aynı isimde olmak. Adaş, hemnâm.
SEMİYYE Yüce, yüksek, refia.
SEMİZ t. Eti, yağı bol. Besili.
SEML (c.: Esmâl) Sulh etmek, barışmak. * Göz çıkarmak. * Pâk edip temizleyip arıtmak.
SEMLAH Tadı azmış olan yağlı süt.
SEMLAK (C.: Semâlik) Düz, yüksek yer.
SEMM (Simm - Sümm) (C.: Sümum) Delik.
SEMM-ÜL HIYAT İğne deliği.
SEMM Zehir, ağu.
SEMM-İ KATİL Öldürücü zehir.
SEMM Cem' etmek, toplamak. * İyi etmek.
SEMMAK Balıkçı.
SEMMAN Süzme yağ yapan. Hâlis yağ yapan veya satan kişi.
SEMMDAR f. Zehirli.
SEMMÎ (Semmiye) Zehirle alâkalı. Zehirli.
SEMN Semizlik, beslilik, yağlılık. * Tereyağı.
SEMPATİ Fr. Cana yakınlık, sıcak kanlılık. * Tıb: Her omurilik boyunca olan sağlı sollu yirmi üç boğumdan geçen iki paralel ağ şeklinde sinir sistemi.
SEMRA (Müe.) Esmer. Kumral renkte olan.
SEMRA' Yemişli ağaç. Meyveli ağaç.
SEMRE (C.: Semür-Semürât) Sakız ağacı.
SEMSAK Yâsemin.
SEMSAM Eline ne alırsa kıran.
SEMSAM (C.: Semâsim) Hafif edepsiz kişi. * Aceleci kimse.
SEMSEM Tilki. * Bir yerin adı.
SEMSERE Bir kimsenin elbise ve kumaşını satıvermek.
SEMT Yön, taraf, cihet. * Koz: Açıklık.
SEMT Paklık, nezâfet, temizlik.
SEMUD (Sümud) Kur'anda ismi geçen bir kavim adı. Sâlih Peygamber'in kavmi.
SEMUH (Semahat. dan) Çok cömert.
SEMUM Zehirli şey. * Sam yeli. * Gündüz vakti sıcak çölde esen pek sıcak rüzgar olup, bitki ve hayvanları mahveder.
SEMUNYUN Yaban kerevizi.
SEMURE Dikenli bir ağaç. * Sakız ağacı.
SEMÜVV Ad koymak, isim vermek.
SENA Medihle tarif. Medhetmek, övmek.
SENA Şimşek parıltısı. * Ulviyet. Yükseklik. * Aydınlık. * Bir ot ismi.
SENAA Cemali güzel.
SENABİK (Sünbük. C.) At ve katır gibi hayvanların tırnakları.
SENABİL Sünbüller. Başaklar.
SENA'BUK Kötü kokulu bir ot.
SENAGÛ f. Medheden, öven, sena eden.
SENAF Deve bağlanan ip. * Deve göğüsü.
SENAHAN f. Medheden, alkışlayan, öven.
SENAKÂR f. Öven. Medheden.
SENAKÂRANE f. Senakârlıkla. Övercesine. Medheden birine yakışır şekilde.
SENAM (C.: Esnâm-Esnime) Deve hörgücü. * Her nesnenin yücesi, yükseği.
SENAN Parlak, ziyâdar, ışıklı.
SENANİR (Sinnevr. C.) Kediler.
SENAVER f. Medheden, öven.
SENAVERÎ f. Birisini medhedene, övene ait. Senakârane.
SENAYA Öndeki dört dişler, ön dişler.
SENBER Her umuru bilen, her işten anlayan.
SENBOL (Bak: Sembol)
SENC f. Ölçen, tartan, değerlendiren.
SENCE (C.: Senecât) Terazi taşı.
SENCEREF Sülügen adı verilen kızıl taş.
SENCİDE f. Ölçülmüş, tartılmış, değerli. * Tam yerinde söylenmiş söz.
SENCİLAT Bir cins koku.
SENCİLEYİN Senin gibi.
SENDEL f. Sandal. * Sandal ağacı.
SENDERE Büyük kile. * Ok yapılan bir nevi ağaç. * Sür'at, hız.
SENDÜVE (C.: Senâdâ) Meme.
SENE Yıl.
SENE-İ EFRENCİYE Efrenci (Frenkler, Avrupalılar) takvimine göre yılbaşı Ocak'tan başlayan milâdi sene.
SENE-İ HİCRİYE Hazret-i Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâmın Mekke'den Medine'ye hicreti başlangıç sayılan ve Muharrem 1'den başlayan sene. Bu sene-i Kameriye (kamer yılı), Zilhicce ile biter, 354 veya 355 gün sürer.
SENE-İ KUR'ANİYE (Bak: Eyyam-ı Kur'aniye)
SENE-İ MÂLİYE 1 Mart'tan itibaren başlaması Mâliyece kabul edilen yıl.
SENE-İ MİLÂDİYE Kânun-i sâni (Ocak) 1'de başlayan sene. Milâdi sene.
SENE-İ RUMİYE Garp Milâdi takvimini yani Efrenci takvimini kabul etmemiş olan Şark Hristiyanları için 14 Ocak tarihinden başlayan ve eskiden 1 Mart tarihinde başlayan Rumi sene.
SENE-İ ŞEMSİYE 22 Mart'tan ertesi senenin 21 Martına kadar süren İranlıların milli takvimine göre olan nesne.
SENEB(E) Zamandan bir parça.
SENE-BE-SENE Yıldan yıla, seneden seneye seneler geçtikçe.
SENED Kuvvetli olabilecek söz. * Tapu. * Üzerine dayanılacak ve itimad edilecek şey. Mutemed. Melce'. * İki kişi veya çok kimseler arasındaki anlaşmayı tesbit eden ve karşılıklı imzalanan kâğıt, vesika.
SENED-İ HÂKANÎ Tapu senedi.
SENED-İ MÜSBİT İsbat edici senet.
SENED-İ RESMÎ Resmen tasdikli senet, resmî senet.
SENEM Yüce olmak, yükselmek. * Uzamak.
SENEN Yol, tarik.
SENER (C.: Senânir) Kedi. * Ulu kişi. * Boğaz kemiği. * Kuyruk sokumu.
SENETEYN İki yıl. İki sene.
SENEVAT (Sene. C.) Yıllar, seneler.
SENEVÎ Seneye ait. Bir yıl içinde olan. Senelik. Seneye mensub.
SENG f. Taş, hacer. * Vezin. Tartı ve temkin. * Sıklet. * Beraberlik. * Ağırlık.
SENG-İ AS-YÂB Değirmen taşı.
SENG-İ HARA Pek sert taş, kaya.
SENG-İ KABİR (Seng-i mezar) Mezar taşı.
SENG-İ KAZA Kaza taşı. Belâ, musibet.
SENG-İ MUSALLÂ Musallâ taşı. Namaz kılınmak için cenaze konan taş.
SENGDİL (C.: Sengdilân) f. Taş yürekli, merhametsiz, acımaz.
SENG-ENDAZ f. Taş atan. Dokunaklı söz söyleyen.
SENGİN f. Taştan olan, taştan yapılmış.
SENGİSTAN f. Taşı çok olan yer. Taşlık yer.
SENGLAH f. Taşlık yer, taşı çok olan yer.
SENGPARE f. Taş parçası.
SENGSAR f. Taşlık yer.
SENGTRAŞ f. Taş yontucu, taş yontan sanatkâr.
SENGZAR f. Taşlık yer, taşı çok olan yer.
SENH Arız olmak.
SENİH Mübarek fiil, iyi ve güzel hareket.
SENİN Taşı kazıyıp yonttuklarında dökülen parçaları.
SENİNE (C.: Senayin) Kumdan tepe.
SENİY (C.: Sinâ-Seniyyât) Ön dişini burkan hayvan.
SENİYYE (Seniye) Yüksek. Çok mühim ve kıymetli, âli olan.
SENİYYE (C.: Senâyâ) Ön dişlerin birisi. * Sarp ve yokuş yerde olan yol.
SENKENDAZ Eski kalelerde kale dibine sokulan düşmana yukarıdan ağır taşlar vesaire atmak için altı açık cumba gibi çıkmalara verilen addır. Kale kapılarını müdafaa için üst taraflarına da böyle senkendazlar yapılırdı. (O.T.D.S.)
SENN Zırh çıkarmak. * Halinden döndürmek. * Koymak. * Keskinleştirmek. * Tasvir etmek. * Dökmek.
SENT Etin kokması.
SENUT Yere saçılan buğday.
SE-PA f. Üç ayaklı. Sehpâ.
SEPİD f. Ak, beyaz.
SEPİDE f. Tan vakti.
SEPİDEDEM f. Sabah aydınlığı.
SEPİDÎ f. Aklık, beyazlık.
SEPTİSİZM Fr. Fls: Müsbet veya menfi hiçbir kat'i hükme varamıyan ve dâim şüphe içinde olmayı kabul eden sapık felsefe sistemi. Şüphecilik. (Bak: Sofestaî, Sofizm)
SER f. Baş. Tepe. Uç. Nihayet. Zirve. Gaye. * Baş, başkan, reis.
SER-İ FRENK Avrupalıların, Frenklerin başı.
SER-İ MUY Pek az şey. * Kıl ucu.
SER-KÂTİB Başkâtip.
SE'R İntikam, öç almak. * Kin. * Kısas etmek.
SER' Yumurtlamak.
SER' Üzüm çubuğu. * Yaş ve taze çubuk. * Yumuşak bedenli yiğit. * Uzun boylu adam.
SERA Yer, toprak. Arz. * Malı çok olmak. Zengin olmak.
SERA' Yay yapımında kullanılan bir ağaç cinsi.
SERA f. "Şarkı söyleyen" mânasına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Nağme-serâ $ : Şarkı söyleyen, nağme söyleyen.
SERAB Şaşkın hâle gelme. Çorak yerlerde, çölde sıcak ve ışığın te'siriyle ileride, yakında yahut ufukta su veya yeşillik var gibi görünme hâdisesi.(Ey serab-ı gururu, şarab-ı tahur zanneden Said-i hodfuruş! Hikmet, hayr-ı kesir olduğunu işittin. Fakat yanlış yola gitmiştin. Şu kitab-ı kâinatın hikmetini maânisinde aramadın. Gittin nukuşunda taharri ettin. R.N.)
SERABİL (Sirbâl. C.) Gömlekler.
SERABİSTAN f. Serap yeri. (Fâni, bekasız dünyadan kinayedir.)
SERAÇE f. Küçük saray. Küçük konak. Saraycık.
SERADİK (Sürâdik) Padişaha mahsus çadır perdesi veya büyük sarayın perdesi. * Cibinlik tarzında yapılan perdeden oda.
SERADİKAT Padişaha mahsus perdeler.
SERAFİL (C.: Serâfilât) Şalvar. Don.
SER-AGAZ f. Yeniden ve baştan başlama.
SERAH Kıl taramak. * Halâs etmek. * Davar gütmek. * Eşini boşamak.
SERAHİN (Sirhân. C.) Yırtıcı hayvanlardan olan kurtlar.
SERAHOR Osmanlı İmparatorluğunun ilk devirlerinde ordunun bir yerden başka bir yere hareketinde yolların yapılması ile beraber ağırlıkların nakil vesairesi veyahut memleket içinde zelzele, deprem gibi bir âfetin vukuuyla harap olan yerlerin hemen tamir edilmesi işlerinde kullanılanlara verilen addır.
SERAİR (Sır. C.) Gizli şeyler, sırlar.
SERAİR-İ VÜCUD Yaradılış sırları.
SERAK Hırsızlık yapmak.
SERAMAC f. Boyunduruk.
SER-AMED (C.: Ser-âmedan) f. İleri gelen, başta bulunan.
SER'AN Evmek, acele etmek.
SERAPA f. Bir uçtan bir uca. Baştan ayağa kadar.
SERA-PERDE f. Saray perdesi. Eskiden harem dairesinin önüne çekilen büyük perde. * Padişah çadırı, otağ.
SERAR Ayın son gecesi.
SERARE İyilik. * Şeref.
SERARİ (Süriyye. C.) Câriyeler, odalıklar.
SERASER f. Baştan başa, bütün, hep mecmuan, külliyen.
SERASİME f. Sersem.
SERASİMEGÎ f. Sersemlik.
SERASKER f. Ordu kumandanı. Komutan. * Harbiye nâzırı, milli savunma bakanı.
SERATÎ Keskin.
SERAVİL (C.: Serâvilât) İç donu. * Şalvar.
SERAY f. Büyük konak, kâşâne. * Saray. * Hükümet konağı.
SERAYA (Seriye. C.) Düşman üzerine yollanan askerler.
SERAY-DAR f. Eskiden büyük yerlerde yemek ve sofra işlerine bakan kimse.
SERAYENDE (C.: Serâyendegân) Şarkıcı, şarkı söyliyen.
SER-AZAD f. Hür, serbest. Başı boş. * Dertsiz, rahat.
SERB (C.: Sürub) İçyağı. * Helâk olmak. * Bozulmak, fâsid olmak. * Beğenmeme. Azarlama. Çekiştirme.
SERBALİN f. Baş yastığı.
SERBAZ (C.: Serbâzân) f. Korkusuz, cesur, cesâretli. Yiğit.
SERBAZÎ f. Yiğitlilik, cesurluk, korkusuzluk.
SER-BE-CEYB f. Kaderden, düşünceden veya hayâdan dolayı başını önüne eğmiş olan.
SERBEHA f. Baş pahası. Diyet. Haraç.
SERBEND f. Başa bağlanan veya sarılan şey.
SERBESER f. Baştan başa.
SERBEST f. Kayıtsız. Başıboş. İstediği gibi hareket edebilen. * Sıkılmayan. * Engelsiz.
SERBESTÂNE f. Serbestçe.
SERBESTE f. Başı bağlı. * Gizli, kapalı, örtülü.
SERBESTÎ f. Serbestlik.
SERBESTİYET f. Serbestlik. Serbest oluş.
SERBESÜCUD f. Secde edici. Başını yere değdirici.
SERBEZEMİN f. Başı yere eğilmiş olan.
SERBÜLEND (C.: Serbülendân) f. Yüce. Başı yüksek.
SERBÜLENDÎ f. Başı yükseklik. Yücelik.
SERC (C.: Süruc) At takımı, eyer.
SERC-İ FERES At eyeri.
SERCEM Uzun.
SERCUC Ahmak.
SERCÜMLE f. Hepsi, tamamı, bütün.
SER-CÜNBAN Baş oynatan, baş sallayan.
SERÇEŞME (C.: Serçeşmegân) f. Çeşme başı, su başı. Pınar. * Pir, şeyh. Baş. * (Tanzimattan evvel) yardımcı askerlerin maddi işlerine bakan kimse.
SERD f. Bârid, soğuk, bürudetli olan. * Sert, kaba, hoyrat.
SERD Sözü muttasıl ve güzel bir eda ile söylemek. * Halkaları birbirine geçirmek. * Delmek. * Dikmek. * Vurmak.
SERD-İ KELÂM Güzel bir şekilde ifade etmek, söz etmek.
SERD Çanak içine ekmek doğrayıp ıslatmak.
SERDAB f. Yer altında olan serin ve soğuk oda, bodrum. Böyle yerler ekseriyetle sıcak bölgelerde, gündüzleri sıcaktan korunmak için yapılırdı. Anadolu'nun bazı yerlerinde buna "zir-i zemin" denilir. * Tar: Padişah saraylarında, sağ ve sol taraflarında birer oda bulunan üç köşeli sofalara verilen addı.
SER-DADE f. Baş vermiş, baş göstermiş olan.
SERDAH Geniş ve düz yer.
SERDAR f. Askerin başı. Kumandan.
SERDAR-I EKREM Başkumandan. Başbuğ.
SERDAR-I ULEMA Zamanın en bilgili ve en yaşlı âlimi.
SERDARÂN (Serdâr. C.) f. Kumandanlar, serdarlar, komutanlar.
SERDARÎ f. Başkumandanlık, serdarlık.
SERDEFTER f. Defterin başında yazılı olan. En ileri geçen, en başta bulunan.
SERDENGEÇTİ Tar: Akıncılardan düşman ordusu içine dalmak veya muhasara altına alınan bir kaleye girmek için fedai yazılan kimseler. Bunlara ellerinde kınlarından sıyrılmış kılıçlarla bu tehlikeli işlere atıldıkları için "dalkılıç" da denilirdi. Düşman ordusuna dalacak veya kaleye girecek olanların dönmelerinden ziyade ölmeleri ihtimâli olduğu için bu adı almışlardı. (O.T.D.S.)
SERDETMEK Tertipli ve güzel bir şekilde konuşmak.
SERDÎ f. Soğukluk, bürudet. * Kabalık, sertlik, hoyratlık.
SERDÎ-İ HEVÂ Havanın sertliği.
SERDÎ-İ TABİAT Tabiat ve huy sertliği.
SERDÜMEN Gemilerde baş dümenci, dümen kullanmakla vazifeli tayfa. Eskiden harp gemilerinde çavuştan yüksek bir rütbe.
SERE Başparmağın ucundan şehadet parmağının ucuna kadar germek suretiyle hâsıl olan uzunluk ölçüsü. Karıştan küçüktür ve dört sere bir arşın sayılırdı.
SERE Suyun çok olması. * Devenin meme deliğinin geniş olması.
SEREB (C.: Esrâb) Yer altında olan ev. * Kırbadan akan su. * Ot.
SERED Dudağın yarılması.
SEREF Boş yere ve lüzumsuz harcamak, israf etmek. * Hatâ etmek. * Âdet, haslet iyi huy.
SER-EFGENDE (C.: Serefgendegân) f. Başını eğen.
SER-EFRAZ f. Başını yükselten, yukarı kaldıran. * Benzerlerinden üstün olan. * Baş kaldıran. * Başı dik, alnı açık. * Haklı ve galib.
SEREKA İpeğin gayet iyisi. * Beyaz ipek. * (Sârik. C.) Hırsızlar.
SEREM Dişin, ağızda kökünden kırılması.
SERENCAM f. Başa gelen, baştan geçen ibretli hadise. * Bir işin sonu. * Vak'a.
SER-ENDAZ (C.: Ser-endazân) f. Çekinmez, pervasız, korkusuz.
SERENDÎ Katı, şiddetli, şedid. (Müe: Serendât)
SERENDİB (Hintçe) Hindistan'ın güneyindeki Seylân adasının ismi.
SERER (C.: Esirre) Ayın son gecesi. * Ebenin doğan çocuğun göbeğinden kestiği parça. * Mantar üstünde olan kabuk, balçık, toprak (Bu mânâya C.: Esrâr ve C: Esârir).
SERES Zayıf endamlı.
SERETAN Tıb: Kanser hastalığı. * Yutmak. * Yengeç. * Cevza Burcu ile Esed Burcu arasındaki burcun ismi. (Rumi 9 Haziran'da başlar)
SEREYAN Yayılma, dağılma. * Geçme, sirayet.
SEREYAN-I SERİA Sür'atle yayılan, çabuk neşrolan.
SERF Yemek yemek.
SERFİRAZ f. Başını yukarı kaldıran, yükselten. Benzerlerinden üstün olan.
SERFİRAZÎ f. Serfirazlık.
SERFÜRU f. Baş eğme. Söz dinleme. İtaat, inkıyad. * Mütezellil olan.
SERFÜRU-BÜRDE f. Baş eğmiş. * Düşünceye dalmış.
SERGERDAN f. Başı dönmüş, şaşkın. Hayran.
SERGERDE f. Kötü işlerde elebaşı olan. * Başı bozuk. * Reis.
SERGERM f. Kızgın, öfkeli. Kafası kızmış. * Neşeli. Sarhoş. Mest.
SERGEŞTE f. Sersem. Başı dönmüş. Avâre ve mütehayyir olan. Hayrette kalmış.
SERGİN f. Gübre, fışkı.
SER-GİRAN f. Başı ağır. * Mc: Çok sarhoş.
SERGÜZEŞT f. Macera, baştan geçen hâller.
SERH Kıl taramak. * Halâs etmek, kurtarmak. * Uzun, büyük ağaç. * Güdülen davar ve sığır sürüsü. * Otlak, mera. * İrsal etmek.
SERHAD Hudut başı. İki devlet toprağının birleştiği sınır.
SERHADLÛ Hudut boylarını bekleyen, hudutlardaki kalelerde vazife gören askerler.
SERHAN Canavar. Kurt.
SERHAS Sivri uçlu bitki.
SERHAYL f. Kervan veya kafile başı. * Baş, başkan.
SERHED Hörgüç yağı. * Semiz, yağlı, besili.
SERIK Hırsızlık.
SERİ'(A) Çabuk, hızlı. * Az vakitte çok iş yapan.
SERİ-ÜL HAREKE Hızlı giden.
SERİ-ÜL İNTİKAL Çabuk anlayan, çok zeki.
SERİ-ÜS SEYR Çok sür'atle akan veya giden.
SERİ-ÜT TEESSÜR Çabuk müteessir olan.
SERİ-ÜZ ZEVAL Devamsız, çabuk giden. * Çabuk ölen. * Dünyanın hali.
SERİAN Çabuk, tez elden, acele.
SERİD Yağla ıslanmış ekmek. (Terid derler.)
SERİH (C.: Serâyih) Nâlin kayışı.
SERİKA Çalınmış. Çalınmış şey.
SERİR Tahta karyola. * Üzerinde oturulan yüksekçe yer. * Taht.
SERİR-İ HÜKÜMET Hükümet tahtı. Makam sandalyesi.
SERİR-İ TEDRİS Ders verme makamı.
SERİRARA (Serir-ârâ) f. Tahtı süsliyen. Tahtta oturan. Pâdişah. Hükümdar. Şah.
SERİRE (C.: Serâir) Gizli şey, gizli sır. Gizli hal veya fikir. * Yatak.
SERİREDÂN f. İçteki sırrı bilen.
SERİRÎ Yatırarak hastaya bakma, klinik.
SERİR-NİŞİN f. Tahtta oturan, padişah.
SERİYY (C.: Esriye-Seryân) Nefis. * Kavi, kuvvetli. * Reis. * Küçük nehir, ırmak.
SERİYY Çok, kesir.
SERİYYE Düşman üzerine gönderilen süvari müfrezesi.
SERKÂR f. Müdür, iş başı, kâhya.
SERKAT (Bak: Sirkat)
SERKÂTİB f. Baş kâtib. Hükümdarların başkâtibleri.
SER-KERDE f. Bir güruhun, bir takımın başı, reisi. * Şaki, haydut.
SERKEŞ f. İnatçı, isyan eden. Kafa tutan. Asi.
SERKEŞÂNE f. İtaatsizlikle, dikbaşlılıkla, inatla.
SERKEŞÎ f. İtaatsizlik, inatçılık, serkeşlik, dikbaşlılık.
SERKUB f. Başa vuran, başa kakan. * Başa vuracak şey.
SERKUÇE f. Sokak başı.
SERKUY f. Yol, sokak veya mahalle başı.
SERLEVHA f. Yazıda başlık.
SERM Birinin dişlerini kırma.
SERMA f. Kış. Soğuk.
SERMA-DİDE f. Çok üşümüş. Donmuş.
SERMAK Pazı otu.
SERMAYE f. Ana mal. Esas para. İlk elde mevcut olan para. * Kazanılmış ilim. * Hayat. Ömür.
SERMAYEDÂR f. Sermâyesi olan.
SERMED Dâimî, sürekli, ebedî, ezelî. * Uzun gece.
SERMEDEN Ebedî olarak.
SERMEDÎ Daimî, ebedî, sürekli.
SERMEDİYET Daimlik, süreklilik. Sonsuzluk, ebedîlik. * Rabbanîlik ve uluhiyyet.
SERMELE Yemeği sakalına döküp ellerini bulaştıra bulaştıra yemek.
SERMENZİL f. Durak yeri.
SERMEST f. Başı dönmüş, kendinden geçmiş.
SERMEST-İ VAHŞET Vahşilik. İslâmiyet ve insaniyet dışı zevkle kendinden geçme hali.
SERMESTÎ f. Sarhoşluk.
SERMEŞK f. Talebenin öğrenmesi için yazılan örnek yazı.
SERMETA Yaş balçık.
SERMUHARRİR f. Baş muharrir. Baş yazar.
SERNAME f. Mektup, kitap vs. nin başına yazılan yazı. Önsöz.
SERNİGÛN f. Baş aşağı olmuş. * Tersine dönmüş. * Bahtsız.
SERNÜVİŞT f. Yazı başlığı. * Başa yazılan, alın yazısı. Kader, mukadderat.
SERPAŞ f. Gürz. Çomak. * Eskiden muhârebelerde giyilen demir başlık.
SERPENÇE f. Güçlü kuvvetli kimse.
SERPUŞ f. Başa giyilen başı örten külâh, takke, sarık.
SERPUŞE f. Başörtüsü.
SERR Çocuğun göbeğini kesmek. * Göbekte ağrı olmak. * Şâdlık, neşeli ve sevinçli olma.
SERRA Kolaylık, rahatlık, genişlik. * Sevinçli oluş. * Bolluk.
SERRİŞTE f. İp ucu. Emâre, delil. Vesile. * Başa kakmak. * Maksad.
SERSAM f. İnsana sersemlik veren bir hastalık. * Sersem.
SERSAR Çok sözlü, çok konuşan. Herze ve hezeyan söyleyen. * Büyük bir nehrin adı.
SERSERE Bir kimse konuşurken söz katmak.
SERSERİ f. Ötede beride gezen, başı boş. İşi gücü olmayıp boşta dolaşan, haylaz, derbeder, avare. * Boş söz.
SERSERİYÂNE f. Serserice.
SERŞAR f. Ağzına kadar dolu. Dökülecek derecede dolu. * İleri giden, sınırı aşan.
SERŞİKESTE f. Ucu kırılmış olan. Başı kırık.
SERT Aşağı getirmek. * Yutmak.SERT $ : Çiriş mâaunu.
SERTAB f. İnatçı, muannid.
SERTAC f. Baş tacı olan. Çok sevilen. Hürmet edilen. En ileri.
SERTAK f. Evin üstünde bulunan etrafı açık oda veya daire.
SERTAPA f. Baştan ayağa. Baştan aşağı.
SERTASER (Serteser) f. Baştan başa, bütün, hep.
SERTEM Uzun, tavil. * Yumuşak sözlü kişi. * Hışmını ve gadabını süratle yenen kimse.
SERTİYE Zayıf vücutlu, ahmak adam.
SERTİZ f. Baştarafı sivri olan, ucu sivri, keskin.
SERU f. Boynuz. * şarap kadehi.
SERUPA(Y) f. Tas: Dervişin, tarikat ve mevlevihâne ile bağını kesmek.
SERÜVEN Başa gelen, heyecan verici hâdise. Sergüzeşt, macera.
SERV Mal artırmak. * Suyun çok olması.
SERV f. Selvi, servi. * Cömertlik, mürüvvet.
SERV-İ HİRÂMÂN Nazlı sallanan selvi.
SERV-İ NÂZ Dalları yana sarkan selvi.
SERVA f. Masal. * Söz.
SERVAKT f. Kimse bulunmayan boş oda veya daire. * Yalnız görüşülecek yer.
SERVAN Malı çok olan kimse.
SERV-ENDAM f. Selvi boylu. Uzun ve biçimli boylu olan kimse.
SERVER f. Reis. Baş. Seyyid.
SERVERAN (Server. C.) f. Başlar, başkanlar, serverler, reisler, ulu kimseler.
SERVERÎ f. Başlık, başkanlık, serverlik, reislik. Ululuk.
SERVET f. Mal, mülk, zenginlik.
SERVET-İ AKL Akıllılık. Akıl zenginliği.
SERVET-İ FÜNUN Fenlerin (ilimlerin) zenginliği mânasına gelen bu tabirde, 1891-1900 tarihleri arasında çıkmış olan bir mecmua ve bu mecmua etrafında toplanmış olan kimselerin 1895'den 1901'e kadar meydana getirmiş oldukları Edebiyat-ı Cedide denilen edebî çığıra verilen addır.
SERVET-İ İLMİYE Bilgililik, âlimlik, ilim zenginliği.
SERY Davarı iyi gütmek. * Yıldırımın parlayıp çakması. * Kurt, eşine çıkmak. * Hiddetlenmek, kızmak.
SERYE (SERYÂ) Yaş yer.
SERZAKİR f. Başta gelen zâkir, zikredenlerin başı. (Hazret-i Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm'dan kinâye olur.)
SERZEDE f. Baş göstermiş, uç vermiş, çıkmış.
SERZEMİN f. Başını yere koyarak.
SERZENİŞ f. Takaza, tekdir. Başa kakma, çıkışma, azarlama.
SE'SE' Defetmek, kovmak.
SE'SEE Suya kandırmak.
SE'SEM Kara abnus ağacı.
SE'T Boğmak.
SETA' Boyunun uzun olması.
SETA Hamakat, ahmaklık.
SETAİR (Sitâre. C.) Örtünülecek veya perdelenecek şeyler.
SETAT Sakalın hafif olması.
SETE' Bezin hatâsı.
SE'TE (C.: Set) Kara balçık.
SETEH (C.: Estâh) Oturak yeri.
SETEL Her nesnenin kötüsü, yaramazı.
SET'ET Böy denilen zehirli böcek.
SETH Bir kimsenin arkasına vurmak.
SETİH Arkası üstüne yatmış. * Dağarcık. * Büyük tulum.
SETİR Örtülmüş, kapalı. Mestur.
SETİRE Parmak otu.
SETL Birbiri ardınca bir bir çıkmak.
SETL (C.: Estâl) Pınarlarda su içmeye mahsus susak. * Hamam tası. * Bakıcıların hayvanlara su verdikleri kap.
SETR (Setir) Örtme, kapama, gizleme.
SETR-İ AVRET Başkalarına gösterilmesi haram olan yerleri örtmek. Şer'an örtülmesi lâzım gelen yerlerini örtmek. (Bak: Avret-Tesettür)
SETR-İ GAYB Gizlilik perdesi.(Demek, sefihâne lezzette sen hayvanlara yetişemezsin. Binler derece aşağı düşersin! Çünkü hayvana nisbeten gaybî olan şeyleri senin aklın görüyor, elemini alıyor. Setr-i gaybda bulunan istirahat-i tâmmeden bilkülliye mahrumsun. Hem senin medar-ı fahrin olan uhuvvet ve hürmet ve hamiyet gibi güzel hasletlerin, incecik bir zamana, büyük bir sahradan bir parmak kadar yere inhisar ve hadsiz zamanda yalnız hazır saate mahsus olduğundan, sun'î ve muvakkat ve sahtekâr ve asılsız ve gayet cüz'î olup, senin insaniyetin ve kemâlâtın o nisbette küçülür, hiçe iner.Fakat iman ehlinin uhuvveti ve hürmeti ve muhabbeti ve hamiyeti, iman cihetiyle mevcut bulunan mazi ve müstakbeli ihata ettiğinden, insaniyeti ve kemalâtı o nisbette teâli eder. R.N.)
SETR-İ HÜSN Güzelliği örtüp gizleme.
SETR-İ UYUB Ayıpları örtmek, kusurları ifşa etmemek.
SETR Hat. * Saf. * Yazmak.
SETRE Yarı resmi ceket. * Düz yakalı ilikli çuha elbise.
SETTAR(E) Örten, kapayan gizleyen. En çok gizleyen ve örten.
SETTAR-ÜL UYUB Ayıpları, kusurları örten. Kusurları göstermeyen, günahları bağışlayan Allah (C.C.)
SETTUKA İki tarafı gümüş ve içi bakır olan akça.
SETV(E) (C.: Setavât) Hamle etmek. * Kahretmek. * Hiddetlenmek, kızmak, gadap etmek.
SEV' Akmak.
SE'V Niyet. * Vatan. * Çekişme, kavga, niza.
SEVA Beraber olma. Beraberlik. Denk, müsavi.
SEVA Mukim olmak, ikamet etmek, oturmak. * Zayıf olmak.
SEVAB Hayır. Hayırlı iş. Allah (C.C.) tarafından mükâfatlandırılacak doğruluk ve iyilik karşılığı. Allah'ın (C.C.) rızasını kazanmağa mahsus iyi amel.
SEVABIK (Sâbıka. C.) Geçmiş şeyler. Geçmiş haller. Geçmişte işlenmiş suç ve kabahatlar.
SEVABİT (Sâbite. C.) Merkezlerinden ayrılmaz görünen yıldızlar. * Sâbit olanlar, sâbitler.
SEVAD Karaltı. Uzakta karaltı halinde görülen kalabalık. * Ekseri insanlar. * Şehir. Kasaba. Karye. Köy. * Karartı. Yazı karalama.
SEVAD-ÜL AYN Göz bebeği.
SEVAD-I A'ZAM Büyük şehir. * Mekke-i Mükerreme. * İnsanların ekseriyeti.(Maişetçe neden bu kadar muktesit yaşıyorsun? diyenlere cevaben: Ben sevad-ı azama tâbi olmak isterim, sevad-ı azam ise; bu kadar tedarik edebilir. Ben ekalliyet-i müsrifeye tâbi olmak istemem, demişlerdir.) (Tarihçe-i Hayat)
SEVAD-I MÜSLİMÎN İslâm cemaatı.
SEVAD-ÜL KALB Kalbin ortasında var olduğu farzedilen kara leke. (Bak: Süveyda-ül kalb)
SEVAFİL (Sâfil. C.) Alçaklar. (İnsan ve yer hakkında kullanılır)
SEVAHİL (Sahil. C.) Sahiller, yalılar. Deniz veya ırmak kenarları.
SEVAÎ İpek kumaş.
SEVAİD (Sâid. C.) Dirsekten bileğe kadar olan kısımlar.
SEVAİM (Sâime. C.) Otlak hayvanları. Çayıra başı boş salınan hayvanlar. * Zekâtı icab eden koyun, keçi, sığır, deve gibi çift tırnaklı hayvanlar.
SEVAİYE Yaramaz olmak. * Kederli ve gamkin olmak.
SEVAKIB (Sâkibe. C.) Parlak yıldızlar.
SEVAKIT (Sâkıta. C.) Düşükler, düşmüşler.
SEVAKÎ (Sakıye. C.) Su yerleri, sâkiyeler.
SEVAKİN (Sâkin. C.) Bir yerde oturanlar, sakin olanlar.
SEVALİF (Sâlif ve Sâlife. C.) Geçmişler. Geçmiş insanlar.
SEVAM Yabanda otlayıp gezen hayvan. * (Sâmme. C.) Zehirli hayvanlar.
SEVANİ (Saniye. C.) Saniyeler. * İkinci derecede şeyler.
SEVANİH (Sâniha. C.) İçe doğan fikirler.
SEVATI' (Sâtı. C.) Belli ve yüksek olan şeyler.
SEVATİR (Sâtur. C.) Büyük bıçaklar, satırlar.
SEVAZİC (Sâzec. C.) Sâde ve basit şeyler.
SEVB (C.: Siyâb-Esvâb-Esvüb) Elbise. Giyilecek eşya. Kaftan. Bez. (Bunların sahibine "sevvab" derler.) * Rücu' manasına mastar.
SEVDA f. Fazla sevgi sebebiyle meydana gelen bir çeşit hastalık. Aşk. * Hırs. Tama. * Heves, istek. *Siyah. * Balgamdan, kandan ve safradan başka vücuddan çıkan bir nevi ifrazat. * Gam. Keder, Sıkıntı.
SEVDA-İ MENFAAT Menfaat hevesi.
SEVDA-ÜL KALB Kalbdeki siyah nokta. (Bak: Süveyda)
SEVDAFEZA f. Sevda artıran.
SEVDAGER (C.: Sevdagerân) f. Sevdalı, âşık. Meftun.
SEVDAGERÎ f. Âşıklık, sevdalılık.
SEVDAKÂR f. Sevdalı. Âşık.
SEVDAPEREST f. İfrat derecede düşkün, tutkun. * Tamahkâr.
SEVDAVÎ Kuruntulu, meraklı. * Sevda ile âlâkalı.
SEVDAZEDE f. Âşık, meftun, sevdalı.
SEVDE Karalık, siyahlık.
SEVDED Ulu olmak.
SEV'E Kabiha ve fâhişe hasleti. * Ut yeri.
SEVEBAN Hastalığın iyileşmesi.
SEVEL Koyunlarda olan bir hastalıktır. Hasta koyun sürüye uymaz, otlak yerinde döner durur.
SEVERAN Tozun, dumanın kalkması.
SEVF Koklamak.
SEVG Aşağı batmak. Suyun boğaza girmesi. * Kolay, âsan ve yumuşak olmak.
SEVGEND f. Yemin, kasem, and.
SEVH Batmak.
SEVHAK Uzun.
SEVİK (C.: Esvika-Sevik) Kavut adı verilen kavrulmuş un. Kavut satıcısına "sevvâk" denir.
SEVİLE İnsan topluluğu.
SEVİM Sevme. * Câzibe.
SEVİŞ Misafire yemek ve azık vermek.
SEVİT Karışmış, muhtelit.
SEVİYY Bir, beraber. * Düz, doğru.
SEVİYYE Müsavilik, birlik, beraberlik. * Düzlük, doğruluk.
SEVİYYE (C.: Sevâyât) Koyun yatağı.
SEVİYYEN Müsavi olarak. Bir düziye. Eşit olarak.
SEVİYYET Eşitlik, müsavilik, denklik.
SEVK Önüne katıp sürmek, ileri sürmek. Yollamak, göndermek. * Neticeye bağlamak.
SEVK-İ TABİÎ Hayvan veya insanların düşünmeksizin Cenab-ı Hakk'ın sevki ile olan hikmete uygun hareketi. Sevk-i kaderî, ilham veya sevk-i İlâhî demek daha doğrudur.
SEVK-ÜL CEYŞ Askerî birliklerin lüzumlu yere sevkini ve geri çekilme işini idare etme.
SEVK Misvak yapmak.
SEVKİYAT Asker gönderme ve eşyasını te'min ve sevketme işleri.
SEVL Karnı göbeğinden aşağıya sarkmak.
SEVL Bal arısı.
SEVLA' (C.: Süvül) Karnı sarkık kadın. (Müz: Esvel)
SEVLA' Sürüye uymayıp otlakta dönüp duran hasta veya delirmiş koyun. (Müz: Esvel)
SEVLEB (C.: Sevâlib) Tilki.
SEVM Satılık bir şeye kıymet takdir etme, paha biçme. * Su-i kasd. Zulüm ve minnete giriftar etmek. Derde sokmak. * Dağlamak. * Başına buyruk olup istediği yere gitmek. * Kuş havada dolaşmak. * Satışa arzetmek. * Satın almak istemek. * Fâide yetiştirmek. * Davarın yabanda gezip otlaması. * İstemek, talep etmek.
SEVMELE Leğen.
SEVR Öküz, boğa. * Koz: Boğa burcu. * Dünyaya müekkel melâikeden birisinin ismi. (Bak: Sahretullah)
SEVRET Kızgınlık, hiddet, öfke. * Hücum. Dövüş. * Hükümdarın şiddet veya kudreti. * Tezlik.
SEVS Arpaya, buğdaya ve ona benzer hububata bit düşmesi.
SEVSEN Susam.
SEVVA Seviyelendiren, düzelten. * Doğruya götüren.
SEVVAB Elbise satan, elbiseci.
SEVVAM (Sâmme. C.) Akrep ve yılan gibi zehirli hayvanlar.
SEVVİB Geri çekmek. * Men'etmek, engel olmak.
SEVZAK (SEVZENİK) Çakır doğan kuşu.
SEY' Meme başında olan süt.
SEYAHAT Yolculuk, gezi.
SEYAHİN Basra ırmağının adı.
SEYB (C.: Süyub) Su akmak. * Bahşiş, hediye, atâ. * Medfun mal, gömülü mal.
SEYDA Efendi, hoca, şeyh, seyyid mânasına talebelerin hocalarına karşı söylediği bir hürmet lâfzıdır.
SEYEHAN Gezi, seyahat. * Gölgenin güneşle birlikte dönmesi.
SEYEHAN (Vapur v.s.) batma.
SEYELAN Akma. Cereyan. * Sel felâketi.
SEYELAN-I DEM Kan akma.
SEYERAN (Bak: Seyran)
SEYF Kılıç.
SEYF-İ HADİD Keskin kılıç.
SEYF-İ MESLUL Kınından çıkmış kılıç.
SEYF-İ SÂRİM Keskin kılıç.
SEYFEDDİN (Seyf-üd din) Dinin kılıcı, dinin askeri.
SEYFÎ (Seyfiye) Askerliğe ait, kılıçla alâkalı. * Kılıç şeklinde.
SEYF İBN-İ ZÎYEZEN Yemen padişahlarındandır. Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bi'setinden evvel onun evsafını evvelki mukaddes kitaplarda görmüş ve iman etmiş ve müştak olmuştu.(Resül-i Ekrem'in (A.S.M.) Ceddi Abdülmuttalib; Yemen'e kafile-i Kureyş ile gittiği zaman, Seyf İbn-i Zîyezen onları çağırmış, onlara demiş ki: "Hicaz'da bir çocuk dünyaya gelir. Onun iki omuzu arasında hatem gibi bir nişan var. İşte o çocuk umum insanlara imam olacak."Sonra gizli, Abdülmuttalib'i çağırmış: "O çocuğun ceddi de sensin" diye kerametkârane, bi'setten evvel haber vermiş... M.)
SEYFULLAH Allah'ın (C.C.) kılıcı, askeri. *Ashab-ı Kiram'dan Hz. Hâlid İbn-i Velid'e (R.A.) verilen ünvan.
SEYH Yere batmak. * Sefer. * Akarsu. * Dikilmiş aba. * Atâ etmek, hediye vermek. * Çizgili elbise.
SEYH Helâk edici, mahveden. * Ayağın batması.
SEYHEC (Seyhuc) : Katı, şiddetli şedid.
SEYHEK Katı yel. Şiddetli rüzgâr.
SEYİS Atın tımarına, yemine vesairesine bakan adam, uşak.
SEYKANE İnce bellilik.
SEYL Sel. şiddetle gelen şey.
SEYL-İ HURUŞÂN-I ZAMAN Zamanın gürültü ve coşkunluklarının seli.
SEYL-İ ŞUUNÂT İcraat-ı Rabbaniyenin dâima görünmesi ve hakiki müessir olan Allah'ın (C.C.) iradesiyle devamlı olan, cereyan eden her çeşit hâdiseler. Hâdiseler akıntısı, seli.
SEYLAB (Seylâbe) f. Taşkın su, sel.
SEYLABE-İ HUN Kan seli.
SEYLHİZ f. Taşkın ve coşkun su.
SEYNA' Bir ağacın adı. * Ağaç, şecer.
SEYR Yürüyüş. * Eğlenme ve ibret için bakma. Gezip görme. * Görülecek şey ve yer. * Uzaktan bakıp karışmama. * Yolculuk.
SEYR-İ ÂFÂKÎ Terbiye ve mâneviyatta tekâmül yollarında, hariç âlemden, âfaktan başlamak suretiyle bulunan delillerle tekâmül edip nefsini ıslâh ve imâni ve Kur'âni hakikatlarda terakki etmek usulü.(Tarikatta "seyr-i enfüsi" ve "seyr-i âfâki" tâbirleri altında iki meşreb var.Enfüsi meşrebi; nefisden başlar, hariçten gözünü çeker, kalbe bakar, enaniyeti deler geçer, kalbinden yol açar, hakikatı bulur. Sonra âfâka girer. O vakit âfâkı nurâni görür. Çabuk o seyri bitirir. Enfüsi dairesinde gördüğü hakikatı, büyük bir mikyasta onda da görür. Turuk-u hafiyyenin çoğu bu yol ile gidiyor. Bunun da en mühim esası; enaniyeti kırmak, hevayı terketmek, nefsi öldürmektir.İkinci meşreb; âfaktan başlar, o dâire-i kübranın mezâhirinde cilve-i Esmâ ve Sıfâtı seyredip, sonra dâire-i enfüsiyyeye girer. Küçük bir mikyasta, dâire-i kalbinde o envârı müşahede edip, onda en yakın yolu açar. Kalb, âyine-i Samed olduğunu görür, aradığı maksada vâsıl olur.İşte birinci meşrebde süluk eden insanlar nefs-i emmareyi öldürmeye muvaffak olamazsa, hevâyı terkedip enaniyeti kırmazsa, şükür makamından, fahr makamına düşer; fahirden gurura sukut eder. Eğer muhabbetten gelen bir incizab ve incizabtan gelen bir nevi sekir beraber bulunsa, "şatahat" nâmiyle haddinden çok fazla dâvalar ondan sudur eder. Hem kendi zarar eder, hem başkasının zararına sebeb olur. M.)
SEYR-İ ENFÜSÎ Hafî tariklerin çoğunda takib edilen ve nefsinin iç âlemindeki delillerle, vasıtalarla tekâmüle gidenlerin usûlü. (Bak: Seyr-i âfâkî)
SEYR-İ FİLMENÂM Uykudaki veya rüyadaki seyr. (Bak: Seyr)
SEYR-İ ŞUUNÂT Kâinattaki hâdiseleri seyredip, görüp hakikatını anlamağa çalışmak. * Hâdiselerin bir halde kalmayıp akışı, değişmesi.
SEYR Ü SEFER Gidiş geliş. Trafik.
SEYR Ü SEYELÂN Devamlı akıp gitme ve değişme.
SEYR Ü SÜLUK Tas: Takib edilecek usûl. Bir terbiye yoluna girip devam etme. Tarikata devam etme.
SEYRAN (Aslı: Seyeran) Gezme, gezinme. Bakıp görme. * Hareket etme. * Açılma, ferahlanma, teferrüc.
SEYRANGÂH f. Seyir yeri. Gezme ve eğlenme yeri.
SEYRURET Yürümek, gezmek.
SEYTEL Vahşi sığır.
SEYTERE Havâle olunmak.
SEYYAD Avcı. (Bak: Sayyad)
SEYYAF (Seyf. den) Kılıçlı. * Kılıç yapan, kılıççı. * Cellât.
SEYYAH (Siyâhat. tan) Seyahat eden, dolaşan, gezen. Turist, yolcu.
SEYYAHÎN (Seyyahûn) Seyyahlar. Gezip âlemi seyredenler. Turistler, dolaşanlar, gezenler.
SEYYAL(E) Akıcı şey, su gibi sıvı olup akan. Çokça akan su. * Yer değiştiren her şey.
SEYYALÂT (Seyyale. C.) Akıcı olanlar, yerinde durmayıp gidenler, akanlar. Seyyal maddeler.
SEYYALE-İ BERKİYYE Şimşek akımı. Elektrik akımı. * Şimşek gibi akıcı ve parlak.
SEYYAR(E) Bir yerde durmayıp yer değiştiren. * Gökte veyâ güneş etrâfında dolaşan yıldız. Gezegen. * Kervan, kafile. * Otomobil.
SEYYARAT (Seyyare. C.) Seyyareler, gezegenler.
SEYYİ' Kötü, fena.
SEYYİAT (Seyyie. C.) Kötülük, günahlar, suçlar. Kötülüğe karşı çekilen sıkıntılar.(Kur'an-ı Kerim tahliye-i seyyiatı üç mertebesi ile zikretmiştir. Birincisi şirki terk, ikincisi maasiyi terk, üçüncüsü mâsivâullahı terk.) (İ.İ.)
SEYYİB(E) Kadın görmüş erkek, erkek görmüş kadın. Dul kadın.
SEYYİBÂT (Seyyib. C.) Dul kalmış kadınlar.
SEYYİD Efendi. * Hazret-i Muhammed'in (A.S.M.) soyundan olan, onun izinden giden. * Temiz ve fazilet sâhibi Müslüman zât. * Resül-i Ekrem (A.S.M.) herkesin imamı, büyüğü, önderi olduğundan kendisine bu isim de verilmiştir. (Bak: Sâdât)
SEYYİD-ÜL BEŞER İnsanların seyyidi, efendisi olan Hz. Muhammed (A.S.M.)
SEYYİD-ÜL ENAM Bütün mahlukatın efendisi. Muhammed (A.S.M.)
SEYYİD-ÜL KEVNEYN İki âlemin efendisi, seyyidi. Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bir nâmı.
SEYYİD-ÜL MÜRSELÎN Resüllerin Seyyidi. (Bak: Fahr-i âlem, Muhammed (A.S.M.), Münacat, Resül)
SEYYİDE Peygamber (A.S.M.) sülâlesinden gelen ve O'nun izinden giden temiz kadın, hanım.
SEYYİD ŞERİF-İ CÜRCANÎ (Bak: Cürcanî)
SEYYİE Kötülük, günah, suç. Yaramazlık, fenâlık.
SEZA f. Lâyık, münasip.
SEZA-YI TAKRİZ Övmeye, medhetmeğe lâyık.
SEZA-YI TEZLİL Tahkir edilip alçak görülmeğe lâyık olan.
SEZAB Sedef otu.
SEZASE Kötü huylu ve yaramaz dirlikli olmak.
SEZAVAR f. Münâsib, uygun, lâyık, şâyân.
SEZZE Seyâ denilen gün. Keferenin ateş gecesi günü.
SIAB (Sa'b. C.) Güçlükler, zorluklar. Zor ve çetin şeyler.
SIBA' Tulu etmek, doğmak. * Kalbin meyli.
SIBAG (C.: Esbiga) Boya. * Yaradılış.
SIBAH Güzel şeyler. Güzel olanlar. şule.
SIBGA Boya, renk, levn. * Din, mezheb.
SIBGATULLAH Cenab-ı Hakk'ın dilediği tarz, manevî renk, biçim ve şekilde yaratması. İslâmî ahlâk ve karakteri halketmesi. * Allah'ın dini.
SIBHAL Şişman, büyük keler. * Deve. * Kırba. * Câriye.
SIBHALE Azası iri ve uzun olan.
SIBR (C.: Esbâr) Beyaz bulut. * Taraf, yön, cânip. * Çoğul, cemi.
SIBT (C.: Esbât) Torun.
SIBTEYN İki torun.
SIBTIR (C.: Sibetrât) Uzun, tavil. * Uzun boyunlu bir kuş.
SIBYAN (Sabi. C.) Çocuklar, sabiler.
SIDAK Kadın eşe verilen nikâh parası. Nikâh akçesi.
SIDAR Küçük gömlek. * Başa örttükleri bez, baş örtüsü. * Devenin göğsünde olan nişan ve alâmet.
SIDDÎK Çok samimi, dâimâ doğruluk üzere ve Allah'a ve Peygamberine çok sâdık olan erkek. Sözü ile işi bir olan.
SIDDÎKA Doğruluk ve samimiyette çok sâdık olan kadın. * Allah yolunda çok sâdık olan Hazret-i Aişe (R.A.) vâlidemiz ve Hazret-i Meryemin vasıf ve isimlerdir.
SIDDÎKÎN Sıddık olanlar, Hazret-i Ebubekir (R.A.) gibi olanlar. Hazret-i Ebubekir (R.A.) gibi olanlar ve Onun izini takib edenler. Allah yolunun sadakatte en ileri olanları.
SIDDÎKİYET Sadâkat ve doğrulukta en ileri oluş. Çok sâdık olma hâli. Velilik mertebesinin nihâyeti. Peygamberlik mertebesinin bidâyeti olan makam. * Aşere-i Mübeşşere'nin birincisi ve ilk halife olan Hz. Ebubekir'in (R.A.) nâmı ve sıfatıdır. * Çok doğru olup, hiç yalan söylememek.
SIDK Doğru söz. Hakikata muvâfık olan. Bir şeyin her hususu tam ve kâmil olması. * Ahdinde sâbit olmak. * Peygamberlere mahsus en mühim beş hasletten birisi. * Kalb temizliği.(İslâmiyetin esası sıdktır. İmanın hassası sıdktır. Bütün kemâlâta îsal edici sıdktır. Ahlâk-ı âliyenin hayatı sıdktır. Terakkiyatın mihveri sıdktır. Âlem-i İslâmın nizamı sıdktır. Nev-i beşeri kâbe-yi kemâlâta îsal eden sıdktır. Ashab-ı Kiramı bütün insanlara tefevvuk ettiren sıdktır. Muhammed-i Hâşimî Aleyhissalâtü Vesselâm'ı meratib-i beşeriyenin en yükseğine çıkaran sıdktır. İ.İ.)
SIDK-I CENAN Kalblerin sâdık oluşu, sadakatlı.
SIDK-I DERUN Kalb temizliği.
SIDK U SELÂMET Doğruluk ve selâmetlik için oluş.
SIFAT Bir kimse veya şeyin hal ve vasfı, keyfiyeti. * Suret, çehre, yüz. Nişan, alâmet. * Bir şeyin keyfiyetini izah için kullanılan kelime.
SIFAT-I AYNİYE Sadece zâta mahsus olan sıfat. Zatî sıfat. Lafza-i Celalin sadece Cenab-ı Vâcib-ül Vücud olan Rabbimize mahsus olması gibi. (Bak: Sıfât-ı selbiye ve Sıfât-ı sübutiye)
SIFAT-I SEMÂİYE Gr: Kelimeye ait, kaideye, gramere uygun olmaksızın işitilmekle öğrenilen sıfat.
SIFÂT (Sıfat. C.) Sıfatlar, vasıflar.
SIFÂT-I ADEDİYE Sayı sıfatları.
SIFÂT-I CEMALİYE Lütuf ve merhamet ile daha ziyade alâkalı olan vasıflar. (Bak: Celâl)
SIFÂT-I FİİLİYE Cenab-ı Hakk'a (C.C.) mahsus fiilî sıfatlar. (İhyâ, icad, in'âm, tasvir, tezyin, terzik... gibi)
SIFÂT-I HÂSSA Hususi sıfatlar, şahsa ait sıfatlar.
SIFÂT-I İLÂHİYE Allah'a aid sıfatlar. Kendisini ve mânasının zıddını Cenab-ı Hakk'a nisbet caiz olan vasıflar. (Rıza, Rahmet, Gazab... gibi)
SIFÂT-I İŞARİYE İşaret sıfatları.
SIFÂT-I SELBİYE Cenab-ı Hakk'ın vahdaniyet, kıdem, beka, kıyam-ı binefsihi, muhalefetün-lilhavâdis gibi sıfatlarıdır. Mânalarında nefiy olduğu için "Selbî" denir. Meselâ: Vahdaniyet, çokluğun; kıdem, fâniliğin nefyi olduğu gibi. (Bak: Sıfât-ı zâtiye)
SIFÂT-I SÜBUTİYE Cenab-ı Hakk'ın sıfatları: Hayat, İlim, Sem', Basar, İrade, Kudret, Kelâm, Tekvin sıfatları. Bunlara "Sıfât-ı semaniye" de denir.
SIFÂT-I ZÂTİYE (Sıfât-ı lâzime - Sıfât-ı vâcibe) Allah'ın zatından ayrılması mümkün olmayan ve zatına lâzım ve vâcib olan sıfatlar. * Tecvidde: Harflerin zâtından ayrılması mümkün olmayan sıfatlarıdır. (Bak: Sıfât-ı ayniye)
SIFAT TERKİBİ Sıfat tamlaması. Meselâ: "Kâmil insan" kelimeleri bir sıfat terkibidir. Burada Türkçe ifâdeye göre "kâmil insan" terkibinden birinci kelime sıfat (belirten), ikinci kelime ise mevsuf (belirtilen) dir. Farsça kâideye göre "insan-ı kâmil" diye söylenir.
SIFFÎN Hazret-i Ali (R.A.) ile Hazret-i Muaviye (R.A.) arasında vuku bulan muharebelere meydan olmakla şöhret bulmuştur. Sıffîn muharebesinde Hazret-i Ali'nin maiyyetinde 120.000 Hazret-i Muaviye'nin maiyyetinde 90.000 kişi vardı. Hazret-i Ömer'in (R.A.) oğlu Hz. Abdullah da şehid olanların arasında idi. Sıffîn vak'ası 110 gün sürmüş ve doksan muharebe olmuştur.(Hazret-i İmam-ı Ali'nin Vak'a-i Sıffîn'de, Hazret-i Muaviye'nin taraftarlariyle muharebesi ise, hilafet ve saltanatın muharebesidir. Yâni: Hazret-i İmam-ı Ali ahkâm-ı dini ve hakaik-ı İslâmiyeyi ve âhireti esas tutup, saltanatın bir kısım kanunlarını ve siyasetin merhametsiz mukteziyatlarını onlara feda ediyordu. Hazret-i Muaviye ve taraftarları ise; hayat-ı içtimaiye-i İslâmiyeyi, saltanat siyasetleriyle takviye etmek için azimeti bırakıp, ruhsatı iltizam ettiler, siyaset âleminde kendilerini mecbur zannedip ruhsatı tercih ettiler, hatâya düştüler. M.)
SIFIR Hiç. Olmayan bir şeyin ismi. * Hiç bir sayı olmamak. * Müsbetle menfi ortası, eksi ile artının arası. * Fiz: Suyun donma derecesi.
SIFIR-ÜL YED (Sıfr-ül yed) Mahrum, eli boş.
SIFRİD (C.: Safârid) Toygar adı verilen küçük kuş.
SIFSIL Bir ot cinsi.
SIFTİT (SIFTÂT) Kavi, kuvvetli, iri yarı, cesim kimse.
SIGAR Küçükler.
SIGAR Çocukluk hali. Küçüklük. Zelli oluş.
SIGAR-I NEFS Zelil ve hakir olma hali. Küçüklük, kıymetsizlik.
SIGREB Küçük dişler.
SIHAF (Sahfe. C.) Geniş düz kaplar.
SIHHAT Sağlamlık. Doğruluk. Sağlık. * Edb: Sözün yanlış ve eksik olmamasıdır. (Sözün sağlamlığı diye tercüme edilebilen sıhhat-ı ifade: Bir ibarede zâf-ı te'lif, ta'kid, garabet, tetabu-u izafet, tekrar, tenafür, şivesizlik v.s. gibi kusurlar bulunmamakla tahakkuk eder...)
SIHHÎ Sıhhata, sağlamlığa, doğruluğa dâir ve müteallik.
SIHHİYE Sağlık ve hekimlik işleriyle uğraşan dâire. * Sağlık işleri.
SIHLE (C.: Sehil) Yoğun, büyük nesne.
SIHNA' (Sıhnat) Balık yahnisi.
SIHR Damat yahut enişte. * Huk: Karı-kocadan biri ile diğerinin kan hısımları arasındaki akrabalık.
SIHRE Kaynana, kayınvâlide.
SIHRÎ Evlenmelerden meydana gelen akrabalık.
SIHRİYET Evlenmek suretiyle meydana gelen akrabalık.
SIHRİZ Kızıl hurma.
SIHTİT Katı, şiddetli, şedid. * Çok yükselen toz. * Katıksız kavut denilen kavrulmuş un.
SIHVE (C.: Sahevât) Dağ üstünde yapılan burc.
SIKA' Kadınların, kirlenmemesi için başörtülerinin üstüne örttükleri ikinci örtü.
SIK'AL Suda ıslanmış kuru hurma.
SIKKE Bağlamak, sağlamlaştırmak, muhkem etmek. * Ulaştırmak.
SIKKİF Çok keskin sirke.
SIKLET Ağırlık. Mânevi sıkıntı.
SIKT Ana karnından ölü olarak düşen çocuk. * Çakmaktan düşen ateş.
SIKY Yer sulamak. Sulu ekin.
SILA Kavuşmak, ulaşmak, vuslat. * Âşıkın mâşukuna kavuşması. * Doğduğu yeri, hısım akrabayı gidip görme. * Bahşiş, hediye. * Gr: Cümlenin içinde ism-i mensub bulunmasıyla, dahil olduğu cümlenin evvelce mâlum olması iktiza eder. İçinde bulunduğu cümleyi sonradan gelen cümleye bağlamaya yarayan (edip, ederek, ederken) gibi fiil şekli rabt sigası.
SILA-İ RAHİM Hısım akrabayı ve mü'minleri ziyaret etme, onlarla görüşme ve mektuplaşma; alâkayı devam ettirme. * Akrabanın kusurlarını affetme.
SILA' Kebap. * Isınmak için yakılan ateş.
SILAH "Musâlaha" mânâsına mastar.
SILAL Yaş ot.
SILAME (C.: Sılâmât) Bölük, cemaat, topluluk, fırka.
SILAT (Sıla. C.) Sılalar. * Bahşişler, armağanlar, hediyeler.
SILE Bir şâire, yazdığı medhiye karşılığı olarak verilen para.
SILL (C.: Aslâl) Bir nevi ot. * Bir nevi yılan.
SILLE (C.: Sılât) Vuslat, kavuşma. * Hediye, atâ.
SILYANE (C.: Salayan) Bakla.
SIMAD Şişe tıpası.
SIMAG Ağızın bir tarafı.
SIMAH Kulak deliği, kulak.
SIMAH-I CÂN Can kulağı.
SIMAM Tıpa. Şişe tıpası.
SIMAME Kan damarlarında tıkanıklık yapan kan pıhtısı.
SIME (C.: Sumem) Bahâdır, kahraman kimse. * Berk, muhkem nesne. * Büyük erkek yılan.
SIMLAH Kulak kiri.
SIMM Belâ, âfet. * Arslan.
SIMME Hâlis ve temiz.
SIMSAM(E) Keskin kılıç. * Kılıcın keskin olması.
SIMSIM (C.: Semâsım) Şişman ve etli adam.
SIMT (C.: Sümut) Dizi. Dizilmiş şey.
SINAAT (C.: Sanâyi') San'at, mahâret, ustalık.
SINAB Hardal. * Hardal ve kuru üzümden yapılan bir cins kuru boya.
SINAÎ (Sınâiyye) San'atla ve sanayi ile alâkalı. * İnsan yapısı.
SINAİYYAT (Sınâi. C.) Sanatla ilgili olan şeyler. * İnsan yapısı şeyler.
SINAR Çınar.
SINARE Demir iğ. * İğ başı. * Yay kabzası. * Kulak.
SINDİD (C.: Sanâdid) Baş, başkan, reis, ileri gelen.
SINF Söğüt yaprağı.
SINIF Kısım, bölüm, tabaka.
SINIFÎ Sınıfla alâkalı, kısıma ait.
SINN Berd-i acûz günlerinden bir gün. * Seleye benzer bir nesnedir, içine ekmek koyarlar. * Deve sidiği.
SINV Dal, budak. Bir kökten çatallanan dallar. * İki kardeş. * Misil. Şebih, benzer. * Amca. * Oğul.
SINVU EBÎ Babamın kardeşi.
SIR (Bak: Sırr)
SIRAF (SARUF) Hayvanın kızmakla erkeğini araması.
SIRAM Hurma ve yemiş toplayacak vakit. * Toplanmış hurma ve yemiş.
SIRAR Devenin sütü çok olsun ve yavrusu emmesin diye emziğinin dibine bağladıkları ip.
SIRAT Etrafı hudutlu ve işlek cadde. Geniş yol.
SIRAT-I MÜSTAKİM En doğru yol, İslâmiyet yolu. Hak yolu. Allah'ın râzı olduğu en doğru yol. Peygamberlerin, evliya ve sâlihlerin, sıddıkinlerin gittikleri meslek.(Sırat-ı müstakim, şecâat, iffet, hikmetin mezcinden ve hülâsasından hasıl olan adl ve adâlete işârettir. Şöyle ki: Tegayyür, inkılâb ve felâketlere ma'ruz ve muhtaç şu insan bedeninde iskân edilen ruhun yaşayabilmesi için üç kuvvet ihdâs edilmiştir. Bu kuvvetlerin birincisi: Menfaatleri cezb ve celb için kuvve-i şeheviye-i behimiye. İkincisi: Zararlı şeyleri def' için kuvve-i sebuiyye-i gadabiyye. Üçüncüsü: Nef' ve zararı, iyi ve kötüyü birbirinden temyiz için kuvve-i akliye-i melekiyedir.Lâkin insandaki bu kuvvetlere şeriatça bir had ve bir nihayet tayin edilmiş ise de, fıtraten tayin edilmemiş olduğundan bu kuvvetlerin her birisi, tefrit, vasat, ifrat nâmiyle üç mertebeye ayrılırlar. Meselâ: Kuvve-i şeheviyenin tefrit mertebesi, humuddur ki, ne helâle ve ne de harama şehveti, iştihası yoktur. İfrat mertebesi, fücurdur ki; nâmusları ve ırzları pâyimal etmek iştihasında olur. Vasat mertebesi ise iffettir ki, helâline şehveti var, harama yoktur.İhtar: Kuvve-i şeheviyenin; yemek, içmek, uyumak ve konuşmak gibi füruatında da bu üç mertebe mevcuttur.Ve keza kuvve-i gadabiyyenin tefrit mertebesi, cebanettir ki, korkulmayan şeylerden bile korkar. İfrat mertebesi, tehevvürdür ki, ne maddî ve ne manevî hiç bir şeyden korkmaz. Bütün istibdatlar, tahakkümler, zulümler bu mertebenin mahsulüdür. Vasat mertebesi ise şecaattır ki, hukuk-u diniye ve dünyeviyesi için canını feda eder, meşru olmayan şeylere karışmaz.Ve keza kuvve-i akliyenin tefrit mertebesi, gabavettir ki, hiç bir şeyden haberi olmaz. İfrat mertebesi, cerbezedir ki, hakkı bâtıl, bâtılı hak suretinde gösterecek kadar aldatıcı bir zekâya mâlik olur. Vasat mertebesi ise; hikmettir ki, hakkı hak bilir, imtisal eder; bâtılı bâtıl bilir, ictinab eder...Hülâsa : Şu dokuz mertebenin altısı zulümdür, üçü adl ve adalettir. Sırat-ı müstakimden murad, şu üç mertebedir. İ.İ.)
SIRAT KÖPRÜSÜ Cennet'e gidebilmek için herkesin üzerinden geçmeğe mecbur olduğu ve Cehennem üzerine kurulmuş olan köprü.(İ'lem Eyyühel Aziz! İnkılâblar neticesinde, her iki taraf arasında geniş geniş dereler husule geliyor. O dereler üstünde her iki âlemle münasebettar köprüler lâzımdır ki, her iki âlem arasında gidiş geliş olsun. Lâkin o köprülerin inkılâbat cinslerine göre şekilleri, mâhiyyetleri mütebayin; isimleri mütenevvi olur. Meselâ uyku âlemi, yakaza ile âlem-i misal arasında bir köprüdür. Berzah, dünya ile âhiret arasında ayrı bir köprüdür. Ve misal, âlem-i cismani ile âlem-i ruhanî arasında bir köprüdür. Bahar, kış ile yaz arasında ayrı bir nevi köprüdür. Kıyamette ise, inkılâb bir değildir. Pek çok ve büyük inkılâblar olacağından, köprüsü de pek garib, acib olması lâzım gelir. M.N.)
SIRAVARİ f. Sıralı halde, sıra gibi.
SIRDAŞ (Bak: Sırrdaş)
SIRF(E) Sadece, yalnızca. * Sâfi ve hâlis şey. Karışık olmayan.
SIRHAK Çağırmak.
SIRKATİBİ Eskiden hükümdarların yanlarında bulundurdukları hususi kâtib.
SIRM (C.: Esrâm-Esârım) Ağaçtan yemiş düşürmek. * Ekin biçmek. * Cem'olmuş beytler.
SIRME (C.: Sırm) Bulut parçası. * Deve ve koyun sürüsü.
SIRP Yugoslavya'da yaşayan bir kavim adı. Veya o kavimden birisi.
SIRR Şiddetli ateş veya soğuk.
SIRR Gizli hakikat. Gizli iş. Herkese söylenmeyen şey. * Müşâhedetullah'ın mahalli bulunan kalbdeki lâtife. * İnsanın aklının ermediği şey. Allah'ın hikmeti.(Sırrını kimseye fâş etme sırrın fâş olur.Sen kendi sırrını saklayamazsanEl sana nasıl sırdâş olur.)
SIRR-I EHADİYET Ehadiyetin sırrı, mânası, kuvvet ve te'siri.
SIRR-I TEKLİF İnsanların dünyaya gelip, Allah (C.C.) tarafından vazifelendirilmelerinin hikmeti. Dünyaya gelip vazife sahibi olmanın sırrı. (Bak: Teklif)
SIRRAN Gizli olarak, gizlice.
SIRRDAŞ Birbirinin sırrını bilen. * Sır saklıyan.
SIRRE Soğuk rüzgâr. Şiddetli soğuk. * Şiddetli sayha, çığlık.
SIRRÎ (Sırriyye) Sır ile, gizlilik ile ilgili.
SIRSIR Çekirgeye benzer bir hayvan.
SI'SIA Sığınacak yer, sığınak, melce'. * Her nesnenin aslı. * Horozun baldırında çıkan fazlalık parmak.
SITAT Husumet, düşmanlık.
SI'V Saat.
SI'VA' Saat.
SIVAD-I A'ZAM (Bak: Sevad-ı a'zam)
SIVAR (C.: Sirân-Asvire) Sığır sürüsü. * Misk kabı.
SI'VENN Deve kuşunun erkeği.
SIYAGAT Kuyumculuk.
SIYAH (Sayha. C.) Bağırmalar, çığlıklar, haykırışlar, feryadlar.
SIYAH-I MÂTEM Mâtem feryadları.
SIYAL (Sıyâlet) Saldırma, hamle etme, üzerine atılma.
SIYAM (Savm. C.) Oruçlar. (Bak: Oruç, Ramazan)
SIYAN Elbise saklama yeri, sandık.
SIYANET Koruma veya korunma. Himaye veya muhafaza.
SIYAR (C.: Sirân-Asvire) Misk kabı. * Sığır sürüsü.
SIYAS(İ) (Sıysa. C.) Kaleler, kal'alar. * Köşkler. * Sığınacak yerler.
SIYDANE (C.: Saydân) Taş çömlek.
SIYK Kesif toz ve fena ter kokusu.
SIYK (Sevk. den) Sevk olunan (meâlinde).
SIYSA (C.: Sıyâs) Kale. Kal'a. * Sığınacak yer. * Köşk.
f. Otuz.
SİA Genişlik, bolluk. * Açlıklık. Zenginlik.
SİA-İ HÂL Rahatlık, genişlik, bolluk.
SİAYET Dedikodu, gıybet, koğuculuk.
SİB f. Elma.
SİB Suyun aktığı yer.
SİB' Susuzluk.
SİBA' Esir etmek.
SİBA' Cima. * Kesret-i cima ile iftihar edişmek. * (Sebu. C.) Canavarlar, yırtıcı hayvanlar.
SİBAB Sövme, küfretme, şetm.
SİBAH Tuzlu ve çorak yerler.
SİBAHAT Suda yüzmek.
SİBAK (Sebk. den) Bir şeyin öncelik hali. Birisinden ileri geçmek. Bir şeyin geçmişi. * Bağ, bağlantı.
SİBAK-UL KELÂM Sözün ilk halindeki bağlantısı, sözün evvelinde geçenden çıkan mânâ.
SİBAK U SİYAK Sözün gelişi. Sözün (öncesinin sonraya olan) uygunluğu.
SİBAR Cerrahların yara yokladıkları mil.
SİBB Tülbent. Baş örtüsü.
SİBD (C.: Esbâd) Belâ, zahmet, meşakkat, dahiye.
SİBKAN Bitlis veya Van vilâyetleri civarında bir aşiret adıdır.
SİBT (C.: Esbât) Kişinin oğlundan ve kızından olan evladı. * Torun.
SİBT Palamutla dibağat olunmuş sığır derisi.
SİCAL Münavebe. Arab ata sözlerinde: "Harp sicaldir" denir. Yani: Bazan galibiyet ve bazan mağlubiyet ile devam eder. * (Secl. C.) Büyük ve içleri dolu su kovaları.
SİCCİL Kumlu çamurun taşlaşmış hâli. Kumlu çamurdan terekküb ve tahaccür etmiş taş. * Ateşte pişerek taş gibi olmuş tuğla.
SİCCİN Sert, şiddetli olan şey. * Dâim olan. * Fâsık ve fâcirlerin amel defterlerinin konulduğu yer. * Cehennemde bir vâdi'nin adı. Fâcirlerin ruhunun gittiği yer.
SİCİL Resmi vesikaların kaydedildiği kütük denen büyük defter. * Memurların durumu hakkında tutulan dosya.
SİCİSTAN Bir cins darı.
SİCL Turp.
SİCLAT Bir güzel kokulu çiçek.
SİCM (SİCÂM) Seyelân etmek, akmak.
SİCN (C.: Sücun) Hapis, zindan.
SİD(E) (C.: Sidân) Kurt, * Yaşlı keçi. * Arslan.
SİDA' Sahrâ, çöl. * Yazı.
SİDAD Şişe tıpası. Yarık kapatacak şey.
SİDDER Bir oyun adı.
SİDN Etli ve gövdeli şişman kimse.
SİDR Tenbel kimse. * Bir deniz adı. * (Sidre. C.) Arabistan kirazları.
SİDRE Ağaca teşbih edilen, yedinci kat gökte bir makam ismi.
SİDRE AĞACI "Arabistan kirazı" denen bir ağaç.
SİDRET-ÜL MÜNTEHA Mahlukat ilminin ve amelinin kendisinde nihayet bulup kevn âlemini hududlandıran bir işaret. Yedinci kat gökte olduğu rivayet edilen ve Peygamberimiz Aleyhissalâtü Vesselâm'ın ulaştığı en son makam.
SİF (C.: Esyâf) Deniz sahili. * Hurma lifi.
SİF' Toprak. * Buhmâ otunun dikeninin az olması.
SİFAD Hayvanların çiftleşmesi.
SİFAH Zina.
SİFAL (Sifâle) f. Topraktan yapılmış (çanak, çömlek, testi gibi) şey. * Orak. * Fıstık, ceviz, bâdem kabuğu.
SİFAL Değirmen altına döşenen deri. * Değirmen süpürgesi.
SİFANET Marangozluk.
SİFAR Deveye burunduruk yapılan demir. * Sefer. Islâh, düzeltme. * Misafirlik.
SİFARE Habercilik.
SİFF Kuru deri.
SİFLE Adi, alçak, zelil, terbiyesiz.
SİFLEKÂM f. Adi kişilerin işine yarayan.
SİFLEPERVER f. Alçak ve âdi kimseleri koruyan ve kullanan.
SİFR Yazılmış nesne, mektup.
SİFSİR (C.: Sefâsir-Sefâsire) Simsar. Bir şeyi alıp satan. * Zarif, zerâfetli. * Hizmetçi, hâdim. * Tabi, itaat eden, uyan.
SİGA Gr: Fiilin tasrifinden (çekiminden) meydana gelen çeşitli şekillerden her biri. Kip.
SİGA-İ MÜBÂLAĞA Bir şeyin pek çok, pek büyük, pek ileri olduğunu gösteren kelime hâli. Fiilin mübâlağalı çekimi. Hallâk, Rezzak, Kahhar, Rauf gibi. (Bak: Mübâlağa)
SİGAL f. Düşünce, fikir. * Kuruntu, endişe.
SİGALİŞ f. Düşünüş, kuruş.
SİGAR (Bak: Sıgar)
SİGAR Ü KİBAR Küçükler ve büyükler.
SİH f. Demir şiş. * Kebap şişi.
SİHAB Miskten ve karanfilden yapılan gerdanlık.
SİHAE (C.: Sihâ-Eshiye) Nâme bağı.
SİHAM (Sehm. C.) Oklar. * Sehimler, hisseler.
SİHAM-I KAZA Kaza okları. * Şâir Nefi'nin eserinin ismidir.
SİHAN Kalınlık. * İçi boş zarf. * Soba borusu gibi bir şeyin kalınlığı. * Sımsıkı madde.
SİHLE İri taneli kum.
SİHR (Sihir) Büyü, gözbağıcılık, büyücülük, hilekârlık. * Aldatmak. * Haktan uzaklaşmak. Bâtıl şeyi hak diye göstermek. * Lâtif ve dakik olan şey. Büyü kadar te'siri olan şey. * Şiir ve güzel söz söyleme gibi, insanı meftun eden hüner. (Buna sihr-i helâl da denir)Sebebi gizli olan ince şey. Örf-i şer'îde sihir: Sebebi gizli olmakla hakikatın hilâfına tahayyül olunan, yaldızcılık, şarlatanlık, hilekârlık yolunda cereyan eden herhangi bir şey. Bunda esrarengiz bir surette bâtılı hak, hakkı bâtıl göstermek vardır. Mukayyed olarak memduhu olan ve hakkı izhar için kullanılan lâtif hususâttaki istimali vardır. Buna sihr-i helâl denir. Sebebi herkes için bilinmediğinden hârika telâkki olunur. (E.T.)
SİHR-İ BEYANÎ Beyanın büyü gibi olan tesiri. (Hadis-i Şerife telmih var.)
SİHİR-ÂMİZ f. Sihir gibi tesir eden, büyüleyici.
SİHİRBÂZ Büyü yapan, büyücü. Sâhir, neffase.
SİKA (C.: Sikat) (Vüsuk. dan) İnanç, güven, itimad, emniyet. * Güvenilir ve inanılır kimse.
SİKA' (C.: Eskiye-Eskıyât-Esâk-Esâki) Su kurbağası.
SİKA' Devenin burnuna bağladıkları nesne. * Kadınların örtündükleri peçe.
SİKA (C.: Sıyak) Yel, rüzgar, riyh. * Ses.
SİKA' Sakaların içine su doldurdukları köseleden yapılmış kap, kırba.
SİKAB Su çeken. Su çekici.
SİKAF Rende. * Süngü ağacını düzeltecek ağaç.
SİKAL Ağır olan, ağır şeyler. (Bak: Sekal)
SİKALİŞ (Bak: Sigâliş)
SİKAT (Sika. C.) İnanılır kimseler. İtimad edilen, kendilerine güvenilen kimseler.
SİKAYE Su içilen kap. Maşraba. * İçme suyunun toplanması için yapılan yer.
SİKAYET Birine içecek su verme.
SİKBAC Ekşi aş.
SİKEC Başı kızıl olan zehirli bir yılan.
SİKEK (Sikke. C.) Sikkeler.
SİKKE Damga. Nereye ve kime ait olduğunun bilinmesi için konulan işaret, mühür. Umumi damga. * Dirhem. * Para üstüne vurulan damga. * Düz, doğru yol. * Mevlevilerin keçe külâhlarının ismi. * Basılmış madeni para.
SİKKE-İ EHADİYET Her şeyin bir elden çıktığını gösteren damga, işaret. (Bak: Ehadiyyet)
SİKKEHANE f. Para basılan yer.
SİKKEZEN f. Madeni para basan.
SİKKÎN Bıçak.
SİKKÎR Devamlı sarhoş kimse.
SİKR Rüzgârın eserken dinmesi.
SİKSAK Hamâkat, ahmaklık.
SİL' (c.: Eslâ) Dağ yarığı.
SİL'A Bedende olan ur. * Ticaret malı. * Sülük.
SİLA' Arınmış, temizlenmiş nesne.
Sİ'LA' (C.: Seâli) Helâk. * Cin sâhirleri.
SİLAB (C.: Sülüb) Kara mâtem donu.
SİLAHDAR Tar: Sarayın ileri gelen erkânından birinin ünvanıdır. "Silahdar-ı şehriyarî" de denilirse de mâruf olan "Silahdar Ağa"dır.
SİLAHENDAZ Silah atan. * Tüfekli piyade neferi, harp gemilerinde gemicilik ile mükellef olmayıp silah taşıyan bahriye askerleri.
SİLAHHANE f. Askerî depo. Silahların saklandığı yer.
SİLAHŞÖR Silahları karıştırıcı, silahlarla oynayıp uğraşıcı. * Eski zamanda bir sınıf silahlı asker, hususiyle muhtelif silahları kullanmakta fevkalâde meleke ve maharet ile mümtaz olup, maiyyette istihdam olunanlara verilen addı. Yeniçeri Ocağı zâbitlerinin bir takımı hakkında da kullanılır bir tabirdi. Padişahın maiyyetinde muhafız olarak kullanılanlara da bu ad verilirdi.
SİLAL (Selle. C.) Sepetler, seleler.
SİLİ f. Tokat. Şamar.
SİLİF Bacanak.
SİLİZEN f. Tokat vuran, şamar atan, döven.
SİLAK Diş dibinde olan kabarcıklar. * Belâgatla okuyan hatip.
SİLAM Hamd, şükür. * Taş. * Su.
SİLAN Sapına girmiş olan kılıç ve bıçak ucu.
SİLB (SELEBE) (C.: Silebe) Dişleri kütelmiş ve kuyruğu dökülmüş yaşlı deve.
SİLFED Ahmak kimse. * Kurt.
SİLHEM Bir kimsenin cisminde değişiklik olması.
SİLK Dizi, sıra. * Yol, tarik. * İplik, hayt.
SİLK(A) Çöğenler adı verilen havuç. * Pancar. * Kurt, zi'b. * Şerli, ahlâksız kadın.
SİLKA' Arkası üstüne yatmak.
SİLL Bir çıban. * Sırtmadan zayıflamak. Erime. * Verem.
SİLLE f. Tokat. Şamar.
SİLM Barışmak, sulh, barışıklık. * İtaat. İslâm, müslim olmak.
SİLSİL Kapı halkası.
SİLSİLE Birbirine bağlanan, bir sıra meydana getiren şey. Zincir. Zincir gibi birbirine ekli ve bitişik olan. * Soy, sop. * Sıradağ. * Seri. Dizi. * Ard arda gelen şeylerin meydana getirdiği sıra.
SİLSİLE-İ CİBAL Dağ silsilesi. Sıra dağlar.
SİLSİLE-NAME f. Meşhur ve mühim kimselerin soyunu, silsilesini gösteren cetvel.
SİLV Gamdan, tasadan ve aşktan hâli olmak.
SİM f. Gümüş. Gümüş para. * Gümüşten. Sırmadan.
SİM Ü ZER Gümüş ve altın.
SİMA Yüz, çehre. Beniz. * Eser, alâmet.
SİMA' Dinlemek, kulak vermek. İşitmek. * Çalgı dinlemek. * Herkesin işitmesi istenilen güzel zikir ve sözler. * Mevlevilerin ve sair dervişlerin "ney" veya "def" ile berâber ilâhi okuyarak raksları ve nağme terennüm etmeleri, dönmeleri. (Bak: Semâ')
SİMAD Az su.
SİMAH (Bak: Sımah)
SİMAK (Semek. C.) Balıklar. * Parlak yıldız. * İki parlak yıldızdan birisi. * Bir şeyi yükseltip kaldıracak âlet.
SİMAL Medet etmek. * Medetçi, yardımcı ve mutemed kişi.
SİMAM (Semm. C.) Zehirler.
SİMAN (Semin. C.) Semizler, besililer, yağlılar.
SİMAR (Semere. C.) Meyveler, yemişler. * Mc: Faydalar.
SİMAT (C.: Sümut) Sofra. Yemek masası. * Yemek. * Ziyâfet.
SİMAT Damga, iz. Nişan, alâmet.
SİMATOĞRAF (Bak: Sinematoğraf)
SİMAVÎ Çehreye ait, yüz şekline dair. * Simavlı.
SİME (C.: Simât) Damga, alâmet, nişan.
SİMEN Semizlik, yağlılık, besililik. (Bak: Semen)
SİMENDUD (Sim-endud) f. Gümüş kaplı. Gümüş yaldızlı.
SİMER (SEMER) (C.: Esmâr) Kıssa, hikâye. * Akşamdan sonra olan.
SİMİN f. Gümüşten. * Gümüş gibi, gümüşe benzer.
SİMİN-TEN f. Gümüş tenli. Gümüş gibi beyaz ve parlak vücutlu.
SİMK Yüce olmak, yükselmek.
SİMM (SEMM-SÜMM) (C.: Simâm-Sümum) Küçük dar delik. * İğne deliği. * Ağu, zehir. *Kast. * Düzeltme, ıslah. * Set.
SİMMÎ (C.: Esmiyâ) Adaş, isimleri aynı olan kişilerin herbiri.
SİMN (Simâne) : Semizlik, yağlılık, besililik, şişmanlık.
SİMSAR (C.: Semâsire) Komisyoncu, tellâl, aracı.
SİMSİM Susam.
SİMT (C.: Sümut) Boncuk veya inci dizilmiş iplik.
SİM-TEN f. Gümüş tenli.
SİMURGA Kanatlı ve çok büyük hayvan olup eski devirlerde yaşadığı rivâyet edilir. (Bak: Anka)
SİMYA (Fr: Alşimi) Kim: Adi madenleri altın madenine çevirmek gayesini güden bir çalışma. Bu çalışma bir takım maddelerin bulunmasına sebep olduğu için kimya ilminin ilerlemesine hizmeti dokunmuştur.
SİMYA Nişan, işâret, alâmet.
SİMYAN (Simân) (Süryanice) Hak.
SÎN Çin. * Kirli olan ve kokan deve yünü.
SİNA Musâ Peygamberin (A.S.) Allah (C.C.) kelâmına nâil olduğu, Süveyş ile Akabe Körfezi arasındaki bir yer ve bir dağ ismi. Cebel-i Musa veya Tur-u Sinâ da denir. * İbn-i Sinâ'nın ceddinin ismi. (Bak: İbn-i Sinâ)
SİNA' Deve ayağına bağladıkları ip.
SİNA İki kere iâde olunan nesne.
SİNAD Muhkem, dayanıklı, kuvvetli dişi deve. * Yüce. * Yüce yer, yüksek yer.
SİNAN (C.: Esinne) Mızrak, süngü.
SİNAN-İ ÜMMİ (Vefatı: Hi: 1075) Halveti Tarikatı Yiğitbaşı kolu ileri gelenlerinden olup Kutb-ül Meâni adında Türkçe mensur bir eseri ile matbu ve müretteb bir divanı vardır. Muhammed Sinan-ı Ümmi, Konya vilâyeti dahilinde Elmalı'dan olup orada dâr-ı bekaya hicret etmiştir. (R. Aleyh) (Osmanlı Müellifleri sh: 187)
SİNAYE Yünden ve kıldan yapılan ip.
SİNDAN Örs.
SİNDİBAN Pelit ağacı.
SİNE Uyuklama, uykuya dalma başlangıcı. Uyku ile uyanıklık arası. (O anda insan, sesi duyduğu halde anlamaz.)
SİNE An. Bir lahzacık. * İki ağızlı balta.
SİNE f. Göğüs. Sadır. Kalb.
SİNE-BEND f. Göğüs bağı, sütyen.
SİNE-ÇÂK Göğsü, yüreği yaralı.
SİNE-GÂH f. Göğüs.
SİNEMATOĞRAF Fr. Hareket yazmak demek olup kısaltılmış şekliyle sinema demektir.
SİNEPÜRYAN (Sinebiryan) Kalbi yanmış, sinebiryan olmuş, çok hasret çekmiş.
SİNESAF f. Sarılıp kucaklaşmış.
SİNESUZ f. Yürek yakan.
SİNET Uyuklamak.
SİNH (C.: Esnâh) Her nesnenin aslı ve kökü.
SİNH (C.: Esnâh-Sünuh) Diş çukuru, diş yuvası.
SİNİ f. Büyük tepsi, sini.
SİNİMMAR Ay, kamer. * Gece uyumayan erkek. * Harami. * Tar: Rum milletinden bir üstâdın adıdır. Numan bin Münzir için Hira'da bir köşk yapmıştı. Bunun bir eşini daha kimseye yapmasın diye Numan bin Münzir o köşkün üstünden attırıp öldürdü. (Ahter-i Kebir'den)
SİNİN (Sene. C.) Sünun. Seneler. * Sina Dağı.
SİNİN-İ SÂLİFE Geçen yıllar.
SİNN (C.: Esnân) Yaş. Yaşanmış olan zaman. * Diş. * Medine'de bir dağın ismi. * Yaban öküzü.
SİNN-İ İYAS (Sinn-i ye's) Kadınların "âdet görmekten" kesildiği yaş. En çok 55 yaşına kadar veya daha evvel âdet görmekten kesilmesi zamanı ki; bundan sonra çocukları olmaz. Böyle bir kadına âyis denir.
SİNN-İ TEKLİF Erginlik, büluğ çağı. Bir kimsenin aklı başına geldiği; haramı helâli ayırt edebildiği, kadınlık veya erkeklik hâlini bildiği, ergin hâle geldiği yaşı. (Ortalama 12-15 kabul edilir.)
SİNN-İ TEMYİZ Hak ile bâtılı farketme yaşı.
SİNN Ot kurutmak.
SİNNE (C.: Sinen) Kalem başı. * Sapan demiri.
SİNNEN Yaşça, yaş bakımından.
SİNSİN (C.: senâsin) İyeği kemiklerinin arka tarafının ucu.
SİNTAH Büyük karınlı kuvvetli deve.
SİNTEL Kısa boylu.
SİNY (C.: Esnâ) Her nesnenin büklümü. * Dağın kısıkdar yeri. * Orta, vasat.
SİNNEVR (C.: Senânir) Kedi.
SİNYAL Fr. Kararlaştırılmış bir haberi verme işareti. İşaret.
SİPAH (C.: Sipâhan) Asker, leşker, nefer. * Ordu.
SİPAHDAR f. En büyük asker, serasker.
SİPAHİ Ask: Osmanlı askerlik teşkilâtında "Timar" namiyle öşür ve rüsumunu aldıkları araziye mukabil, harp zamanlarında kendi hayvanları ve kanunen götürmeğe mecbur oldukları silâhlı askerlerle birlikte sefere iştirak eden bir sınıf süvari askeri. Bunlar akıncılık, çapulculuk ve karakol hizmetlerini ifa ederler ve düşman karşısında piyadelerin muhafazasını te'min ettikleri gibi, icabında hücum işlerini de yaparlardı.
SİPAHSALAR f. Askerlerin en büyüğü. Serasker.
SİPAR f. Veren, fedâ eden.
SİPARE (Si-pâre) f. Kur'an-ı Kerimin herbir cüz'ü. * Küçük kitap, mecmua. * Otuz cüz.
SİPARİŞ f. Ismarlamak, ısmarlayış.
SİPAS f. Şükretme, dua etme.
SİPAS-DÂR f. Hamdeden, şükreden.
SİPEH f. Asker, leşker. * Ordu.
SİPEH-BÜD f. Başbuğ, başkomutan, başkumandan.
SİPEH-KEŞ f. Başkumandan, başbuğ.
SİPENC f. Konaklama yeri, misafirhane, otel. * Dünya. * Misafir.
SİPER f. Arkasına saklanılacak şey. Koruyan. * Mânia. Sığınak veya set arkası, duvar altı gibi kuytu yerler. * Okun, giderken kabzayı zedelememesi için sol elin üzerine konulan âlet. * Muharebede askerin kurşun ve gülleden korunması için toprak kazılarak açılan ve ön tarafına, çıkan topraklar yığılmak suretiyle vücuda getirilen korunma yerleri. * Kalelerin üstünde ok ve kurşun atmağa mahsus mazgallar yanında duracak askerlerin korunmaları için insan boyunda olan ve uzaktan diş diş görünen arkalıklı duvar parçalarına verilen addır.
SİPER-İ SÂİKA Yıldırımdan korunmak için gemilerle, minarelere ve büyük binalara konan âlet. Paratoner.Gemilerde direklerin şapkalarına konulur ve üzerlerine, bir ucu denize kadar sarkıtılmış bakır tel bağlanır. Direkleriyle teknesi ağaç olmayan gemilerde tel yoktur. Telin gördüğü nakil hizmetini geminin demir kısmı yapar. Minarelerle büyük binaların en yüksek noktalarına konularak sarkıtılan bakır tel, toprağa gömülüdür.
SİR f. Tok, kanmış, doymuş. * Sarımsak.
SİR Yarık. Delik. * Balık yahnisi.
SİRA' Hızla gitmek, acele etmek.
SİR-AB f. Suya kanma. Suya tok olmak. * Sulu. * Körpe, tâze.
SİRAC Işık. Lâmba. Fener. Mum. Kandil. * Şevk veren şey. * Güneş ve ay mânâsına veya Resul-i Ekrem'e (A.S.M.) "Nur saçan" meâlinde verilen bir isimdir.(Hem o Bürhan-ı Hak ve Sirac-ı Hakikat öyle bir din ve şeriat göstermiştir ki, iki cihanın saadetini te'min edecek desatiri câmi'dir. M.)
SİRAC-I RÂH-I HİDÂYET Hidayet yolunun ışığı.
SİRAC-ÜN NUR Nurun lâmbası. * Risale-i Nur Külliyatından bir mecmuanın adı.
SİRAC-ÜS SÜRC Lâmbaların lâmbası. En parlak nur. En parlak ışıklı eser.
SİRAD Gön, sahtiyan.
SİRAN (Sur. C.) Kaleler, kal'alar, hisarlar.
SİRAR (C.: Esirre) Sürur, sevinç. * Sırayla konuşmak. * Ay sonu.
SİRAYET Yayılmak, bulaşmak, geçmek.
SİRB (C.: Esrâb) Çekirge ve balık yumurtası. * Sığır sürüsü.
SİRBAL (C.: Serâbil) Gömlek, kamis.
SİRCİN Kurumuş davar tersi.
SİRDAB (C.: Seradib) Yer altında su soğutacak yer.
SİRE (C.: Sıyer) Koyun ağılı.
SİRET Bir kimsenin içi, hâli, hareketi, ahlâkı. * İnsanın tutmuş olduğu mânevi yol.
SİRET-İ HASENE Güzel ve iyi ahlâk.
SİRET-ÜN NEBİ Siyer-i Nebi veya Siret-i Nebi de denir. (Bak: İlm-i hadis, Siyer-i Nebi)
SİR'ET Nefis. * Koyun. * Geyik. * Kadınlar.
SİRHAN (C.: Serâhin) Vahşi hayvanlardan olan kurt.
SİRİŞK f. Göz yaşı. * Ateş şeraresi.
SİRİŞT f. Yaradılış, hilkat, huy, tabiat.
SİRİŞTE f. Yoğrulmuş, karıştırılmış.
SİRKAT (Serkat) Çalma. Hırsızlık.
SİRKE-FURUŞ f. Sirkeci, sirke satan kimse. * Mc: Ekşimiş yüzlü kişi.
SİRKİN Kuru davar tersi.
SİRR (C.: Esrar-Esirre) El ayasında ve alında olan hatlar. * Gizli nesne. * Cima etmek. * Zikir. * Hâlis. * En iyi, en faziletli.
SİRVAL (c.: Serâvil) şalvar.
SİRVE (C.: Sirâ) Küçük ok. * Çekirge yumurtası.
SİSA (C.: Sıyas-Sıyasâ) Köşk. * Kale. * Sığınacak yer. * Çulha mekiği. * Horoz mahmuzu. * Sığır boynuzu.
SİSA' (C.: Seyâsi) Davar arkası. * Omuz başı.
SİSMOĞRAF Fr: Zelzelenin yerini, saatini, yön ve hızını kaydeden âlet.
SİSTEM Fr. Bir bütün meydana getirecek şekilde, karşılıklı olarak birbirine bağlı unsurların hepsi. * İlimde bir bütün meydana getirecek esasların hepsi. * Bir nizâm dâiresinde çalışan takım. * Proğramlı çalışmak. * Manzume.
SÎT Çatırtı, patırtı, gürültü. * Ün, şöhret, nam.
SİTA' Deve boynunda uzunluğuna olan alâmet. * Ev direği.
SİTAD f. Alma, alış.
SİTAM Kılıcın ağızı.
SİTAN (-istan) f. Mekân adı yapmağa yarayan ek. Meselâ: Gül-sitan $ : (Gül-istan) Gül bahçesi, güllük.
SİTAN f. Alan, alıcı. Can-sitan $ : Can alan.
SİTARE (Setr. den) (C.: Setâir) Örtünülecek, perdelenecek şey.
SİTARE f. Yıldız, kevkeb.
SİTARE-İ RAHŞÂN Parlak yıldız.
SİTARE-GÂN Yıldızlar.
SİTAYİŞ f. Övme, medhetme. Medih.
SİTAYİŞ-KÂR f. Medheden, öven.
SİTAYİŞ-KÂRÂNE Överek, medhetmek suretiyle.
SİTEBR f. Kalın, kaba, yoğun.
SİTEM f. Haksızlık, zulüm. * Nâzikâne çıkışma. * Eziyet, cefa.
SİTEM-ÂMİZ f. Hâin. İnsafsız, haksız.
SİTEM-DİDE (C.: Sitemdidegân) Zulme uğramış, haksızlık görmüş.
SİTEM-KÂR (C.: Sitemkârân) f. Haksızlık ve zulüm yapan. Zâlim.
SİTEM-KEŞ f. Zulme ve haksızlığa uğrayan. Zulüm çeken. Mazlum.
SİTEM-RESİDE f. Siteme uğramış, zulme uğramış. Zulüm çekmiş.
SİTİZ (Sitize) f. Kavga, cidal, çekişme.
SİTİZE-CU f. Kavgacı.
SİTİZE-KÂR f. Kavgacı.
SİTR (C.: Estâr) Örtü. * Perde.
SİTT Hanım. (Aslı seyyidet iken muharref ve âmi arapçada sitt ve sitte olarak kullanılır.)
SİTTE Altı. (6) Altılık.
SİTTE-İ SEVR Güneş'in Sevr burcunda bulunduğu Nisan ayında fırtınalariyle meşhur olan altı gün.
SİTTÎN (Sittûn) Altmış. 60
SÎV f. Elma.
SİVA Başka, gayrı, diğer. Kasd. (Bak: Mâsiva)
SİVAD Gizli söz, sır.
SİVAK (C.: Süvük) Misvak. * Dişini yıkamak.
SİVAR (C.: Esvire - Esâvir-Suur) Bilezik.
SİVAR-I ZERRİN Altun bilezik.
SİVCAR Tazı ve köpeğin boynuna halka geçirmek. Tasma takmak.
SİVİL Fr. Asker olmayan. * Başı bozuk. * Mülkî. * Tebdil-i kıyafetle gezen polis. * Medeni.
SİYA' Samanlı balçık.
SİYAB (Sevb. C.) Elbiseler, giyecek şeyler.
SİYABE Kızlığın bozulması, bekâretin zâil olması.
SİYAC Dikenli duvar.
SİYADET Seyyidlik. (Bak: Seyyid)
SİYAFET Kılıççılık sanatı.
SİYAH f. Kara, esved. * Zenci.
SİYAHA Suyun akması. * Oruç tutmak.
SİYAHAT (Seyyehân - Siyâh - Süyuh) İbret, terehhüb ve ibadet için yer yüzünde gezip yürümek. (Dervişlerin seyahatı bundandır.)
SİYAHBAHT f. Tâlihsiz, kara bahtlı.
SİYAHÇERDE f. Esmer, karayağız olan.
SİYAHFAM f. Siyah renkli.
SİYAHÎ f. Siyahla alâkalı. * Zenci. * Siyahlık, karalık.
SİYAHKÂR (C.: Siyâhkârân) f. Günah işlemiş, suçlu.
SİYAHKEDE f. Kapkara yer.
SİYAHLİKA f. Kara yüzlü.
SİYAHPUŞ f. Siyahlar giymiş. Karalar giymiş. * Mâtemli, yaslı.
SİYAHRUZ f. Tâlihsiz, şanssız, bahtsız.
SİYAK Söz gelişi, ifade tarzı. * Üslub, tarz, yol. * Sürmek, sevk. * Ruhun çıkması.
SİYAK-I KELÂM Sözün gelişi, sevkediliş.
SİYAK VE SİBAKA MÜLÂYEMET Sözün evveline güzel bir netice, sonrasına iyi bir başlangıç olması.
SİYAKAT Binek hayvanını arkasından sürme.
SİYAM Oruç. (Bak: Sıyam)
SİYANET Koruma, muhafaza, hıfz.
SİYASET Memleket idare etme san'atı. Devlet idare tarzı. * Dünya ve âhirette necatlarına sebeb olacak bir yola, insanları irşad ile beşeriyetin salâhına çalışmak. * Diplomatlık. Politika. * Seyislik, at idare işleriyle uğraşma. (Bak: Hilafet)
SİYASETEN Siyaset bakımından, siyasî bakımdan.
SİYASÎ Siyaset icabı olan. * Siyaset adamı. * Politik.
SİYASİYYUN Politikacılar, siyasetçiler. Devlet idaresine çalışanlar.
SİYAT (Savt. C.) Kırbaçlar, kamçılar.
SİYE Koyun yatağı.
SİYER (Siret. C.) Tarzlar, gidişler, yollar.
SİYER-İ ENBİYA Peygamberlerin (Aleyhimüsselâm) hayatlarından ve onların ahlâkından bahseden kitap.
SİYER-İ NEBİ Mevzuu Hazret-i Peygamber'in (A.S.M.) hayatı, ahlâkı ve yaşayışı olan, O'nun gaye ve cihanı irşad eden mesleğinden bahseden kitap.(Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın ahvâl ve evsâfı, Siyer ve Tarih suretiyle beyan edilmiş. Fakat o evsaf ve ahvâl-i galibi, beşeriyetine bakar. Halbuki o Zât-ı Mübarek'in şahs-ı manevîsi ve mahiyet-i kudsiyesi o derece yüksek ve nuranidir ki; Siyer ve Tarih'te beyan olunan evsaf, o bâlâ kamete uygun gelmiyor, o yüksek kıymete muvâfık düşmüyor. Çünki: $ sırrınca: Hergün, hattâ şimdi de, bütün ümmetinin ibadetleri kadar bir azim ibadet sahife-i kemalâtına ilâve oluyor. Nihayetsiz rahmet-i İlâhiyeye, nihayetsiz bir surette, nihayetsiz bir istidat ile mazhar olduğu gibi, her gün hadsiz ümmetinin hadsiz duasına mazhar oluyor. Ve şu kâinatın neticesi ve en mükemmel meyvesi ve Hâlik-ı Kâinat'ın tercümanı ve sevgilisi olan o Zât-ı Mübarek'in tamam-ı mahiyeti ve hakikat-ı kemalâtı, Siyer ve Tarih'e geçen beşeri ahval ve etvâra sığışmaz. Meselâ: Hazret-i Cebrâil ve Mikâil, iki muhafız yâver hükmünde Gazve-i Bedir'de yanında bulunan bir Zât-ı Mübarek; çarşı içinde, bedevi bir arabla at mübâyaasında münâzaa etmek, bir tek şâhid olan Huzeyfe'yi şahid göstermekle görünen etvârı içinde sığışmaz.İşte yanlış gitmemek için; her vakit mahiyet-i beşeriyeti itibariyle işitilen evsaf-ı âdiye içinde başını kaldırıp, hakiki mahiyetine ve mertebe-i Risalette durmuş nurani şahsiyet-i maneviyesine bakmak lâzımdır. Yoksa, ya hürmetsizlik eder veya şüpheye düşer. M.)
SİYER-İ SENİYYE Yüksek ahlâk ve yüksek vasıflar. Hazret-i Peygamberin (A.S.M.) yüksek ahlâk ve vasıflarına dair yazılan kitab.
SİYERA' İbrişimle karışık alaca bez.
SİYONİST (Kudüs'ün eski adı olan Sion. dan) Filistin'de bağımsız bir Yahudi devleti kurmak isteyen. Yahudi fikrinin taraftarı. Bir şeyi Yahudilerin gaye ve menfaatına göre değerlendiren. Yahudilik. * Yahudi dinine giren.
SİYY Arz-ı Arabdan bir yer. * Çöl, sahra. * Benzer, misil.
SİYYAN (Siyy. C.) Birbirine denk ve eşit. Müsavi.
SİYYANEN Birbirine denk ve eşit olarak. Müsavi bir tarzda.
SİYYE Yay başı.
SKOLASTİK Lât. Kurun-u vustâda (Orta çağlarda) Hristiyan âleminde, papazların dinî görüşüne ve onların baskısı altındaki dinî fikirlerine göre yapılan tedrisat usulü.
SLOGAN ing. Kısa ve te'sirli propaganda sözü.
SOFESTAÎ (Sevfestâi) Kâinatın yaratıcısını, Cenab-ı Hakkı kabul etmemek için herşeyi inkâr eden. Müsbet veya menfi hiç bir hükme varmayan, daima şüphe içinde kalmayı esas alan felsefi bir doktrinin (Septisizm) mensubu. Septik. Alemde hakikat namına hiç bir şey tanımayan ve hakikatı araştırmaktan sarf-ı nazar ederek zevk ü safa, şiir ve edebiyatla eğlenen safsatacılar. (Bak: Sofizm)(..O Vahid-i Ehad'i kabul etmeyen ya nihayetsiz ilâhları kabul edecek veyahut ahmak sofestâi gibi hem kendini, hem kâinatın vücudunu inkâr edecek. M.)
SOFİ Ehl-i tasavvuf. Riyazet ve nefisle mücahede ile hakikate ermeğe çalışan. Tarikata mensub, mânevi kemâlât için çalışan. * Yanıltıcı, safsatacı. (Bak: İşrakiyyun)
SOFİZM Fr. Fls: Sofestaiye. Safsatacılık. Alemde hakikat olarak hiç bir şey tanımayan ve hakikatı araştırmaktan sarf-ı nazar ederek zevk ü safâ ve şiir gibi şeylerle eğlenmeği tercih eden bâtıl bir meslek. İnâdiye, indiye ve Lâedriye "Septizm" adlarıyla üç kısma ayrılırlar. (Mesail-i İlm-i Kelâm'dan)
SOHBET Konuşma, sevdiği kimselerle yapılan toplantı. * Birlikte oturup tatlı tatlı hakikat üzerine konuşmak.(Sohbet-i Nebeviye öyle bir iksirdir ki; bir dakikada ona mazhar bir zât, senelerle seyr ü süluka mukabil hakikatın envarına mazhar olur. Çünkü sohbette insibağ ve in'ikâs vardır. Malumdur ki; in'ikâs ve tebaiyyetle o nur-u âzam-ı Nübüvvetle beraber en azim mertebeye çıkabilir.Nasılki, bir sultanın hizmetkârı ve onun tebaiyyeti ile, öyle bir mevkiye çıkar ki, bir şah çıkamaz. İşte şu sırdandır ki, en büyük veliler sahabe derecesine çıkamıyorlar. Hattâ Celâleddin-i Süyuti gibi, uyanık iken, çok def'a sohbet-i nebeviyeye mazhar olan veliler, Resul-i Ekrem (A.S.M.) ile yakazaten görüşseler ve şu âlemde sohbetine müşerref olsalar, yine sahabeye yetişemiyorlar. Çünki: Sahabelerin sohbeti, Nübüvvet-i Ahmediye (A.S.M.) nuriyle, yâni Nebi olarak onunla sohbet ediyorlar. Evliyâlar ise vefat-ı Nebeviden sonra Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ı görmeleri, velâyet-i Ahmediye (A.S.M.) nuriyle sohbettir. Demek Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm'ın, onların nazarlarına temessül ve tezahür etmesi, velâyet-i Ahmediye (A.S.M.) cihetindedir; Nübüvvet itibariyle değil. Mâdem öyledir; nübüvvet derecesi, velâyet derecesinden ne kadar yüksek ise, o iki sohbet de o derece tefavüt etmek lâzım gelir.Sohbet-i Nebeviye ne derece bir iksir-i nurâni olduğu bununla anlaşılır ki: Bir bedevi adam; kızını sağ olarak defnedecek bir kasavet-i vahşiyânede bulunduğu halde gelip, bir saat sohbet-i Nebeviyeye müşerref olur, daha karıncaya ayağını basamaz derecede bir şefkat-i rahimaneyi kesbederdi. Hem câhil, vahşi bir adam, bir gün sohbet-i Nebeviyeye mazhar olur; sonra Çin ve Hind gibi memleketlere giderdi. Mütemeddin kavimlere muallim-i hakaik ve rehber-i kemâlât olurdu. S.)
SOHBET-İ İHVAN Din kardeşleri ile faydalı hakikatlar üzerine sohbet etmek.Resül-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm buyurmuştur ki: Üç şey müstesna, dünyada rahat yoktur:1- Tilâvet-i Kur'an2- Münacat-ı Rahman3- Sohbet-i İhvan.
SOKRAT Eski bir Yunan Feylesofu. (M.Ö. 470-400) Vahdaniyete ve ruhun bakiliğine inanmış ve bu fikrini yaymağa çalışmış. "Dünyada yalnız bir şey öğrenebildim, o da hiç bir şey bilmediğimdir." sözü meşhurdur. Devrinin inanışına zıd fikirlerinden dolayı mahkemece kendisine idam kararı verilmiş, baldıran otunun zehirini içirmek suretiyle idam edilmiş. Sonra Eflâtun, Sokrat'ın fikirlerini müdafaa etmiştir.
SOLCU (Bak: Ashab-ı Şimal)
SORGUÇ Başa takılan tuğ. * Bazı kuşların tepelerinde bulunan tüyden süs.
SOSYAL Fr. İçtimaî. Cemiyete ait.
SOSYALİST Fr. Sosyalizm taraftarı olan.
SOSYALİZM Fr. İktisadî teşebbüsleri ve teşekkülleri devlete vermek isteyen görüş. İştirakiyecilik. Güya, herkese müsavi mal verme esasını idare sisteminde yerleştirmeyi ve mal birliğini iddia eden ve insan fıtratına zıt olarak hürriyetleri daraltıcı ve din aleyhdarı bir sistem. Serserilere, zenginlerin mallarını mübah edip isyâna sevkeden ve ehl-i nâmusun ahlâkını yıkarak fuhşiyatı teşvik eden bir bâtıl anlayış. (Sosyalizm nazariyesinin nâşirleri komünistlerdir.) (Bak: İktisad, Kapitalizm, Komünizm)(Tabaka-i avâmın intibahiyle ve galebesiyle tezahür eden tam sosyalizm ve bolşevizm düsturları, bizim daha ziyade işimize yaradığı için, o sosyalizm düsturlarını kabul ettiğimiz halde, senin vaziyetin bize ağır geliyor. Prensiplerimize muhalif düşüyor. Onun için sana verdiğimiz sıkıntıdan şekvâya ve küsmeye hakkın yoktur?Elcevap: Hayat-ı içtimâiye-i beşeriyede bir çığır açan, eğer kâinattaki kanun-u fıtrata muvâfık hareket etmezse; hayırlı işlerde ve terakkide muvaffak olamaz. Bütün hareketi şer ve tahrip hesabına geçer. Mâdem kanun-u fıtrata tatbik-i harekete mecburiyet var; elbette fıtrat-i beşeriyeyi değiştirmek ve nev-i beşerin hilkatındaki hikmet-i esasiyeyi kaldırmakla, mutlak müsavat kanunu tatbik edilebilir. Evet, ben, neseben ve hayatça avam tabakasındanım. Ve meşreben ve fikren, "müsâvât-ı hukuk" mesleğini kabul edenlerdenim. Ve şefkaten ve İslâmiyetten gelen sırr-ı adalet ile, burjuva denilen tabaka-i havassın istibdat ve tahakkümlerine karşı eskidenberi muhalefetle çalışanlardanım. Onun için bütün kuvvetimle adalet-i tâmme lehinde zulüm ve tagallübün ve tahakküm ve istibdadın aleyhindeyim.Fakat nev-i beşerin fıtratı ve sırr-ı hikmeti, müsâvât-ı mutlaka kanununa zıddır. Çünki Fâtır-ı Hakim, kemal-i kudret ve hikmetini göstermek için az bir şeyden çok mahsulât aldırır ve bir sahifede çok kitabları yazdırır ve birşey ile çok vazifeleri yaptırdığı gibi, beşer nev'i ile de binler nev'in vazifelerini gördürür.İşte o sırr-ı azimdendir ki: Cenab-ı Hak, insan nev'ini binler nevileri sünbül verecek ve hayvanatın sair binler nevileri kadar tabakat gösterecek bir fıtratta yaratmıştır. Sair hayvanat gibi kuvâlarına, lâtifelerine, duygularına had konulmamış; serbest bırakıp hadsiz makamatta gezecek istidat verdiğinden, bir nevi iken binler nevi hükmüne geçtiği içindir ki, Arzın halifesi ve kâinatın neticesi ve zihayatın sultanı hükmüne geçmiştir.İşte nev-i insanın tenevvüünün en mühim mâyesi ve zenbereği; müsabaka ile hakiki imanlı fazilettir. Fazileti kaldırmak, mahiyet-i beşeriyenin tebdiliyle, aklın söndürülmesiyle, kalbin öldürülmesiyle, ruhun mahvedilmesiyle olabilir. L.)
SOSYOLOĞ Fr. İçtimaî bilgilerle uğraşan, toplu insan yaşayışı ve onların idare işlerinde bilgi sahibi olmaya çalışan. İçtimaiyatçı.
SÖMESTR Fr. Okullarda bir ders yılının ayrıldığı iki dönemin herbiri.
SPİKER ing. Konuşmacı. Radyo programlarını takdim eden, haber bültenlerini okuyan kişi.
SPİRİTUALİZM Fr. Fls: Ruh gibi maddî olmayan varlıkları kabul eden görüş ve düşünüş. Ruhiyatçılık.
STAJ Fr. Mesleki bilgisini artırmak maksadıyla başka birinin nezareti altında yapılan çalışma.
STAJYER Fr. Staj yapan kimse.
STRATEJİ yun. Askeri sevk ve idare ilmi, sevk-ul-ceyş.
STRATOSFER Fr. Atmosferin ortalama 30 km. kalınlığındaki ikinci tabakası.
SU(Y) f. Cihet, yön, taraf. Semt. Yan.
SU' Kötülük. * İyi olmayan. Kötü, fena.
SU-İ AHLÂK Ahlâk kötülüğü. Allah'ın, peygamberin râzı olmayacağı işleri yapanın ahlâkı.
SU-İ HAL Fena hareket tarzı. Kötü hal.
SU-İ HAREKET Kötü hareket, kötü iş.
SU-İ HAZM Sindirim bozukluğu.
SU-İ HULK Kötü ahlâk. Dine, ahlâka yakışmayan fena ahlâklılık.
SU-İ İHTİYAR Kötü arzu, fena istek.
SU-İ İSTİMÂL Kötüye kullanma. Eldeki nimeti veya fırsatı boşuna yahut kendi menfaatine kullanma.
SU-İ KASD Bir kimsenin aleyhinde tertib alma. * Adam öldürmeğe tertib alma. * Kötü kasd.
SU-İ MİZÂC Sıhhat bozukluğu, huy fenalığı.
SU-İ NİYET Kötü ve bozuk niyet.
SU-İ TEDBİR Yanlış tedbir. Kötü yol. Tam düşünüşle, akıllıca hareket etmeyiş.
SU-İ TEFEHHÜM Kötü anlayış. Yanlış anlama.
SU-İ TELÂKKİ Lâzım olduğu şekilde anlamama. Kötü anlayış. Kötü telâkki etme.
SU-İ ZAN Kötü zanna sahib olma, başkasının hareketini kötü zannetme.(Dördüncü hastalık su-i zandır. Evet insan, hüsn-ü zanna me'murdur. İnsan, herkesi kendisinden üstün bilmelidir. Kendisinde bulunan su-i ahlâkı, su-i zan saikasıyla başkalara teşmil etmesin. Ve başkaların bazı harekâtını, hikmetini bilmediğinden takbih etmesin. Binaenaleyh eslâf-ı izâmın hikmetini bilmediğimiz bazı hâllerini beğenmemek su-i zandır. Su-i zan ise, maddi mânevi içtimâiyâtı zedeler. M.N.)
SUADA' Sıkıntıdan dolayı uzun uzadıya solumak. * Ev ortası.
SUADÎ Topalak otu.
SUAL İsteme. İstek. * Soru. Sorulan şey. * Dilencilik.
SUAL Öksürük.
SUALÂT (Suâl. C.) Suâller, sorular. İstemeler, istekler.
SUB' Yedide bir.
SUBA (SABÂ) (C.: Esbâ) Gece ile gündüz eşit olduğunda gündoğusundan esen rüzgâr.
SUBABE Kap içinde kalan su. * Bir nesnenin bakiyesi. Artık.
SU'BAN (C.: Saâbin) Büyük yılan. Ejderha. * Koz: Semanın kuzey yarım küresinde bulunan Tinnîn Burcu'nun çevirdiği büyük kavisin ortasında ve küçük ayı dörtgeninin tam karşısında bulunan en parlak yıldız. (Alpha Draco)
SUBARE Taş.
SUBAŞI Şimdiki zabıta ve daha ziyade belediye memurlarının gördükleri işleri gören ve kasabaların idaresi başında bulunan memurun ünvanı idi.
SUBAT (Bak: Sübât)
SUBBAH (Sâbih. C.) Yüzenler, yüzücüler (suda).
SUBBÛHUN KUDDÛSÜN "Allah (C.C.) subbûhtur, kuddûstür. Zâtına ve sıfatına fena, noksan ve kusur yanaşamaz. Her zaman ve her dilde, her mahluk onu tesbih ve takdis eder." gibi mânâları ifade eder.
SUBE At sürüsü. * Yirmi ile kırk arasında olan keçi sürüsü. * Kabın içinde kalan su. Artık su.
SU'BE Yeşil başlı kertenkele.
SUBESU f. Taraf taraf. Her tarafa. Her yanda.
SUBH Sabah vakti. Sabah. Tan vakti. Şafak zamanı.
SUBH-U KIYAMET Kıyametten sonraki sabah. Kıyamet sabahı.
SUBHA Nur ve azamet. * Sabahla öğle arası, kuşluk vakti. (Bak: Sübha)
SUBHA Sabah uykusu.
SUBHDEM f. Sabah vakti.
SUBHGÂH f. Sabah vakti. Tan yeri.
SUBJEKTİF (Bak: Sübjektif)
SUBR Her cismin tek kenarı ve yoğunluğu. * Ufak taşlı yer.
SUBRE Birikinti, yığın.
SUB' (Bak: Sübu')
SUBU' Dinini terk edip başka dine girmek.
SU'BUB (C.: Seâbib) Saf su akan yer.
SUBUHAT (Subha. C.) Secdeler ve cemal-i İlâhî nurları ve celal ve azamet-i İlâhiye. (Bak: Azamet, Cemal)
SUD f. Kâr, faide, kazanç.
SUD (Sevda. C.) Rengi kara olan şeyler. * Sevdalar.
SUDA' Baş ağrısı. * Rahatsız etme, sıkıntı verme, sıkma.
SUD'A Deve ve koyun bölüğü.
SUDA-GER f. Bezirgân, tüccar.
SUDA-GERÎ f. Ticaret.
SUDAGÎ Zülüfte olan nişan ve alâmet.
SUDAH Horozun ötmesi.
SUDAM (SIDÂM) Hayvanların başında olan bir hastalık.
SUDD Dağ.
SUDDAD (C.: Sadâyid) "Sâm-ı ebras" denilen kertenkele. * Suya varacak yol.
SUDE f. Ezilmiş, dövülmüş. Sürmüş, sürülmüş.
SUDEKA (Sadik. C.) Doğru ve hakiki dostlar.
SUDG (C.: Esdâg) şakak. * şakaklardan sarkan saç.
SUDKAN (Sadîk. C.) Hakiki ve doğru dostlar. Sadîkler.
SUDMEND f. Kazançlı, faydalı, kârlı.
SUDRE Acem gömleği.
SUDUD Men'etmek, engel olmak.
SUDUR Olma, meydana gelme. Sâdır olma. * (Sadr. C.) Göğüsler, sadırlar.
SUEDA (Said. C.) Saidler. Allah'ın (C.C.) rızâsına erenler. Mes'ud olanlar.
SUF (C.: Evsâf) Yün dokuma. Yünden yapılmış dokuma. * Yün, yapağı, ibrişim.
SUFAR f. Ok gezi. * İğne deliği.
SUFAR Yürekte sarı suların toplanması.
SUFARİYE Sarı asma adı verilen bir kuş.
SUFEF (Sofa. C.) Sofalar.
SUFFA (Suffe) Sofa, avlu. * Set. Seki.
SUFFAH Enli uzun taş.
SUFİ (C.: Sufiyyun) Tasavvuf ehli. Sofu. Mutasavvıf.
SUFN Çobanların dağarcığı.
SUFR (Sıfr) : Bakır. Tunç.
SUFRET Sarı renk, sarılık. * Beniz solukluğu.
SUFRİT (C.: Safârit) Fakir.
SUFRUF Üzüm çöpü. * Hurma çöpü.
SUFUF (Saf. C.) Saflar. Sıralar.
SUFUN (Süfun) (Sefine. C.) Sefineler. Gemiler.
SUFVAN Atın, üç ayak üzerine durup dördüncünün tırnağını yere dikip durması.
SUGRA (Suğra) Daha küçük, pek küçük. * Man: Hadd-i asgarın bulunduğu cümle. Birinci kaziyye. Küçük önerme. (Bak: Hadd-i asgar)
SUGRE (C.: Sügur) Göğüs çukuru. * Boğaz çukuru. * Gedik.
SUGV Meyletmek, yönelmek, eğilme.
SUGVAR f. Kederli, acılı.
SUH Duvar.
SUHAF Akciğer veremi.
SUHAN f. Törpü.
SUHANSERA (C.: Suhanserâyân) f. Ahenkli söz söyleyen.
SUHAR Umman kasabası. * Bir erkek ismi.
SUHARE Yağ kıkırdağı.
SUHARE Başkasıyla alay eden.
SUHD (C.: Eshâd) Çocukla birlikte çıkan sarı su.
SUHEN (Sehun - Suhun) f. Söz.
SUHF Akıl ve fikrin zayıf olması.
SUHK Uzak olmak. * Cehennemde bir derenin adı. * Mahrumiyet.
SUHME Karalık, siyahlık.
SUHNAN Sıcak, kızgın. * Sıcak gün.
SUHNE Kızgınlık. * Gözü yaşlı, dertli olmak.
SUHRE Maskara, gülünç, eğlenceli. * Zoraki iş gören, ücretsiz zoraki çalışan kimse ve hayvan.
SUHREKÂR f. Maskaralık yapan. Maskara.
SUHRE (C.: Suhar) Geniş ve düz olan iki dağ aralığı. * Kırmızıya benzer renk.
SUHRİYEN (Sıhriyya) Musahhar kılınan, hizmette çalıştırılan. * Gülünç olan.
SUHRİYYE Maskaralık.
SUHT Kızgınlık, gadab. (Rızânın zıddı)
SUHT Haram mal, her nevi haram. * Yok eylemek. Gidermek. Bir şeyin kökünü kazımak (mânasına saht'dan alınmıştır. Haramın bereketi olmadığından hânumânlar yıktığı için suht denilmiştir.)
SUHTE f. Yanmış, tutuşmuş. Yanık. * (C.: Suhtegân) Softa. Medrese talebesi.
SUHUB (Sehâb. C.) Bulutlar.
SUHUF (Sahife. C.) Sahifeler. * Bâzı Peygamberlere gelen sahife halindeki kitap.
SUHULET Kolaylık. (Bak: Sühulet)(...Senin küçük bahçeni halk ettiği gibi, cenneti dahi senin için halk edebilir ve halk etmiş ve sana va'd etmiş. Ve va'dettiği için, elbette seni onun içine alacak. Mâdem bilmüşahede görüyoruz; her senede, yeryüzünde, hayvanat ve nebatatın üçyüz binden ziyade enva'larını ve milletlerini, kemal-i intizam ve mizan ile, kemal-i sür'at ve sühuletle haşr edip, neşreder. Elbette böyle bir Kadir-i Zülcelâl, va'dini yerine getirmeye muktedirdir... M.)
SUHUN (Sahne. C.) Sahneler.
SUHUR (Sahr. C.) Kayalar, büyük taşlar.
SUK Çarşı, pazar. Alım satım yeri.
SUK' Taraf, yön. * Nahiye.
SUKA Çarşı adamı, esnaf.
SUKA' Horoz sesi, horoz ötüşü.
SUK'A Başın ortasındaki beyazlık.
SUKAB (Sukbe. C.) Delikler.
SUKATA Kırıntı, döküntü, artık.
SUKATAÇİN f. Kırıntı, döküntü toplayan. Artık toplayan.
SUKATAHÂR f. Kırıntı, artık yiyen.
SUKAYBE Küçük delik, delikçik.
SUKB (C.: Sükub) Delmek. * Yırtmak.
SUKBE (C.: Sukub - Sukab - Sukabât) Delik.
SUKÎ Çarşı ve pazarla alâkalı. * Çarşılı, pazarlı.
SUKL(E) Böğür. * Taraf, yön.
SUKM (SEKAM) (C.: Eskâm) Zahmet, meşakkat. Hastalık, maraz.
SUKUB (Sukbe. C.) Delikler.
SUKUB (Sakb ve Sukb. C.) Delmeler veya delinmeler. * Bir tarafdan diğer tarafa kadar açık olan delikler.
SUKUF (Sakf. C.) Tavanlar, ev örtüleri. * Uzun ve sarkık şeyler. * Semavat.
SUKUF-U BÜYUT Evlerin damları.
SUKUK şeriat mahkemesince verilen ilâmlar ve onda geçen tabirler.
SUKUT Düşme. Yukardan aşağıya birden iniverme. * Değerini kaybetme. Bozulma. * Devrilme. * Mahvolma. * Ahlâk bakımından alçalma. * Büyük bir vazifeden ayrılma. * Sarkma. * Çocuğun eksik veya ölü olarak doğması.
SUKUT-I HAKK Hakkın sukutu. Hakkın kaybolması.
SUKUT-I MUSAMMEM Düşmesi kararlaştırılmış. İktidardan düşürmek için hakkında karar alınmış.
SUKUT-U MUTLAK Mânen iyice tefessüh etme, iyi hasletlerin tamamen kaybolması.
SUKUTİYE Paraşüt.
SUKVE Toprak kap.
SUKYA (Saky. den) Sulamak.
SU'L (C.: Süul) Devede sonradan çıkan küçük meme. * Koyunda küçük meme. * Asıl dişin yanında çıkan fazlalık diş.
SULAHFAT (C.: Selâhif) Kaplumbağa.
SULB Sert, katı. Taş gibi olan. * Omurga kemiği. * Sülâle, zürriyet.
SULBÎ Birinin sulbünden gelme. Kendi evlâdı. Kendi oğlu.
SULBİYE Nesebi hâlis olan.
SULBİYET Katılık, sertlik. Taş gibi olmak. * Cisimlerin katı hâli. * Mc: Duygusuzluk.
SULEHA (Sâlih. C.) Salihler. Salâhiyetli, günah işlemeyen iyi insanlar. İlim ve amelde, ibâdet, taat ve takvâda terakki ve teâli eden büyük zâtlar.
SULFATO (Sulfata) Fr. Kinin. Sıtma hapı.
SULH Barış. Uyuşma. * Muharebeyi terk için anlaşma. * Rahatlık.
SULH-ÂMİZ f. Ara bulucu, barıştırıcı.
SULHEN Sulh tarzında, barış yoluyla. Anlaşmak suretiyle.
SULH-NÂME f. Sulh, barış kâğıdı.
SULH-PERVER f. Sulhçu. Dâimâ sulh ve sükun isteyen. Harp ve çarpışmak istemeyen. Barışsever.
SULİYY Ateşin yanması.
SULLA' (C.: Sıllâ) Enli yassı taş. * Ot bitmeyen mevzi.
SULLAA Büyük, enli taş. * Ot yetişmeyen yer.
SULSUL (C.: Salâsıl) Üveyik kuşu.
SULSULE Havuz veya kap dibinde kalan su artığı.
SULT (C.: Eslât) Büyük bıçak.
SULTA Baskı, otorite.
SULTAN Reis. İslâm Hükümdarı. Hâkimiyet sahibi. Padişah. * Allah. (C.C.) * Kuvvet, kudret ve hâkimiyet sâhibi. * Hükümdar âilesinden olan anne, kız gibi kadınlardan her biri. * Hüccet ve delil. * Kahr ve tegallüb mânasında masdardır. Her şeyin yavuz, şiddet ve satvetine denir. Kelimenin aslı "selit" olup, cem'i sultandır. Selit ise, zeytinyağının ismidir. Zeytinyağı kandilinin ışığıyla ışıklandırma yapıldığı gibi, padişâh ve vali dahi şule-i adl ve zabt ü ihtimamıyla memleketini tenvir etmek münâsebetiyle onlara da bu mâna ıtlak olunmuştur. (Kamus-u Okyanus'tan hülâsadır.)(Sultan-ı kâinat birdir. Her şeyin anahtarı O'nun yanında, her şeyin dizgini O'nun elindedir. Her şey O'nun emriyle halledilir. O'nu bulsan her matlubunu buldun, hadsiz minnetlerden, korkulardan kurtuldun. M.)(Bu gördüğün insanlar, Sultan-ı Ezelî'nin kudretiyle, yokluk karanlıklarından, ziyadâr varlık âlemine çıkarılan mahluklardır. Sultan-ı Ezelî, bütün mevcudatı içinde biz insanları seçmiş. Ve emanet-i kübrayı bize vermiştir. Biz, haşir yoluyla saadet-i ebediyeye müteveccihen hareket etmekteyiz. Dünyadaki işimiz de o saadet-i ebediye yollarını te'min etmekle re's-ül mâlımız olan istidatlarımızı nemâlandırmaktır. Ve şu azîm insan kervanına, bundan sonra Sultan-ı Ezelî'den risalet vazifesiyle gelip, riyaset eden benim. İ.İ.)
SULTAN-I MAZLUM Mâsum, zulme uğramış sultan. (Bundan kinaye II. Abdulhamid Han'dır.)
SULTAN-ÜD DEM Vücutta kanın galeyanı.
SULTAN REŞAD (Mi: 1844-1918) Meşrutiyet devri Osmanlı Padişahıdır. Merhametli ve halim tabiatlı olan bu dindar ve abdestsiz gezmiyen padişah, Mevlevi Tarikatına bağlı idi. Boş vakitlerini Mesnevi okumakla geçirirdi.
SULTAN SELİM HAN (Bak: Yavuz Sultan Selim)
SULTAN SÜLEYMAN HAN (Hi: 900-974) Osmanlı Padişahlarının onuncusu, İslâm Halifelerinin yetmişbeşincisidir. Yavuz Sultan Selim Han'ın oğludur. Avrupa-vari bir kısım kanunlar yapılmasına vesile olduğundan Kanuni nâmı ile de tanınır. Padişahlık yılları Osmanlı Devletinin en haşmetli devri olup, Avrupa, Asya Osmanlıların emrinde idi. İstanbul payitahttı. Bir fikir vermek için o zaman İstanbuldaki eserlerden bir kaç misal vereceğiz. İlk olarak o zamanda yapılan bir sayıma göre: 485 câmi, 4494 mescid, 100 imâret, 417 kervansaray, 1653 ilk mekteb, 335 tekke, 4985 çeşme, 874 hamam, 743 kilise, onbir binden ziyade sokak ve cadde tesbit edilmişti.İstanbul böyle iken Avrupa'lı bir muharrir; Avrupa'yı şöyle anlatır: "Avrupalılar bin sene banyosuz kaldı. Orta çağda pis ve kirli bulunmak bir faziletti. Bu çağlarda Avrupa baştan aşağı kaşınıyordu."
SULUH Sahte olmayıp geçer akçalar. Sağlam ve hakiki paralar.
SU'LUK (C.: Saâlik) Fakir. * Dilenci. * Serseri.
SULUL Bozulup fena kokmak.
SUM Sarımsak.
SUM' Pervane denilen kelebek.
SUM'A İhlâssızlıktan çıkan, işitilsin ve bilinsin için yapılan iş, gizli riyakârlık.
SUMARİ Dübür.
SUMAT (SUMT) Susmak, sükut etmek.
SUME Koyuna yapılan işaret ve nişan.
SUMLUH Kulak kiri.
SUMM İşitmez olanlar, sağır olanlar. Duymayanlar.
SUMMAKİ Gayet sert, değerli ve parlak olan bir taş.
SUMNAT f. Kilise, puthane.
SUMSUM Çok katı olan.
SUMUG (Samg. C.) Zamklar.
SUMUL Sertlik, kuruluk, katılık.
SUMUT Susma, sükut. * Somurtma.
SUN' Yapmak. * Eser, yapılan iş. * Te'sir. * Güzel iş yapmak.
SUN'-İ BEDİ' Güzel eser.
SUN'-İ İLÂHÎ Cenab-ı Hakk'ın san'atı, eseri.
SU'N (C.: Seâne) Yarısı kesilmiş kırba.
SUNAFİR Her nesnenin hâlisi. Her şeyin iyisi ve doğrusu.
SUNAN Koltuk kokusu.
SUNBUR (C: Sanâbir) Demirden veya kalaydan olan ibriğin emziği. * Havuzun çevresine yapılan lüle ve oluk.
SUN'Î İnsan yapısı, uydurma, takma, sahte, yaradılıştan olmayan.
SUNUAT Yapılanlar. San'atlı yapılan şeyler.
SUNUF (Sınıf. C.) Sınıflar. * Dereceler, mertebeler. * Nikablar, yaşmaklar. * Soylar, neviler.
SUNUF-İ ÂLİYE Yüksek sınıflar.
SUPLES Fr. Yumuşaklık, esneklik.
SUR Bir şehri kuşatan yüksekçe kale duvarı. Yüksek duvar. Kale. Hisar.
SUR (Suret. C.) Kıyamet günü İsrafil Aleyhisselâm'ın çalacağı boru. Buna Sur-u İsrafil de denir. * Boynuzdan yapılan düdük.
SUR f. Şenlik. Düğün. Ziyafet.
SUR Keş parçası.
SU'R (C.: Es'âr) Yiyecek, içecek artığı.
SUR'A Bahadırlık, kahramanlık. * Güreşçilik.
SURAA Pehlivan ve bahadır kimse.
SURAH f. Delik. Gedik.
SURAH Bir tavus kuşu ismi. * Kapının gıcırdaması. * Ses. * İnlemek.
SURAHİ Su şişesi, sürahi.
SURAM Zillet ve hastalık. * Emzikten son çıkan süt.
SURE Kur'an-ı Kerim'in 114 bölümünden her biri. * Derece. * Duracak yer. Menzilet. * Şeref ve şan. * Güzel inşa edilmiş bina. Sur. * Refi'. * Alâmet, nişan.
SURED (C.: Surdân) Göçgen adı verilen küçük kuş. * Davar arkasında yanırdan olan beyazlık.
SURENCAN Şekil ve kabuğu kestaneye benzeyen bir ot kökü.
SURET (C.: Sur - Suver) Biçim, görünüş. * Kılık. Tarz. * Yol. Gidiş. Hal. * Tasvir. Dıştan görünen şekil. * Çare.
SURET-İ SUUD Yükselme tarzı.
SURET-İ TESVİYE Hal çaresi.
SURET-İ ZAİFE-İ VÂHİYE Hakikatsız, saçma sapan zayıf suret ve vesvese.
SURETÂ Görünüşte. Zâhiren.
SURETBEND f. Tasvir yapan. Resimci.
SURETEN Suret itibariyle, suret olarak, görünüşte. Sanki.
SURETGER f. Suret yapan, resim çizen, ressam.
SURETPEREST f. Görünüşe, surete çok kıymet veren. Esasa kıymet vermeyen. * Resimleri çok seven ve meftun olan. (Bak: Sanem-perest)
SURET-PERESTLİK Bir şeyin dış görünüşüne ve tertibine önem verip, ruhuna ve mânasına kıymet vermemek. * Resimlere meftuniyet. (Bak: Sanem-perest)(Sanem-perestliği şiddetle Kur'an men'ettiği gibi, sanem-perestliğin bir nevi taklidi olan suretperestliği de men'eder. Medeniyyet ise, suretleri kendi mahasininden sayıp Kur'ana muâraza etmek istemiş. Halbuki: Gölgeli gölgesiz suretler, ya bir zulm-ü mütehaccir veya bir riya-yı mütecessid veya bir heves-i mütecessimdir ki, beşeri zulme ve riyaya ve hevâya, hevesi kamçılayıp teşvik eder... S.)
SURETPEZİR f. Meydana çıkan, hâsıl olan, şekillenen.
SURETYÂB f. şekil bulan, suretlenen, meydana gelen.
SURÎ Surete ait, görünüşe ait ve müteallik. Hakiki, ciddi ve samimi olmayan. Zâhirî.
SUR-NA(Y) f. Zurna.
SUR-NAÎ f. Zurnacı.
SUR-NAME (Suriye) f. Edb: Düğün, ziyafet, şenlik gibi halleri tasvir için yazılan yazılar.
SURNA-PA f. Zürafa.
SURRAD Yağmuru olmayan ince bulut.
SURRE (C.: Surer) Para kesesi, para çıkını. * Hac zamanında İslâm Devletinin pâdişahı tarafından fakir ve muhtaçlara dağıtılması için Mekke ve Medineye her yıl gönderilen para ve sâir şeyler.
SURSUR Büyük kuvvetli deve.
SURUD Soğuk yer.
SURUF (Sarf. C.) Dilbilgisi kitapları, gramerler.
SURUH (Sarh. C.) Köşkler, yüksek binalar.
SU'RUR Ağaç sakızı parçası.
SUS Huy, tabiat, tıynet. * Buğday ve arpa biti. Hububata düşen kurt. Güve. * Miyan kökü.
SUS Yemeği yalnız başına yiyen kötü insan.
SUSEN f. Susam.
SUSMAR f. Kertenkele denen küçük bir hayvan. Keler.
SUT (C.: Suvâ-Esvâ) Yolda ve sahrada işaret için dikilen taş.
SUTU' Yükselme, yukarı çıkma. * Belli olma. (Toz, koku v.b) yayılma.
SUTUR (Satır. C.) Satırlar, yazı dizileri.
SUTUR-U HÂDİSAT Hâdiselerin satırları. Mânidar hâdiseler.
SUTUR-U KÂİNAT Âlemdeki mânalar, kâinat satırları.
SUTUR-ÜL GAYB Bizce bilinmeyen işler ve hâdiseler, mânalar.
SUUBET Zorluk, güçlük.
SUUD Yükselmek. Yukarı çıkmak. Derece artmak.
SUUD Mübarek. * Mübarek sayılan yıldızlar.
SUUDE İyi addetmek. Mübarek saymak.
SUUR (Sivâr. C.) Bilezikler.
SUUT Enfiye.
SUVA' Sa' denilen ve ahkâm-ı İslâmiyede muteber olan ölçek. * Su içmek için kullanılan taş. Maşraba.
SUVAB (C.: Su'bân) Bit sirkesi.
SUVAN (SIVÂN) (C.: Esvine) Kaftan ve giyecek eşya koyup saklanılan yer veya kap.
SUVAR (Bak: Süvar)
SUVER Boynuz. * (Suret. C.) Suretler.
SUVEYDA (Bak: Süveyda)
SUVVAM (Sâim. C.) Oruç tutanlar.
SUY f. Cihet, yön, taraf.
SUY Kurumak.
SUYUF (Sayf. C.) Yaz mevsimleri.
SUZ f. (Suhten: Yanmak mastarından) "Yakan, yakıcı, yanmak, tutuşmak" mânâlarına gelerek mürekkeb kelimeler yapar.
SUZ f. Yanma, tutuşma. Ateş. Sıcaklık.
SUZ-İ CİĞER Ciğerin yanması. Ciğer yanıklığı.
SUZAN f. Yakan, yakıcı. Ateşli.
SUZEN f. İğne.
SUZENDE f. Yakan. Yakıcı.
SUZENGER f. İğne yapan, iğneci.
SUZER (C.: Suzerât) Necis, pis, murdar.
SUZÎ f. Yanma ile, tutuşma ile ilgili.
SUZİŞ f. Yakma. Yanma. * Dokunma, te'sir etme, etki yapma. * Büyük acı. Yürek yanması.
SUZİŞ-İ NİHAN İçin için yanma. Gizli yanma.
SÜAC Koyun avazı, koyun sesi.
SÜAL Öksürük.
SÜAL Bir kabile ismi.
SÜAR Ateşin harareti. * Çok acıkmak.
SÜ'B Akıl geri gelmek. * Gittikten sonra yine eski yerine dönmek, mekânına gelmek.
SÜB' Yedide bir.
SÜBAÎ Yedi harfli, yedili.
SÜ'BAN (Bak: Su'ban)
SÜBAT Dalgınlık. * Uzun dinlenme. * İstirahat zamanı. * Uzun uyku şeklinde olan baygınlık. Koma. * Dehir, zaman.
SÜBAT (Sübe. C.) Cemaatler, bölükler.
SÜBATA Süprüntülük, virâne.
SÜBBUH Tesbih edilen (Allah. C.C.)
SÜBBET İnsanın oturak yeri.
SÜBE On kişiden fazla olan erkek cemaatı. * Havuzun ortası.
SÜBHA Uyku, nevm. * Fâriğ olmak, vazgeçmek, çekilmek. İşi bitirmek.
SÜBHA Çekilen tesbih, tesbih tânesi. * Duâ ve nâfile namaz.
SÜBHAKEŞ f. Tesbih çeken.
SÜBHAN Allah (C.C.)
SÜBHANALLAH Cenab-ı Hakk'ın mahlukatı ve eserleri karşısında duyulan hayret ve taaccübü ifade etmek için söylenir. Cenab-ı Hakkın zâtında, sıfâtında ve ef'alinde bütün kusurlardan münezzehiyetini ifade eder.(Sübhanallah ve Elhamdülillah cümleleri Cenab-ı Hakk'ı Celal ve Cemal sıfatlarıyla zımnen tavsif ediyorlar. Celal sıfatını tazammun eden Sübhanallah, abdin ve mahlukun Allah'dan baid olduklarına nazırdır.Cemal sıfatını içine alan Elhamdülillah, Cenab-ı Hakk'ın rahmetiyle abde ve mahlukata karib olduğuna işarettir. Meselâ: Biri kurb, diğeri bu'd olmak üzere bize nâzır şemsin iki ciheti vardır. Kurb cihetiyle hararet ve ziyayı veriyor. Bu'd cihetiyle, insanların mazarratlarından tâhir ve sâfi kalıyor. Bu itibarla insan, şemse karşı yalnız kabil olabilir, fâil ve müessir olamaz.Kezâlik, bilâteşbih, Cenab-ı Hak rahmetiyle bize karib olduğu cihetle Ona hamdediyoruz. Biz Ondan uzak olduğumuz cihetle Onu tesbih ediyoruz. Binâenaleyh, rahmetiyle kurbüne bakarken hamdet. Ondan baid olduğuna bakarken tesbih et. Fakat her iki makamı karıştırma. Ve her iki nazarı birleştirme ki, hak ve istikamet mültebis olmasın. Lâkin iltibas ve mezc olmadığı takdirde her iki makamı ve her iki nazarı hem tebdil, hem cem' edebilirsin. Evet, Sübhanallâhi ve bihamdihi her iki makamı cem'eden bir cümledir. M.N.)(Cenab-ı Hakkı şerikten, kusurdan, noksâniyetten, zulümden, acizden, merhametsizlikten, ihtiyaçtan ve aldatmaktan ve kemal ve cemal ve celaline muhalif olan bütün kusurattan takdis ve tenzih etmek mânası ile saadet-i ebediyeyi ve celal ve cemal ve kemal ve saltanatının haşmetine medar olan dar-ı âhireti ve ondaki cenneti ihtar edip delâlet ve işaret eder. Ş.) (Bak: Bakiyat-ı sâlihat)
SÜBHANÎ (SÜBHANİYE) Allah (C.C.) ile alâkalı. İlâhî. Allah'a mahsus, Onun eserlerine âit ve müteallik. Allah'ın Sübhan sıfatına âid.
SÜBJEKTİF Fr. Bilen akıl ile alâkalı. * Eşyanın hakikatına değil de ferdin düşünce ve duygularına dayanan. Şahsî görüşe göre olan. İndî, nefsî olan.
SÜBJEKTİVİZM Fr. Fls: Akıldan başka realite kabul etmeyen, yanlış bir nazariye.
SÜBRUT (C.: Sebâriyet) Az. * Otsuz ve susuz yer. * Fakir adam.
SÜBT Ayıp.
SÜBT Hatmi gibi bir otun adı.
SÜBÜHA (C.: Sübühât) Nur. * Azamet, büyüklük.
SÜBUR Helâk, helâket. Mahvolmak. * Men olmak, kovulup sürülmek.
SÜBUT Sâbit, berkarar ve pâyidar olup durmak. Oynak ve müteharrik olmamak. Kat'i olarak meydana çıkmak. Sâbit oluş.
SÜBUT (Sebt. C.) Cumartesiler. Cumartesi günleri.
SÜBUTÎ Varlığı kat'iyyen isbat edilene ait. Müsbet, isbatlı olan. (Bak: İman-ı bil-âhiret)
SÜBÜL (Sebil. C.) Yollar, caddeler.
SÜCCAD (Sâcid. C.) Secde edenler.
SÜCCED (Sâcid. C.) Secde edenler. Secde edip yere kapananlar.
SÜCFE Geceden bir saat.
SÜCLE Karnın geniş ve büyük olması. Şişmanlık.
SÜCRE Derenin orta geniş yeri.
SÜCRE (C.: Sücür) Yağmur suyundan biriken su.
SÜCUD Secdeye varmak. Cenab-ı Hakk'ın huzurunda hiçliğini, aczini bilip teslimiyetle yere kapanıp duâ ve tesbih etmek. (Bak: Secde) * (Sâcid. C.) Secde ederek yere kapananlar, secde edenler.
SÜCUF (Secf. C.) Perdeler, örtüler.
SÜCUL (Secl. C.) Büyük su kovaları.
SÜCUN (Sicn. C.) Hapishaneler, zindanlar, ceza evleri. * Mc: Dünyanın sıkıntıları.
SÜCV Gece sükuneti, gecenin sessizliği. * Zulmet istikrarı.
SÜDA Kendi kendine çobansız gezen hayvan. * Bir şeyi kendi kolayına bırakmak.
SÜDA' Bir otun adı.
SÜDA' Geçmek.
SÜDASÎ Altılı. Altılık. Altı harfli.
SÜDD Dağ. * Bulut. * Mâni, engel.
SÜDDE (C.: Süded) Kapı, eşik.
SÜDED (Südde. C.) Kapılar, eşikler.
SÜDG (C.: Esdâg) Göz ile kulak arası ve onun üzerine sarkan zülüf.
SÜDS (Südüs) Altı kısımda bir kısım.
SÜEBA' Esnemek.
SÜEDA (Bak: Suedâ)
SÜF'A Kırmızılığa yakın olan siyahlık.
SÜFAE (C.: Süfâ) Bir ot cinsi.
SÜFAL Yavaş giden deve. Geç yürüyüşlü deve.
SÜFEHA (Sefih. C.) Sefihler. İçkici, müsrif ve günahkâr kimseler.
SÜFELA (Sefil. C.) Sefiller.
SÜFERA (Sefir. C.) Sefirler, elçiler.
SÜFERA-Yİ ECNEBİYE Yabancı devlet sefirleri. Yabancı devlet elçileri.
SÜFFAR (Sâfir. C.) Yolcular.
SÜFL Tortu, çöküntü.
SÜFLA (Sâfil. den) Daha alçak, adi. * Günah ve basit işlere mahsus. * Kılıksız, kıyafetsiz.
SÜFLÎ Aşağıda bulunan. * Alçak, pek aşağı olan.
SÜFLİYAT Fâni dünya ile alâkalı işler. Nefsâni, heva ve hevese tabi olan kimselerin işleri.
SÜFLİYYET Alçaklık, bayağılık, âdilik.
SÜFRE Sofra, mâide. * (C.: Süfür) Misafire yolda yemesi için hazırlanan azık.
SÜFTE f. Delinmiş, delikli.
SÜFTECE (C.: Süfâtic) İçi kovuk boş cisim. * Bir yerden bir yere armağan olarak gönderilen şey. * Yol korkusundan emin olmak için tâcirlere borç olarak verilen para.
SÜFTE-GUŞ f. Kulağı delinmiş olan. Kulağı delik.
SÜFUL Alçaklık. * Alçaklığa meyil ve teveccüh etmek. Alçaklığa yönelmek.
SÜFÜL (C.: Esfâl) Her şeyin köpüğü ve tortusu. * Örtmek. * Yemek.
SÜFÜN (Bak: Sufun)
SÜFÜVV Yürümeye ve uçmaya başlamak.
SÜFYAN Âhir zamanda geleceği ve ümmetin karanlık günler yaşamasına vesile olacağı sahih hadislerle bildirilen dehşetli dinsiz ve münâfık bir şahıs. (Bak: Deccal)(Rivâyetler, deccalın dehşetli fitnesi, İslâmlarda olacağını gösterir ki, bütün ümmet istiâze etmiş. $ Bunun bir te'vil şudur ki: İslâmların deccalı ayrıdır. Hattâ bir kısım ehl-i tahkik, İmam-ı Ali'nin (R.A.) dediği gibi, demişler ki: Onların deccalı Süfyan'dır, İslâmlar içinde çıkacak aldatmakla iş görecek. Kâfirlerin büyük deccalı ayrıdır. Yoksa, büyük deccalın cebr ve ceberut-u mutlakına karşı itaat etmeyen şehid olur ve istemeyerek itaat eden kâfir olmaz. Belki günahkâr da olmaz. ş.)
SÜFYAN-I SEVRÎ (Hi: 91-161) Büyük âlim ve müçtehidlerdendir. Kûfe'de doğmuştur.
SÜFYANÎ Süfyan'dan olan, Süfyan'a mensub, Süfyan'a müteallik. Zübdet-ül Buharî Tercemesine göre, Süfyanî: Müslümanlara kötülük eden, sefil, kötü, alçak olan kimse demektir.
SÜFYAN İBN-İ UYEYNE (Bak: İbn-i Uyeyne)
SUGUR Düşmana yakın hududlar, serhadler. * Mağara. * Ön dişler. * Ağızlar.
SÜHA Bir yıldız ismi. Dübb-ü ekber (Büyük Ayı) yıldız kümesinden gözü kuvvetli olan kimselerin görebileceği en küçük yıldız.
SÜHAD Uyanıklık.
SÜHAF Verem hastalığı.
SÜHAL Çocuk doğunca beraber çıkan su. * Zayıf adamlar.
SÜHALE Küçük tavşan.
SÜHAM (Sühamî - Sühamiye) Lezzetli, sindirici, hoş içilecek şey. * Kuş yelekleri arasındaki yumuşak tüyler. * Yumuşak kumaş, elbise.
SÜHAM Yabanda biten ot. * Yaz ısısı. * Sıcak yel. * Tegayyür, değişme. * Ziyan, zarar.
SÜHAN f. Söz, kelâm. Kavl, lâfz.
SÜHAN-ÂRÂ f. Düzgün ve güzel söz söyleyen.
SÜHAN-ÇİN f. Söz getirip götüren, söz toplayan, dedikoducu.
SÜHAN-DÂN f. Güzel söz söyleyen.
SÜHAN-FEHM f. Sözün, kelâmın değerini takdir eden.
SÜHAN-GÛ f. Söz söyleyen, söz söyleyici.
SÜHAN-GÜZAR f. Güzel konuşan, güzel söz söyleyen.
SÜHAN-PERDAZ f. Güzel ve düzgün söz söyleyen.
SÜHAN-PİRA f. Süslü konuşan, süslü söz söyleyen.
SÜHAN-RÂN f. Güzel söyleyen, güzel konuşan.
SÜHAN-SENC (C.: Sühansencân) f. Hesaplı ve ölçülü konuşan, lüzumsuz konuşmayan.
SÜHAN-ŞİNAS f. Söz bilen, sözün kıymetini takdir eden.
SÜHAN-VER f. Fasih bir şekilde ve düzgün konuşan.
SÜHBE Derin.
SÜHEYL Kolay, uygun ve yumuşak. * Semânın güney tarafında ve Yemenden daha iyi görülen bir yıldız adı. (Bunun için buna Süheyl-i Yemâni denir. Kuzey kutup yıldızının naziri, benzeridir.)
SÜHEYLA Yumuşak huylu kadın.
SÜHL Eşeğin göğsünden çıkan hırıltı.
SÜHME Nasip. * Hısımlık, akrabalık, karâbet.
SÜHNUN Rüzgârın ve yağmurun evveli.
SÜHRE Seher vaktinin evveli. * Fecr-i kâzib zamanı.
SÜHUD Uyanıklık.
SÜHUH(A) Dökülmek. * Semiz ve besili olmak.
SÜHUK Kaftanın eskimesi.
SÜHUK(E) Şiddetli rüzgâr. Katı yel.
SÜHULET Kolaylık. Kolaylık vasıtası. * Yavaşlık. Nâzik muamele. * Elverişli. Kullanışlı. * Paraca kolaylık. (Bak: Suhulet)
SÜHULET-BAHŞ f. Kolaylık veren. Kolay kullanılan. Pratik.
SÜHUM Demirci çekici.
SÜHUMET Akrabalık, hısımlık.
SÜHUNET Sıcaklık, hararet. Hararet derecesi.
SÜHUNET Katılık, peklik.
SÜHUR Uyanık olmak.
SÜHÜD Uyanıklık.
SÜHVE Yumuşak. Sükun, sessizlik.
SÜKALA' (Sakil. C.) Ağırlar. Kabalar. Çirkinler. Sözü sohbeti çekilmeyen kimseler.
SÜKARA (Sekren. C.) Sarhoşlar.
SÜKAT Yüksek yerden düşen nesne.
SÜKK Meşhur bir Arap tabibin adı. * Ağzı ve dibi dar olan kuyu.
SÜKKÂN (Sâkin. C.) İkamet edenler, oturanlar. * Gemi kuyruğu.
SÜKKÂN-I BELDE Şehirde oturanlar. Şehir sâkinleri.
SÜKKÂN-I HÂNE Evde oturanlar. Hâne sâkinleri.
SÜKKER şeker.
SÜKKERÎ şekerden yapılma tatlı. * Şekerle alâkalı.
SÜKL Kadının çocuğunu kaybetmesi.
SÜKN Yolun ortası.
SÜKNA Oturacak yer. Mesken.
SÜKNE Kuş sürüsü. * Boyna takılan heykel ve halka. Boyna vurulan demir.
SÜKTE Çocukları avutup susturmada kullanılan şey.
SÜKUB (Sakb. C.) Delikler.
SÜKUB (Sekub) Kendi kendine dökülen su. Suyun dökülmesi.
SÜKUB Yetişmek.
SÜKUK (Bak: Sukuk)
SÜKUL (SÂKİL) Evlâdı ölüp yalnız kalan kadın.
SÜKÛN Durgunluk. Sâkin olmak. Hareketsizlik. * Dinmek, kesilmek. * Gr: Bir harfin (a,e,i,o) okunmayıp yalnız ses vermesi, harfin harekesiz olarak kendi sesi ile okunması. (Bak: Cezm)
SÜKÛN-İ DEM Soğukkanlılık.
SÜKÛN-İ MU'TADÎ Her zamanki sessizlik.
SÜKÛNET Vakarlılık, ciddiyet. * Durgunluk. Rahatlık. * Hareketsizlik.
SÜKÛNETGÂH f. Dinlenme yeri. * Mc: Kabir, mezar.
SÜKÛNETPERVER f. Dinlendirici, rahatlandırıcı.
SÜKÛNETYÂB f. Durgunlaşan, sükûnet bulan, duran.
SÜKUREDYUN Yaban sarmısağı.
SÜKÛT Susma. Konuşmama.
SÜKÛT-İ İSTİFHAM İstifham sessizliği.
SÜKÛTÎ Sessizlikte olan. Çok ses çıkarmayan. Az konuşan.
SÜLAE Hurma yaprağının, başında olan dikeni.
SÜLAH Necis, pis.
SÜLAL İshal olmak.
SÜLALE Soy, sop. Bir kimsenin soyu.
SÜLALE-İ TÂHİRE Temiz sülale olan Hazret-i Muhammed'in (A.S.M.) soyu.
SÜLALE Sıkınca parmakların arasından dışarı çıkan safi balçık. * Meni akıntısı.
SÜLAM El arkası.
SÜLAMA Parmak kemiği. * Küçük içi boş kemik.
SÜLAS Akıl gitmek. * Delirmek.
SÜLASA' Salı.
SÜLASÎ Üçlü. Üçe mensub. * Gr: Harf-i aslîsi üç harf olan kelime.
SÜLASÎ MEZİD Esası, kelime kökü üç harften ibaret olduğu halde, başka harfler ilâvesiyle, başka masdar teşkil edilmiş olur. Aslı üç harfli masdar demektir.
SÜLASÎ MEZİDÜN FİH Gr: Zaid harf almış ve kökünde üç aslî harf bulunan kelime.
SÜLASÎ MÜCERRED Gr: Üç harfli aslî kelime kökü.
SÜLEHFAT (C.: Selâhıf) Kaplumbağa.
SÜLEK (C.: Sülekân) Keklik kuşunun erkeği. (Müe: Süleke)
SÜLEK Cemaat, topluluk.
SÜLEYMAN (A.S.) Beni İsrail Peygamberlerindendir. Davud (A.S.) ın oğludur. Babasının vasiyyeti üzerine Beyt-ül Makdisi yedi senede inşa ettirdi. Kudüste büyük bir hükümet sarayı yaptırdı. Şark ve garb melikleri kendisine itaate geldiler. Kırk sene hem peygamberlik, hem padişahlık yaptı. Beni İsrailden Yahuda ve Bünyamin oğulları kendi hâkimiyeti altındaydılar. Diğer on kabile diğer İsrail Devletini teşkil ettiler. Yahuda Devleti Süleyman (A.S.) oğulları elinde ve merkezi Kudüs idi. (Bak: Belkıs, Davud)(Hazret-i Süleyman Aleyhisselâm, cin ve şeytanları ve ervah-ı habiseyi teshir edip, şerlerini men' ve umûr-u nâfiada istihdam etmeyi ifade eden şu âyetler: $ ilâ âhir... $ ilâ âhir... âyetiyle diyor ki: Yerin, insandan sonra, zişuur olarak en mühim sekenesi olan cin, insana hizmetkâr olabilir. Onlara temas edilebilir. Şeytanlar da düşmanlığı bırakmaya mecbur olup, ister istemez hizmet edebilirler ki Cenab-ı Hakk'ın evamirine musahhar olan bir abdine, onları musahhar etmiştir. Cenab-ı Hak mânen şu âyetin lisan-ı remziyle der ki: "Ey insan! Bana itaat eden bir abdime cin ve şeytanları ve şerirlerini itaat ettiriyorum. Sen de benim emrine musahhar olsan, çok mevcudat, hattâ cin ve şeytan dahi, sana musahhar olabilirler."İşte beşerin, san'at ve fennin imtizacından süzülen, maddi ve manevi fevkalâde hassasiyetinden tezahür eden ispirtizma gibi celb-i ervah ve cinlerle muhabereyi şu âyet, en nihayet hududunu çiziyor ve en faideli suretlerini tâyin ediyor ve ona yolu dahi açıyor. Fakat şimdiki gibi; bazan kendine emvat nâmını veren cinlere ve şeytanlara ve ervâh-ı habiseye musahhar ve maskara olup oyuncak olmak değil, belki tılsımat-ı Kur'aniye ile onları teshir etmektir, şerlerinden kurtulmaktır. S.)
SÜLEYMAN ÇELEBİ İlk mevlid yazan ve bunda en çok muvaffak olan ehl-i velâyet bir zât olup, hicri 780'de Bursa'da vefat etmiştir. "Vesilet-ün Necât", meşhur mevlid kitabının esas adıdır.
SÜLFE Kişinin aceleyle hazırladığı yemek.
SÜLLAF (Selef. C.) Selefler. Önce gelip geçmiş olanlar.
SÜLLE Cemaat, topluluk, çok cemaat. * Çok para.
SÜLLEM Merdiven, basamak. * Derece. * Tıb: Kulağın içindeki içiçe daireler şeklinde olan boşluğun adı.
SÜLME Çatlak, gedik.
SÜLT Hububattan buğdaya benzer bir tanenin adı.
SÜLTA Uzun ok.
SÜLTAH Düz kaypak taş.
SÜLUC (Selc. C.) Karlar.
SÜLUK (Silk. den) Belli bir gruba girme. Bir yolu takib etme. Bir tarikata bağlanma. Mânevi terakki mertebelerinde devam etme.
SÜ'LUL Meme başı. * Vücutta meydana gelen siğil, sivilce.
SÜLÜS Üçte bir. Üç parçadan biri. * Bir yazı çeşidi.
SÜLÜSAN Üçte iki. Üç kısımdan iki kısım.
SÜLÜSEYN Üç parçada iki parça, üç kısımda iki kısım. Üçte iki.
SÜLÜSÎ Sülüsle, yani üçte birle ilgili. * Bir yazı sitili.
SÜM f. Dört ayaklı hayvanların tırnağı.
SÜM'A (Bak: Sum'a)
SÜMAK Hâlis, sâfi.
SÜMAME (C.: Sümâm) Bir zayıf ot. * Cem etmek, toplamak, biriktirmek.
SÜMANAT (C.: Sümâni-Sümâniyât) Bıldırcın kuşu.
SÜMENİYYE Puta tapanlardan bir fırka.
SÜMKAT Kızıl, kırmızı, ahmer.
SÜMM Kumaş. * Şey. * Atıf harflerinden bir harf.
SÜMMAK Türkçede "tadım" denilen ekşi taneler.
SÜMME Sonra, ba'dehu gibi mânalara gelen bir zarftır. Bazan istiâre olarak "vav" mânâsına da kullanılır. * Harf-i atıftır. Sonraki mânayı evvelkiyle bağlar veya tertib, mühlet iktizasını ifade eder.
SÜMME Bir tutam ot.
SÜMMEHA Yalan ve bâtıl nesne. * Yer ile gök arası. * Her tarafa dağılıp gitmek.
SÜMMET-TEDARİK Sonradan, başka yerlerden tedarik edilmiş olan. Sonradan düşünülmüş, uydurulmuş.
SÜMN Sekizde bir.
SÜMNE Kadınların şişmanlamak için kullandıkları bir ilâç.
SÜMPARE Zımpara.
SÜMR Mal.
SÜMRE(T) Esmerlik, karayağızlık.
SÜMU Yücelik, yükseklik.
SÜMUD Taganni eylemek. * Eğlenmek. * Kibirlenip somurtmak. * Kafa tutmak. * Sersem olmak.
SÜMUH Atın yorulduğunu bilmeden yürümesi.
SÜMUHAT El açıklığı, cömertlik.
SÜMUK Yüce olmak, yükselmek. * Uzamak.
SÜMUL Kaftanın eskimesi, elbisenin yıpranması.
SÜMUM (Semm. C.) Zehirler, ağular.
SÜMUT (Simât. C.) Sofralar, yemek masaları. * Sofraya veya masaya gelmiş yemekler.
SÜMUT (Semt. C.) Semtler, yönler.
SÜMUT (Simt. C.) Taburlar, saflar. * Diziler, sıralar.
SÜMÜN Sekizde bir.
SÜMÜR Gümüş.
SÜMÜVV Yücelik. Yükseklik.
SÜNAÎ İkili. * Gr: Aslî harfi iki harf olan kelime.
SÜNAT (SİNÂT) (C.: Sünut Esnât) Sakalı olmyaan veya bir maktar çenesinde olup başka yerinde olmayan köse kimse.
SÜNBADE f. Zımpara.
SÜNBAZİH Zımpara.
SÜNBE Suret.
SÜNBÜK (C.: Senâbik) At, eşek gibi tek tırnaklı hayvanların tırnağı.
SÜNBÜLE Başak.
SÜNBÜLÂT (Sünbül. C.) Sünbüller, başaklar.
SÜNDÜS Sırmadan kabartma deseni. Eski bir çeşit ipekli kumaş. Parlak renkli, çiçekli, işlemeli, nakışlı olarak dokunmuş ipek kumaş. Altun veya gümüş tellerle işlemeli ve nakışlı olarak dokunmuş ipek kumaşlardan biri.
SÜNDÜSÎ Sündüsten yapılmış.
SÜNDÜS-MİSAL f. Sündüsten yapılmış gibi.
SÜNEN Sünnetler. * Ehl-i hadis ıstılahında: Ahkâm hadislerine Sünen tâbir edilir. (Bak: Kütüb-ü sitte, Sünnet)
SÜNEN-İ EBU DÂVUD (Bak: Kütüb-ü sitte-i hadisiyye)
SÜNEPE Miskin, mıymıntı. Üstü başı kirli, pis.
SÜNNET Kanun, yol, âdet. * Siret-i hasene. * Ist: Peygamber Aleyhissalâtü Vesselâm'ın sözü, emri, hal ve takriri. Müslümanların ittibâında ve dinlemesinde maddî ve manevî pek çok fazilet bulunan, tatbikinde mühim sevablar, terkinde mühim zararlar bulunan İslâmî emirler. Sünnet'e Farz-ı Nebevî de denir.( $ âyetinde i'cazlı bir icaz vardır. Çünkü: Çok cümleler, bu üç cümlenin içinde dercedilmiştir. Şöyle ki: Şu âyet diyor ki: "Allah'a (C.C.) imanınız varsa, elbette Allah'ı seveceksiniz. Mâdem Allah'ı seversiniz, Allah'ın sevdiği tarzı yapacaksınız. Ve o sevdiği tarz ise, Allah'ın sevdiği zata benzemelisiniz. Ona benzemek ise, Ona ittiba etmektir. Ne vakit Ona ittiba etseniz, Allah da sizi sevecek. Zâten siz Allahı seversiniz, tâ ki Allah da sizi sevsin."İşte bütün bu cümleler, şu âyetin yalnız mücmel ve kısa bir meâlidir. Demek oluyor ki: İnsan için en mühim âli maksat, Cenâb-ı Hakkın muhabbetine mazhar olmasıdır. Bu âyetin nassıyla gösteriyor ki; o matlab-ı âlânın yolu, Habibullah'a ittibadır ve Sünnet-i Seniyyesine iktidadır...L.)(Resül-i Ekrem'in (A.S.M.) Sünnet-i Seniyyesinin menbaı üçtür: Akvali, ef'ali, ahvâlidir. Bu üç kısım dahi üç kısımdır: Ferâiz, nevâfil, âdât-ı hasenesidir. Farz ve vâcib kısmında ittibaa mecburiyet var; terkinde, azab ve ikab vardır. Herkes ona ittibaa mükelleftir. Nevafil kısmında, emr-i istihbabî ile yine ehl-i iman mükelleftir. Fakat, terkinde azab ve ikab yoktur. Fiilinde ve ittibaında azim sevablar var; ve tağyir ve tebdili, bid'a ve dalâlettir ve büyük hatâdır. Âdât-ı seniyyesi ve harekât-ı müstahsenesi ise, hikmeten, maslahaten, hayat-ı şahsiye ve nev'iyye ve içtimaiyye itibariyle onu taklid ve ittiba etmek, gayet müstahsendir. Çünkü: Herbir hareket-i âdiyesinde, çok menfaat-ı hayatiye bulunduğu gibi, mutâbaat etmekle o âdâb ve âdetler, ibadet hükmüne geçer. Evet mâdem dost ve düşmanın ittifakıyle Zât-ı Ahmediye (A.S.M.) mehâsin-i ahlâkın en yüksek mertebelerine mazhardır. Ve mâdem bil-ittifak nev-i beşer içinde en meşhur ve mümtaz bir şahsiyettir. Ve mâdem binler mu'cizâtın delâletiyle ve teşkil ettiği âlem-i İslâmiyetin ve kemalâtının şehâdetiyle ve mübelliği ve tercüman olduğu Kur'ân-ı Hakimin hakaikının tasdikıyla, en mükemmel bir insan-ı kâmil ve bir mürşid-i ekmeldir. Ve mâdem semere-i ittibaiyle milyonlar ehl-i kemâl, meratib-i kemalâtta terakki edip saâdet-i dâreyne vasıl olmuşlardır. Elbette o zâtın sünneti, harekâtı, iktida edilecek en güzel nümunelerdir ve tâkib edilecek en sağlam rehberlerdir. Ve düstur ittihaz edilecek en muhkem kanunlardır. Bahtiyar odur ki: Bu ittiba-ı sünnette hissesi ziyâde ola. Sünnete ittiba etmiyen, tembellik eder ise, hasâret-i azime; ehemmiyetsiz görür ise, cinâyet-i azime; tekzibini işmam eden tenkid ise, dalâlet-i azimedir. L.)
SÜNNET-İ GAYR-I MÜEKKEDE Peygamber'in (A.S.M.) ibadet maksadıyla ara-sıra yapmış olduğu ameldir.
SÜNNET-İ MÜEKKEDE Peygamberin (A.S.M.) devam edip pek az terk buyurmuş olduğu sünnettir.
SÜNNET-İ SENİYYE Hz. Peygamber'in (A.S.M.) sözlerine, emirlerine ve harekâtına dâir en yüksek ve kıymetli hâller, tavırlar, hareket düsturları.(...İşte O Zâtın şefaatı altına girip ve nurundan istifade etmenin ve zulümat-ı berzahiyeden kurtulmanın çaresi: Sünnet-i seniyyeye ittiba'dır. L.)
SÜNNET Göbekle kasık arası. * Atın bileğinin ardındaki uzunca kıllar.
SÜNNETULLAH İlâhî kanunlar. * Kanun, âdet. (Bak: Âdetullah)
SÜNNÎ Sünnet ehlinden olan kimse. Peygamberimiz Hazret-i Muhammed'in (A.S.M.) izinden giden, bütün düsturlarını Şeriat-ı İslâmiyeden alan, Ehl-i Sünnet denen ve Fırka-i Nâciye ismiyle yâdedilen zümreden olan.
SÜNUD Dayanmak, güvenmek, itimad.
SÜNUH (C.: Sünuhat) Çok düşünmeden akla ve kalbe gelen mânâ. * Zuhur etmek. Vaki olmak. * Sözü kinâye ve târiz ile söylemek. * Kolay olmak. * Birini güçlüğe düşürmek.
SÜNUH Sâbit olma. Sağlam ve emin olma. * İyice bilme.
SÜNUH (Sinh. C.) Diş çukurları. Diş yuvaları.
SÜNUH (SENÂHA) Fâsid ve mütegayyer olmak. Bozulmak ve değişmek.
SÜNUHAT (Sünuh. C.) Kalbe gelen mânalar, doğuşlar. (Bak: Sâniha)
SÜNUN (Sene. C.) Seneler, yıllar.
SÜNUSÎ (Seyyid Muhammed bin Ali) (Hi: 1206 - 1276) Şâzelî (Şazilî) Tarikatının sonradan teşekkül eden kollarından birisinin kurucusudur. Cezayir'in büyük velilerindendir. Memleketinin bir çok yerlerini ve Mekke-i Mükerreme'yi ziyaret etmiş; Mısır'da, Bingazi'de tederrüsle iştigal etmiştir. Bingazi'de zaviye te'sis etmiş, ibâdette ve tedriste bir çok hizmetleri ile büyük çapta muvaffak olmuştur. Vefatından evvel bir mağarayı makarr ittihaz etmiş, dâr-ı bekaya irtihalinden sonra oğlu Muhammed Mehdi (Seyyid), halefi olmuştur. Muhammed Mehdi evlâd bırakmadığından kendisinden sonra meşihat seccâdesinde biraderzâdesi Seyyid Ahmed Es-sünusî bin Es-seyyid Ahmed-üş-Şerif bin Es-seyyid Muhammed Es-sünusî oturmuştur. Müşarünileyh Birinci Cihan Harbinin sonlarında Bingazi'den gelen Saltanat tebeddülünde son Osmanlı Padişahı VI. Mehmed Vahidüddin'in kılıç alayında yeni Padişaha kılınç kuşatmış olan son Sünusî şeyhidir. (R.A.) (Kamus-ul A'lâmdan)
SÜNYA İstisnadan bir isim.
SÜNYAN (C.: Süniyye) Ednâ, alçak, rezil, kepâze.
SÜPARE (Bak: Sipare)
SÜPÜRDE f. Ismarlanmış, sipariş olunmuş. * Bırakılmış, verilmiş.
SÜ'R Arslanın bir kimseye hamle etmesi, saldırması.
SÜR'A Evmek, acele etmek.
SÜRA Gece seyri.
SÜRADİK (Serâdik) Saray perdesi. Padişaha mahsus sarayın veya çadırın perdeleri.
SÜRAG f. İz, işaret, eser.
SÜRAKA (Ebu Süfyan Sürâka b. Mâlik) Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm, Hz. Ebu Bekir ile beraber hicret için Mekke'den çıktıklarında, Kureyş Rüesasının mühim bir mal mukabilinde onları öldürmek için gönderdikleri cesur bir adam olup, Hz. Peygamber'in mu'cizesiyle atının ayakları kuma saplanmış ve bu üç def'a tekerrür etmiştir. O vakit anladı ki elinden bir şey gelmez. "El Aman!" diyerek, Resulüllâh'ın duasına mazhar olmuş ve Mekke'nin fethinde şeref-i İslâmla müşerref olmuştur. Hz. Osman'ın (R.A.) hilâfeti zamanında, Hicri 24. senesinde vefat etmiştir.
SÜRAT Her nesnenin üstü ve ortası.
SÜR'AT Çabukluk. Hız.
SÜR'AT-İ İNFİÂL Çok çabuk gücenen, çabuk darılan.
SÜR'AT-İ İNTİKAL Çabuk anlayıp intikal etme. Kavrama çabukluğu.
SÜR'AT-İ MÜMKİNE Mümkün olan çabukluk.
SÜR'AT-İ SEYR Gidiş hızı.
SÜR'ATEN Sür'atle, hemen, derhal, çabuk.
SÜRB f. Kurşun, kalay. Kurşun ve kalay karışımı.
SÜRBE (C.: Süreb - Sürüb) Güruh, cemaat. * Yığın, küme. * Sürü. * Gidecek yer.
SÜRCUCE Tabiat. * Tarikat.
SÜRDAH (C.: Serâdih) Semiz etli dişi deve. * Ufak otlar yetişen yumuşak yer.
SÜRDAK (C: Sürâdikat) Kapıya asılan perde ve çardak. * Çadır. Bezden olan ev.
SÜRDE Ekmeği yağla ıslamak.
SÜREHA' (Sarih. C.) Saf ırklar.
SÜREYCÎ Bir demirci adı. (İyi kılıçları ona nisbet edip "süreycî" derler.)
SÜREYYA Ülker (Pervin) yıldızı. Yedi (veya altı) yıldızlardır ki; ikişer ikişer karşılıklı dururlar ve Ayın geçtiği yerlere yakın görünürler. Gerdanlığa benzemesinden Felekiyâtta "Ikd-ı Süreyya" tabir edilir.
SÜRFE f. Öksürük.
SÜRH Seri nesne.
SÜRH Kırmızı, kızıl, ahmer. * Kırmızı mürekkeb.
SÜRHA Su yolu.
SÜRH-ÂB f. Kırmızı su. * Mc: Kan veya şarap.
SÜRHÎ Kırmızılık, kızıllık.
SÜRHUB Uzun, tavil.
SÜRİYYE (C.: Serâri) Cariye, odalık.
SÜRM Ön dişlerin dökülmesi.
SÜRM (C.: Esrem) Necisin çıktığı yer.
SÜRMÜLE Tilkinin dişisi. * Sırtlanın dişisi. * Bir erkek ismi.
SÜRPRİZ Fr. Beklenilmeyen bir anda meydana gelen ve şaşırtarak insanı sevindiren veya üzen hâdise. Umulmadık şey.
SÜRR Yeni doğmuş çocuğun kesilmiş göbeği.
SÜRRAK (Sârik. C.) Hırsızlar, sârikler.
SÜRRE (C.: Sürer - Sürrât) Göbek.
SÜRRÎ Göbekle alâkalı. Göbeğe ait.
SÜRRİYYE Sahibi tarafından başka yerde oturtulan cariye.
SÜRSUR Âlim ve akıllı kişi.
SÜRTÜM Kap içinde kalan yemek artığı.
SÜRUB (Serb. C.) İçyağları. * Çekiştirmeler, azarlamalar.
SÜRUB Taşraya gitmek.
SÜR'UB Gelincik adı verilen hayvan.
SÜRUC (Serc. C.) Eyerler, at takımları.
SÜRUD f. Terennüm. Şarkı, türkü.
SÜRUD-İ HEZAR Bülbül nağmesi.
SÜR'UF Yumuşak, hafif.
SÜRUN Kalça başı.
SÜRUR Sevinç. Neş'eli olmak.
SÜRUR (Serir. C.) Tahtlar. Yatacak yerler.
SÜRUŞ (C.: Süruşân) f. Melek. * Cebrâil (A.S.)
SÜRÜ Tar: Devşirme suretiyle alınan Hristiyan çocuklarının yüzer, yüzellişer, ikiyüzer veya daha fazla kişilik kafileler halinde sevkedilmeleri. Sürü adı verilen bu kafileler, sürücülerle muhafızların nezareti altında hükümet merkezine sevkedilirlerdi. (O.T.D.S.)
SÜRYANÎ Eski Suriye halkından. Sâmilerin Aramî kolundan ve garb kısmından olan ve bunların dininden olan.
SÜRYE Gece seyri. * Ulaşmak, varmak.
SÜST f. Gevşek, tembel, sölpük.
SÜSTÎ f. Gevşeklik, uyuşukluk, tembellik.
SÜTA' Nezle.
SÜTAHÎ Oturak yeri büyük olan kişi.
SÜTRE Perde. Örtü. Perdelenecek şey. * Namaz kılarken kıble cihetinde duvar ve sâir olmadığından, önden geçenlerin namaza zarar vermemeleri için, ön tarafa dikilen şey. (En az altmış cm. yükseklik)
SÜTRE-İ BEYZÂ Beyaz perde.
SÜTRE-İ HADRÂ Yeşil perde.
SÜTU' Zâhir olmak, görünmek. * Yükselmek, yüksek olmak.
SÜTUDE (C.: Sütudegân) f. Övülmüş, medhedilmiş. * Övülüp medhedilmeğe değer.
SÜTUH f. Yorgun, bezgin. * Sıkıntılı, kederli. * Beceriksiz.
SÜTUN f. Direk, amud, rükün. Silindir biçiminde destek. * Gazete veya kitap sahifelerinde yukarıdan aşağıya olan bölünmüş kısımlardan herbiri. Kolon.
SÜTUR (Sitr. C.) Örtüler. Perdeler.
SÜTUR (Bak: Sutur)
SÜTUR f. Binek ve yük hayvanı.
SÜTURBÂN f. Hayvana bakan. Seyis.
SÜTURDÂN f. Ahır.
SÜTUT Zulmet, karanlık. * İnsanlara zahmet verenler.
SÜTÜRDE f. Tıraş edilmiş. Yontulmuş.
SÜTÜRE f. Ustura.
SÜTÜRG f. Büyük, iri, muazzam.
SÜVA' Geceden bir parça. * Nuh Aleyhisselâm'ın kavminin taptıkları put.
SÜVAF Fena, helâk, mahvolma. * Hayvanların ölümü.
SÜVAR f. Ata binmiş. Binici.
SÜVAR OLMAK Ata binmek. Yola çıkmak.
SÜVARÎ Atlı asker, atlı. * Gemi kaptanı.
SÜVBA' Gittikten sonra yine dönmek.
SÜVER (Sure. C.) Sureler.
SÜVEYDA Siyahlık.
SÜVEYDA-ÜL KALB (Sevâd-ül kalb, Sevdâ-ül kalb) Kalbin ortasında varlığı kabul edilen siyah nokta. Kalbdeki gizli günah. Buna Habbet-ül kalb, Esved-ül kalb de denir. Kalbdeki basiret mahalli diye bilinir. Eskiden bir kısım muhakkikler, kalbin mezkur mahalline; Mahall-i ulum-u diniyye demişler. Ekseriyyetle mahall-i idrak ve basiret olarak kabul edilir. Bir kısım âlimler de "Kalbin dahili olan akıldan ibarettir" demişler. (Kamus)Kalbdeki bu mezkûr nokta: Kâfirler ve Allaha isyan edenler için şekavet ve günah, mü'minler için ise: Basiret ve idrak mahalli olarak bilinir.
SÜVEYŞ Akdeniz'le Kızıl Deniz'i birbirine bağlayan büyük kanal.
SÜVRE (C.: Sivere-Sire) Dişi sığır.
SÜVÜM f. Üçüncü.
SÜYU' Suyun akması.
SÜYUF (Seyf. C.) Kılıçlar.
SÜYUH (Seyh. C.) Akarsular, nehirler, ırmaklar. * Çizgili elbiseler.
SÜYUL (Seyl. C.) Seller.
SÜYUM Emin, mahfuz.
SÜYUTÎ (Bak: Celaleddin-i Süyutî)